nộc độc và độc tố thực phẩm

 Vì nọc độc crotalid đa phần chứa các độc tố và các enzym tương tự, nên việc xác định các loài thường không thể, hầu hết các phương pháp điều trị miễn dịch với rắn độc Châu Mỹ sử dụng

WELLCOME TO GROUP 3

GVHD: Phạm Thị Đan Phượng Lớp: 53TP3

Chủ đề NỌC ĐỘC

và ĐỘC TỐ ĐỘNG VẬT

1

1 Nộc độc và độc tố của loài bò sát và lưỡng cư

Rắn san hô (Hydrophiidae)

Chúng có chung tính chất hóa sinh và tính chất dược lý.

5

a / Rắn độc Châu Mỹ (Crotalidae)

 Sở hữu một cơ quan cảm nhiệt nhạy cảm bên trong hố mắt, cơ quan cảm nhiệt đó được sử dụng để cảm nhận được sự hiện diện của con mồi máu nóng

 Tính chất và ảnh hưởng của noc độc rắn Châu Mỹ:

 Rắn độc Châu Mỹ và rắn hổ lục có nọc độc ảnh hưởng

cục bộ nhiều hơn vào các mô nơi vết cắn xảy ra và hệ

thống tim mạch Các mô bị phù cục bộ (phù, nề) là kết

quả xuất huyết protein từ độc tố, nó tấn công các tế bào

nội mô mao mạch, làm cho độc tố bị rò rỉ vào các tế bào

máu cũng như các protein huyết tương Myotoxins

protein làm giảm lượng canxi dự trữ trong tế bào cơ

xương một cách mất kiểm soát, có thể gây ra hoại tử cơ

bắp

 Hyaluronidase và collagenase enzyme phá vỡ các yếu tố

liên kết của mô, thúc đẩy sự lây lan nọc độc từ các vị trí

 Nọc độc của rắn đuôi chuông Brazil, Crotalus durissus

terrificus, sở hữu một chất độc thần kinh mạnh gọi là

crotoxin, làm tê liệt phần cuối dây thần kinh ngoại biên, gây

mất truyền thần kinh cơ và gây liệt mềm

 Vì nọc độc crotalid đa phần chứa các độc tố và các enzym

tương tự, nên việc xác định các loài thường không thể, hầu hết các phương pháp điều trị miễn dịch với rắn độc Châu Mỹ

sử dụng một loại huyết thanh ngựa antivenin, ban đầu chuẩn

bị một hỗn hợp kháng nguyên của nhiều nọc độc crotalid Cách làm này đã khá thành công

 Tính chất và ảnh hưởng của nộc độc rắn đuôi chuông

 Thông thường không có triệu chứng phù khi mới bị cắn giống như ở trường hợp của rắn lục cắn Do đó mà đôi khi sẽ làm cho các nạn nhân chủ quan về tính nghiêm trọng của việc rắn cắn và điều đó sẽ đe dọa đến tính mạng của họ

 Phương pháp điều trị bằng entivenin( thuốc điều trị rắn cắn) là phương pháp điều trị hiệu quả nhất đối với vết rắn cắn

9

1 NỌC ĐỘC VÀ ĐỘC TỐ LOÀI BÒ SÁT VÀ LƯỠNG CƯ

b/ Rắn biển (Hydrophiidae)

 Các chất độc thần kinh nguy hiểm tìm thấy ở rắn độc họ

elapid và nọc độc hydrophiid là α-neurotoxinneurotoxin Đây là một

bazơ polypeptide của 65-80 amino axit được liên kết ngang với bốn hoặc năm liên kết disulfide Các độc tố hoạt động như một chất đối kháng cạnh tranh với kênh dẫn truyền thần kinh

acetylcholine (ACh) tại các khớp nối thần kinh cơ xương các

mối liên kết α-neurotoxinneurotoxin rất chặt chẽ vì kích thước phân tử

của nó lớn hơn cho phép liên lạc với nhiều các thụ thể nicotinic

b/ Rắn biển (Hydrophiidae)

