Khảo sát ngữ âm Kinh Môn - Hải Dương

luận văn Khảo sát ngữ âm Kinh Môn - Hải Dương

Khảo sát ngữ âm Kinh Môn - Hải Dương

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngôn ngữ, người dân địa phương tại địa bàn khảo sát và các bạn trong lớp đã tận tình giúp đỡ em để em hoàn thành tốt báo cáo này Trong quá trình khảo sát và viết báo cáo, không thể tránh khỏi những thiếu sót, vậy em rất mong được sự góp ý của các thầy cô và các bạn để bài báo cáo của em được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn cô giáo đã tận tình hướng dẫn em hoàn thành bản báo cáo này

BẢN ĐỒ HÀNH CHÍNH HUYỆN KINH MÔN

Chính vì thế, phương ngữ học chú ý đến nét khác biệt của một phương ngữ, thổ ngữ so với ngôn ngữ toàn dân và vùng quanh nó, tìm ra sự khác nhau chứ không phải có một thành kiến nào hết Phương ngữ học, nghiên cứu sự khác nhau, để tìm ra quy luật đi đến sự thống nhất.

Ở nước ta, nghiên cứu phương ngữ vẫn rất cần thiết đi vào đặc điểm của từng thổ ngữ trong những vùng lớn, đi sâu tìm hiểu, miêu tả nó một cách trọn vẹn hoàn chỉnh

Trong thực tế nghiên cứu chúng tôi nhận thấy thổ ngữ Kinh Môn có rất nhiều điểm tương đồng và khác biệt với các cùng khác trong tỉnh Hải Dương Và những vùng xung quanh Cho đến thời điểm hiện nay, chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu về tiếng nói của người dân nơi đây Vì vậy mà bài viết của chúng tôi khảo sát mặt ngữ âm tức là phát âm của người dân Kinh Môn

2 Đối Tượng

Đối tượng mà chúng tôi khảo sát trong bài báo cáo này là tiếng nói của người dân đang sinh sống trên địa bàn huyện Kinh Môn Đặc biệt là tiếng nói của người dân bản địa, với đủ mọi tầng lớp, lứa tuổi và trình độ khác nhau: bao gồm các ông cụ (bà cụ) già, nam, nữ thanh niên, trẻ em…

3 Mục đích nghiên cứu

Như chúng tôi đã trình bày, trong báo cáo này chúng tôi chỉ tiến hành khảo sát thổ ngữ huyện Kinh Môn vào thời điểm hiện tại, tức là tìm hiểu thổ ngữ hiện tại của huyện Kinh Môn Nghiên cứu thổ ngữ huyện Kinh Môn, chúng tôi nhằm miêu tả chân thực bức tranh phương ngữ huyện Kinh Môn (Hải Dương), qua đó mọi người có được cái nhìn toàn vẹn nhất về một vùng phương ngữ

Nghiên cứu thổ ngữ huyện Kinh Môn còn có ý nghĩa quan trọng sẽ mặt thực tiễn, đối với chính người dân nơi đây Trước hết nó có thể giúp cho việc dạy và học tiếng Việt trong nhà trường được tốt hơn vì học sinh cần phải biết được và hiểu được mối quan hệ giữa thổ ngữ của nơi mình đang sinh sống với ngôn ngữ chuẩn qua đó hướng tới việc chuẩn hoá tiếng Việt Đồng thời, nghiên cứu ngôn ngữ Kinh Môn còn góp phần tìm hiểu và giữ gìn bản sắc văn hoá của người dân địa phương.

