BÀI GIẢNG THUỐC HÀNH KHÍ

THUỐC HÀNH KHÍ1 ĐẠI CƯƠNG1.1 Định nghĩa: Tân, hương, ôn Làm khô háo. Thúc đẩy, điều hoà lưu thông khí Khí trệ, khí bế, khí uất và khí nghịch. Nguyên nhân khí trệ: Khí hậu không điều hoà (lục dâm) Ăn uống không điều độ Tình chí uất kết (thất tình ) Bộ vị khí trệ: Tỳ vị, Can, Phế

THUỐC HÀNH KHÍ 1- ĐẠI CƯƠNG

1.1- Định nghĩa:

- Tân, hương, ôn

- Làm khô háo

- Thúc đẩy, điều hoà lưu thông khí

- Khí trệ, khí bế, khí uất và khí nghịch

* Nguyên nhân khí trệ:

- Khí hậu không điều hoà (lục dâm)

- Ăn uống không điều độ

- Tình chí uất kết (thất tình )

* Bộ vị khí trệ:

- Tỳ vị, Can, Phế

* Khí mất điều hoà:

- Khí thừa sinh hoả  Thuốc TN

- Khí hư sinh hàn  Trừ hàn

- Khí thoát  Hồi dương

- Khí tán  Thu liễm cố sáp

- Khí phù  Nạp khí, liễm phế

- Khí trầm  Thăng dương

1.2- Phân loại: - Hành khí giải uất

- Phá khí giáng nghịch; Khai khiếu

1.3- Phối hợp:

- Hoạt huyết; Nguyên nhân

- Tăng tác dụng: Thuốc bổ âm; Lợi tiểu; Tả hạ; điều kinh

1.4- Kiêng kị:- Người âm hư, thể nhiệt; Phụ nữ có thai; Người thoát dương

- Không dùng kéo dài

2-CÁC VỊ THUỐC

2.1- Hành khí giải uất

2.1.1- Công dụng chung:

+ Khí trệ ở tỳ vị:

- Đau bụng

- Đầy bụng ợ hơi , ợ chua

- Lợm giọng buồn nôn, nôn mửa, nấc

- Táo bón mót dặn

+ Khí trệ ở can:

- Tinh thần uất ức, cáu gắt, thở dài, căng thẳng,

chán nản, rễ bị kích ứng v

- Đau đầu, đau liên sườn, căng tức ngực vú

- Rối loạn kinh nguyệt

- Chán ăn, không thấy đói

+ Khí trệ ở cơ nhục: Đau vai gáy, thăn lưng, cơ

2.1.2- Các vị thuốc

2.1.2.1- HƯƠNG PHỤ

Rhizoma Cyperi

Vườn: Cyperus rotundus; Biển: C stoloniferus

Họ cói Cyperaceae

TVQK: Khổ, tân, ôn Can, Tam tiêu

CN: Hành khí chỉ thống, Giải uất điều kinh,

Tiêu thực; Tán hàn giải biểu

CT:- Chỉ thống: Đau dạ dày, Cơ, Ngực sườn,

Thần kinh ngoại biên, đại tràng

- Tinh chí uất kết, rối loạn kinh nguyệt

- Ăn uống kém (Thực tích):

Chậm tiêu, Nhạt mồm, đầy trướng buồn nôn

- Ứ Sữa, viêm tuyến vú, mụn nhọt mới mọc

- Cảm hàn

Kiêng kị: Người âm hư, huyết nhiệt; thận trọng TK

đang cho con bú

2.1.2.2-TRẦN BÌ

Pericarpium Citri reticulatae perenne

Citrus reticulata; C deliciosa Họ cam quýt :

Rutaceae

TVQK: Khổ, tân, hương, ôn Phế, Tỳ

CN: Hành khí, hoá thấp hoà vị, Tiêu đờm chỉ khái

CT:- Bụng đầy trướng đau, Không tiêu

do hàn thấp

-Tiết tả nôn mửa, Ăn kém, không muốn ăn, Nhạt mồm, không thấy đói, Chậm tiêu do hư hàn

- Chữa ho tức ngực khó thở khò khè

do đàm thấp

Kiêng kị: Người âm hư, thể nhiệt, ho khan

Chú ý:

+ Quất hạch: - Tân khổ, bình

- Hành khí tán kết chỉ thống

- Sán khí, sa đì, vú kết cục hòn + Quất diệp:

- Tân khổ, bình

- Sơ can hành khí, tiêu thũng tán kết

- Nhũ ung, trưng hà, ho, phế ung + Thanh bì: Quả quít non hoặc vỏ quả quyt xanh:

- Khổ tân, can đởm

- HK tiêu tích can đởm, hạ tiêu là chính

2.1.2.3- MỘC HƯƠNG

Radix Saussureae lappae

Saussurea lappa Clarke Họ cúc : Asteraceae

TVQK :Tân, khổ, hương Ôn Can tỳ, đại tràng

CN: Hành khí hoá thấp chỉ thống, Hoà trung kiện

vị tiêu thực, Lợi tràng trị lị

CT: - Bụng đầy trướng đau, Sôi nôn mửa do

Hàn thấp tỳ vị

- Lị, ỉa Chảy , đau mót dặn, Sống phân do Hàn thấp đại tràng

- Nhạt mồm, Không đói, không thèm ăn do

Tỳ hư hàn

- Một số bệnh về gan mật

Kiêng kị: Người âm hư háo nhiệt

2.1.2.4 -Ô DƯỢC

Radix linderae

Lindera myrrha Merr Họ long lão: Lauraceae

TVQK: - Tân, khổ, hương, ôn Tỳ, vị, Phế, Thận

"Thượng nhập phế tỳ, hạ thông bàng quang thận'‘

CN: - Hành khí chỉ thống, tiêu thực, Ôn thận sáp

niệu

CT: - Chỉ thống: Ngực, bụng, Dạ dày, đại tràng,

kinh nguyệt, Bàng quang lạnh

- Tỳ vị hư hàn

Kiêng kị: Người khí hư, tạng nhiệt

Chú ý: - Hương phụ: can

- Mộc hương: tỳ vị

- Ô dược: thận, bàng quang

- Trần bì: tỳ vị và phế

2.2- THUỐC PHÁ KHÍ GIÁNG NGHỊCH

2.2.1- Công dụng:

- Phế: Ho, hen, suyễn, tức ngức khó thở

- Can: đau dạ dày, đầy trướng bụng ợ hơi, ợ

chua

2.2.2- các vị thuốc:

2.2.2-1- HẬU PHÁC

Cortex Magnoliae officinalis

Cinnamomum iners Họ Lauraceae (quế rừng,

de)

TVQK: Khổ, tân, ôn.Tỳ, vị, đại trường

CN: Hạ khí tán mãn tiêu tích, Ôn trung táo thấp;

Hoá đờm chỉ khái bình suyễn

CT: - Bĩ, mãn, táo, thực

- Ho, hen suyễn, tức

- Tỳ vị hư hàn

Kiêng kị: Âm hư nội nhiệt, phụ nữ có thai

Chú ý: Phối hợp với chỉ thực

2.2.2-2- CHỈ THỰC

Fructus aurantii immaturus

Citrus Spp (C.grandis; C.maxima;

C decumana; C Paradisi) Họ cam Rutaceae

CN: Phá khí tiêu tích, Trừ đàm, Tiêu thực

CT: - Nhiệt kết đại tràng:

Thức ăn tích trệ, Bụng trướng đau, đại tiện táo,

Khí kết

- Đàm thấp tỳ vị, phế:đầy tức khó chịu, Ho đờm

nhiều, Tiêu hoá kém

- Chỉ thống:

Dạ dày, Ngực, sườn,Tử cung sau khi đẻ, đại tràng

- Sa tử cung

- Tâm khí kém

Kiêng kị: Người yếu, phụ nữ có thai

Chú ý: Phân biệt cách dùng với chỉ xác

BẢNG TÓM TẮT TÍNH NĂNG THUỐC LÍ KHÍ

1-

Hương

phụ

Bình Tân,

hơi khổ, cam

Can, tam tiêu

1- Hành khí chỉ thống 2- Giải uất điều kinh 3- Kiện vị tiêu thực 4- Tán hàn giải biểu

2- Mộc

hương Ôn Tân, khổ Can, vị, tỳ,

đại tràng

1- Hành khí hoá thấp chỉ thống

2- Lợi tràng trị lị 3- Hoà trung kiện vị tiêu thực

Tên T V Q K Công năng

3- Ô

dược Ôn Tân Tỳ, phế, thận,

bàng quang

1- Hành khí chỉ thống

2- Kiện vị tiêu thực 3- Ôn thận sáp niệu

4- Trần

bì Ôn Tân, khổ Tỳ, phế 1- Hành khí hoá thấp hoà vị

2- Hoá đờm chỉ khái

5- Hạt

vải Ôn Cam chát Can, thận 1- Hành khí chỉ thống

Tên T V Q K Công năng

6-

Bạch

đậu

khấu

Nhiệt Tân Phế, tỳ,

vị 1- Hành khí chỉ thống

2- Hoá thấp tiêu

bĩ tích 3- ấm vị chỉ nôn

7-

Hậu

phác

tân Tỳ, vị, đại

tràng

1- Ôn trung táo thấp hạ khí tiêu tích

2- Hoá đờm chỉ khái bình suyễn

Tên T V Q K Công năng

8- Sa

nhân Ôn Tân, chát

Tỳ, vị, thận 1- Hành khí chỉ thống

2- ôn vị chỉ nôn 3- ấm tỳ chỉ tả

9- Chỉ

thực Hơi hàn Khổ Tỳ, vị 1- Phá khí tiêu tích2- Trừ đờm tiêu thực 10-

đại

phúc

bì

Hơi

ôn Tân Tỳ, vị, đại tràng,

tiểu tràng

1- Giáng nghịch khoan dung

2- Lợi niệu tiêu phù