 Trong thực tế, một loại độc tố

được tìm thấy ở rắn cạp nong

Đài Loan (Bungarus

multicinctus), alpha-neurotoxin

bungarotoxin, về bản chất

các liên kết không thể hồi

phục với các thụ thể nicotinic

cơ xương, ngăn ngừa Ach

tương tác với thụ thể sau

khớp thần kinh của nó

11

Rắn cạp nong

 Vì nếu độc tố thần kinh này không đủ mạnh thì không đủ để làm tê liệt cơ xương, loài rắn này cũng chứa một độc tố

protein lớn hơn được gọi là beta-neurotoxinbungarotoxin, có khả năng

ức chế sự giải phóng của ACh từ các phần chót của dây thần kinh vận động; hai độc tố này, làm việc với nhau trong một

sự điều phối, có thể làm giảm khả năng truyền cơ thần kinh

về không Bên cạnh đó các alpha- peptide gây độc thần kinh sau khớp thần kinh, nọc độc elapid cũng thường chứa

phospholipase A và một peptide được gọi là cardiotoxin, đó

là một cytolysin có xu hướng tấn công các tế bào cơ tim

 Cardiotoxin phá vỡ cấu trúc lớp màng lipid kép, và nhờ đó

làm cho các chất lipid dễ tiếp cận hơn cho các phospholipase

A

Batrachotoxin có nguồn gốc từ một trong các loài

ếch nhái, là một kênh chất hoạt hóa Natri ưa béo Chất độc loài ếch này có thể thấm qua vết thương, lỗ chân

lông, làm cho nạn nhân đau đớn, sốt, co giật và tê liệt Thổ dân Colombia thường dùng chất độc của nó để tẩm vào mũi tên săn bắn , ancaloit, histrionitoxin, gây tê liệt thần kinh cơ bằng cách gắn vào các kênh mở của các thụ

Ếch Nam Mỹ

1, NỌC ĐỘC VÀ ĐỘC TỐ LOÀI BÒ SÁT VÀ LƯỠNG CƯ

* Cóc thông thường (Bufo bufo)

 Có một nọc độc rất mạnh trong

da và các tuyến mang tai đằng

sau đôi mắt của chúng Các

dạng metyl hóa của serotonin

dẫn truyền xung thần kinh

 Bởi vì bufotein là chất gây ảo

giác, một số người đã đưa lên

liếm cóc và đó là phương pháp

vô cùng nguy hiểm

15

Cóc thông thường ( Cóc Châu Âu)

2 CHẤT ĐỘC VÀ ĐỘC TỐ CỦA CÁ

 Loài cá có nọc độc chiếm tỷ lệ tương đối nhỏ và trong tất

cả các trường hợp, các nọc độc được sử dụng để phòng thủ những kẻ săn mồi Có lẽ là loài cá có nọc độc thường gặp nhất là cá da trơn và cá đuối gai độc Ngư dân có kinh nghiệm có thể nhận biết được nọc độc của cá da trơn, nhưng những người mới vào nghề thì phải học hỏi rất nhiều thì mới nhận biết được.

16

2, CHẤT ĐỘC VÀ ĐỘC TỐ CỦA CÁ

b/ Loài cá đá ở Thái Bình Dương nhiệt đới (Synancega sp.)

 Không đáng sợ vì nó chỉ tấn công khi nhận thấy sự có mặt của

kẻ thù

 có thể có chứa 1 số độc tố gây viêm và tê liệt cơ bắp

 Độc tố của cá đá đã được phân lập và đó là 1 lượng lớn protein làm tăng cường sự dẫn truyền xung thần kinh và các nốt đốt của

nó là khá khó chịu khi bị đốt nhưng nó hiếm khi đe dọa mạng sống và thường được chữa trị bằng thuốc kháng sinh như thuốc

kháng histamine và corticosteroid.