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp nghiên cứu chung

Để có được tư liệu cho bài viết này chúng tôi đã được trực tiếp đi tới địa bàn để thu thập những thông tin cần thiết cho quá trình nghiên cứu

+/ Vài nét về văn hoá xã hội, ngôn ngữ

- Chọn tư liệu viên (Theo độ tuổi)

là nhóm tư liệu viên từ 15 đến 35 tuổi bởi ở lứa tuổi này đã bắt đầu hoàn chỉnh

và định hình về tiếng nói của mình

Trong quá trình chọn tư liệu viên chúng tôi chọn những người là cư dân bản địa, ít di chuyển xa địa bàn cư trú để đảm bảo tiếng nói của họ là tiếng nói gốc, không bị pha tạp nhiều thứ tiếng khác Họ cũng là những người còn lưu giữ được nhiều đặc trưng của tiếng nói Kinh Môn trước đây làm nên đặc trưng của thổ ngữ Kinh Môn

4.3 Tiến hành thực tế

Chúng tôi sử dụng phương pháp phỏng vấn trực tiếp thông qua hình thức rất quen thuộc đó là hỏi thăm trò chuyện Bằng cách này chúng tôi hướng câu chuyện vào những vấn đề xoay quanh cuộc sống sinh hoạt, công việc… của người dân nơi đây để tạo ra một tâm lý thoải mái và gần gũi.Trên cơ sở này chúng tôi có thể tìm ra được sự khác biệt về mặt ngữ âm của người dân Kinh Môn so với các vùng lân cận và với ngôn ngữ toàn dân

Trong khi nói chuyện chúng tôi đã lồng những từ cần kiểm tra vào trong cuộc trò chuyện, trong các câu hỏi để họ phát âm một cách tự nhiên

4.4 Xử lý tư liệu

- Nghe băng ghi âm

- Thống kê tư liệu

- Mô tả cụ thể sự khác biệt trong cách phát âm của từng khu (phía bắc và phía nam)

- So sánh với các vùng xung quanh và với ngôn ngữ toàn dân.Trên cơ sở

đó đưa ra những nhận xét bước đầu

NỘI DUNG

1 Vài nét về địa bàn huyện Kinh Môn

Xét về vị trí địa lí, bản thân Kinh Môn nằm trên giao điểm tiếp giáp Phía Bắc giáp với huyện Đông Triều (Quảng Ninh Quảng Ninh), - Phía Nam giáp với huyện Thanh Hà và huyện Kim Thành Phía Đông giáp với huyện Thuỷ Nguyên (Hải Phòng) Phía Tây giáp với huyện Chí Linh và một phần huyện Nam Sách

Kinh Môn là một vùng đất cổ mà các vùng văn hoá việt cổ chính là vùng

sự bảo lưu các giá trị trong gia đình và dòng tộc mạnh hơn rất nhiều các gia đình

có xu hướng hội nhập Chính điều đó đã trở thành nguồn sức mạnh tinh thần mạnh mẽ để người dân nơi đây bảo tồn những nét riêng của mình Đây là một làng việt cổ Điều này còn lưu giữ lại trong cách đặt tên các xã ở đây như An Sinh, nơi đây có đền thờ An Sinh Vương Trần Liễu; Phạm Mệnh: Vùng đất quê ông Phạm Sư Mạnh, Thượng Quận Đất phong của một vị quận công đời hậu Lê (Lê Túc Tông), Đình Huề Trì được xây dụng từ thế kỉ XVI thờ một vị danh tướng thời Lê đã được cấp chứng nhận di tích lịch sử Nơi đây còn tồn tại một

hệ thống ngữ âm và từ vựng có mức độ “đậm đặc” hơn ở một số vùng khác, là một nơi có một vùng ngữ âm đặc thù nhưng quá trình bảo lưu rất khó Hiện nay

hệ thống ngữ âm và từ vựng đang bị phổ cập hoá theo hướng chuẩn của ngôn ngữ toàn dân

Kinh Môn là một vùng có vị trí hết sức quan trọng là một điểm nút quan trọng của ngã ba tam tỉnh Hải Dương, Hải Phòng, Quảng Ninh (cách Hải Phòng một con sông Đá Lạc và cách Quảng Ninh một con sông Kinh Thầy) nên quá trình giao lưu kinh tế, văn hoá hết sức tự nhiên Trong quá trình giao lưu đó đã