I NỌC ĐỘC VÀ ĐỘC TỐ ĐỘNG VẬT

c Cá nóc (độc tố Tetrodotoxin)

 Tetrodotoxin là một trong những độc tố mạnh nhất của cá

Cá nóc được coi là món ăn nguy hiểm ở Nhật Bản, và các đầu bếp phải được đào tạo một cách cẩn thận trong việc loại bỏ nội tạng độc và da khi chuẩn bị chế biến thịt cá Tại Hoa Kỳ, dù cá nóc rất ít được tiêu thụ nhưng một số trường hợp ngộ độc đã được thống kê trong những năm qua

19

2, CHẤT ĐỘC VÀ ĐỘC TỐ CỦA CÁ

 Triệu chứng ngộ độc

 1 người bị trúng độc sẽ trải qua cảm giác ngứa ran và tê

ở vùng miệng khoảng 1 giờ sau khi ăn cá nóc, cơ thể bị

yếu dần và nạn nhân có thể bị tê liệt hoàn toàn

 Khuyến khích dùng nội soi để loại bỏ lượng cá đã ăn nếu

đươc chữa trị kịp thời

 Nếu không có sự điều trị kịp thời thì nhịp tim sẽ chậm

dần và hạ huyết áp, chất độc tetrodotoxin có thể bị phản

kháng với atropine, dịch chất trong tĩnh mạch và oxy

Anticholinesterases có thể phục hồi chức năng thần kinh

cơ, nếu nó không phải là hoàn toàn bị chặn

 Lớp vỏ bên ngoài của động vật

thân mềm cung cấp sự bảo vệ

đáng kể để chống lại kẻ thù

nhưng nó cũng hạn chế sự vận

động Tuy nhiên, một nhóm các

loài chân bụng gọi là “ óc nón”

sở hữu một bộ phận giống như

cây roi đánh cá để làm tê liệt con

mồi của nó

21

Ốc dệt nón

3 NỌC ĐỘC VÀ ĐỘC TỐ CỦA ĐỘNG VẬT THÂN MỀM

 Nọc độc này là dung dịch hỗn hợp của bộ điều chế

kênh ion bao gồm thuốc đối kháng thụ thể

niconic(α-conotoxinsα-conotoxinsconotoxins), thuốc đối kháng kênh

Natri(μ-conotoxinsconotoxins), thuốc thụ thể kênh

glutamate (α-conotoxins conatokins) Chỉ có một số loài

trong số 300 loài được biết đến của Conus là nguy

hiểm cho con người và hầu như xảy ra chủ yếu ở

vùng nhiệt đới Thái Bình Dương Những người

lặn thiếu kinh nghiệm tránh tiếp xúc với các vỏ ốc

hình nón

3 NỌC ĐỘC VÀ ĐỘC TỐ CỦA ĐỘNG VẬT THÂN MỀM

b/ Bạch tuột xanh

Bạch tuột đầu độc con mồi của nó với

tuyến nước bọt sau tuyến giáp Bạch

tuột duy nhất độc hại đối với con người

có màu xanh bao quanh là loại bạch tuột

nhỏ của Úc

Trong khi đó tất cả nọc độc bạch tuột

khác chứa độc tố protein không gây

nguy hiểm đến tính mạng con người thì

loài bạch tuột xanh chứa độc tố

tetrodotoxin - độc tố có trong cá nóc.

23

Bạch tuột đốm xanh

3 NỌC ĐỘC VÀ ĐỘC TỐ CỦA ĐỘNG VẬT THÂN MỀM

c/ Động vật thân mềm hai mảnh vỏ

Động vật thân mềm hai mảnh vỏ có lượng chất độc nguy

hiểm như saxitoxin và acid domoic

 Cơ chế hoạt động của độc tố

- Axid domoic :

Cơ chế độc tính có thể là: nội sinh thông qua sự

hợp tác với glutamate dẫn truyền thần kinh trong tế

bào canxi quá tải các rối loạn dẫn truyền tín hiệu, rối loạn trao đổi chất tế bào thần kinh không có đủ năng lượng để duy trì bình thường màng tế bào

điện hóa gradient

Chủ yếu là gây đau bụng, tiêu chảy, nôn mửa, tiết nước bọt, mất trí nhớ đồng thời, lú lẫn, mất cân

bằng, không thể nhận ra gia đình và bạn bè và các triệu chứng tâm thần nghiêm trọng khác, trường

hợp hôn mê nghiêm trọng, chủ yếu là người già,

kèm theo tổn thương thận

 - Saxitoxin :

Cơ chế hoạt động của nó: Saxitoxin, tế bào thần kinh

và màng tế bào Natri protein cơ bắp kênh trên các thụ thể độc tố, các thụ thể nằm ở bề mặt ngoài của màng tế bào, kênh Natri bên ngoài gần cửa Thụ thể độc tố ràng buộc liên kết, ngăn chặn các ion Natri, ion Natri tràn

vào không nằm gần màng tế bào của các khớp thần

kinh không khử cực, không thể tạo ra điện thế hoạt

động, và do đó các rối loạn dẫn truyền thần kinh cơ, tê liệt các cơ bắp, dẫn đến một loạt các triệu chứng ngộ

độc

II CÁC ĐỘC TỐ DÙNG LÀM THUỐC

- Y học đã dùng nọc rắn để chế tạo huyết thanh kháng nọc,

chữa cho những người bị rắn cắn Khoảng 400 loài rắn có nọc

độc và huyết thanh chế từ loài nào chỉ chữa được cho người bị

loài rắn đó cắn Hiện gần 100 quốc gia đã chế tạo trên dưới 200 loại huyết thanh Việt Nam đã điều chế thành công loại huyết

thanh kháng nọc rắn hổ đất, lục tre, hổ chúa và chàm quạp

Nọc rắn còn được dùng chế các thuốc giảm đau, chống viêm

trong thấp khớp, đau cơ, đau dây thần kinh dưới dạng tiêm

Tetroditoxin có trong cá nóc được coi là một trong những chất có độc tính mạnh nhất đối với hệ thần kinh và tim mạch, song những nghiên cứu khoa học trước đây cho thấy có thể sử dụng chất

độc này để điều chế thuốc tê, hạ huyết áp, điều trị các bệnh viêm phế quản, kích thích hoạt động của hệ thần kinh, hệ tuần hoàn và

hỗ trợ điều trị nghiện ma túy, rượu, thuốc lá

- Nọc đôc ốc (Conus) đã được nghiên cứu rộng rãi trong những năm 1990 Hầu như tất cả các độc tố này là Conus peptides hoặc một ít protein Nọc độc này là dung dịch hỗn hợp của bộ điều chế kênh ion bao gồm thuốc đối kháng thụ thể niconic(α-conotoxins), thuốc đối kháng kênh Natri(μ-conotoxins), thuốc thụ thể kênh

glutamate( conatokins)

Các nhà khoa học thuộc trường đại học Queensland

(Australia) đã phát hiện thấy rằng một loại protein trong nọc

của ốc nón có thể làm giảm đau hiệu quả hơn thuốc

morphine

Thuốc kiểm soát mạch máu từ nọc độc của ếch

Thuốc này cũng có thể dùng để điều trị ung thư, bệnh tiểu

đường do mạch máu mất kiểm soát, chất chống gây tổn

thương võng mạc và viêm khớp dạng thấp Tuy nhiên, sự

tuyệt chủng của hàng loạt loài ếch đang đe dọa nguồn cung

cấp tiền chất để điều chế các loại thuốc này

Thuốc mau lành vết thương từ nọc độc của cóc chuông

Loài cóc này tiết ra mồ hôi có lẫn chất độc Một số protein

có trong mồ hôi của chúng có thể dùng để chữa lành vết

thương Các peptit trong protein giúp tăng cường sự phát

triển mạch máu và nó làm giảm sự phát triển của mô sẹo

bằng cách tăng tốc quá trình lành vết thương

1. Bài giảng Độc chất thực phẩm, Ths.Phạm Thị Đan

Phượng

2. John Wiley & Són – 2000 – The Principles of Toxicology

Environmental and Industrial Applications, 2 nd Edition – ISBN 0471293210 – 606s.pdf

3. http://vi.swewe.net/word_show.htm/?261493_1&Bi%E1

%BB%83n_r%E1%BA%AFn_%C4%91%E1%BB%99c_t%E1%BB%91

4. http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%8Dc_r%E1%B

A%AFn

TÀI LIỆU THAM KHẢO

CẢM ƠN CÔ VÀ CÁC BẠN!