để lại những trầm tích ngôn ngữ mà vốn ở vùng này lại phát sinh ở vùng khác

Do đó, trong thổ ngữ Kinh Môn có sự trùng hợp về ngữ âm, từ vựng với một số vùng ở Hưng Yên, Quảng Ninh, Hải Phòng, Thái Bình và một số vùng khác của phương ngữ Bắc

Từ những đặc điểm đó Kinh Môn ngày nay hiện còn lưu giữ rất nhiều dấu

ấn địa phương trong ngôn ngữ sinh hoạt hàng ngày

2 Quan niệm về thổ ngữ

Phương ngữ là một biến thể của ngôn ngữ toàn dân ở một vùng lãnh thổ tương đối rộng: Một tỉnh, một khu vực (liên tỉnh) Song đến lượt phương ngữ còn có những biến thể khác nhau trên phạm vi lãnh thổ mà nó bao chứa Tác giả Hoàng Thị Châu khảng định: “Phương ngữ thổ ngữ là biến thể địa phương của ngôn ngữ Phương ngữ là một biến thể trong một vùng lớn, còn thổ ngữ là những biến thể ngôn ngữ ở địa phương nhỏ hơn”

Nếu ta hiểu theo khía cạnh thao tác thì thổ ngữ hoặc phương ngữ là biến thể địa phương của ngôn ngữ gồm một chùm những nét khu biệt phương ngữ thổ ngữ này so với phương ngữ, thổ ngữ khác, cũng như so với ngôn ngữ toàn dân Như vậy, không nhất thiết hai thổ ngữ phải khác nhau nhiều mà chỉ cần một vài nét khu biệt nhỏ cũng đủ để tự khẳng định mình và khu biệt với nhau

Như vậy, xét về phạm vi hoạt động, thổ ngữ được dùng trong phạm vi địa

lý hẹp hơn: một thôn, một xã, một huyện (cũng có khi lớn hơn) Về khả năng hành chức thì chức năng của thổ ngữ bao giờ cũng hẹp hơn so với phương ngữ

và đương nhiên là hẹp hơn so với ngôn ngữ toàn dân về đặc điểm cấu trúc, thổ ngữ là biến thể của ngôn ngữ toàn dân về ngữ âm, từ vựng Xét về mặt lịch sử không có gì phức tạp hơn sự phân bố các thổ ngữ ở Việt Nam Nhìn bề ngoài, chúng ta có một bức tranh vô cùng đa dạng nhưng cũng vô cùng phức tạp và rắc rối Có những vùng có rất nhiều thổ ngữ như vùng châu thổ Sông Hồng Song lại có những vùng hầu như không có thổ ngữ, cả một vùng, bao gồm một diện tích rộng lớn mà chỉ có một phương ngữ thống nhất như đồng bằng Nam Bộ… Thổ ngữ Kinh Môn mà chúng tôi khảo sát nằm trong vùng phức tạp nói trên

Thổ ngữ phản ánh sự trung thực tính chất biệt lập tương đối của làng xã Việt Nam Có thể nói, vì biệt lập mà có những thổ ngữ, như ở Kinh Môn Nhưng

sự biệt lập này mang tính tương đối, vì nó vẫn có những biến đổi theo xu hướng chung của thời đại

3 Khảo sát cụ thể

3.1 Thanh điệu

Theo như công trình nghiên cứu khoa học có quy mô thì phương ngữ của

Hải Dương (trong đó có Kinh Môn) thuộc vùng phương ngữ Hà Nội và các tỉnh xung quanh nó Do đó, nó mang những đặc trưng tiêu biểu của phương ngữ Bắc.

(Tiếng Việt trên các miền đất nước

Hoàng Thị Châu Nhà xuất bản Khoa Học Xã Hội 1989)

Vì thế mà nó không có gì khác biệt so với phương ngữ Bắc

3.2 Âm đầu

Phụ âm đóng vai trũ õm đầu, phụ âm đầu chiếm vị trí cố định ở đầu âm tiết, là một trong những thành phần chủ yếu của âm tiết Nó tương đối độc lập với các thành phần khác của âm tiết, như thanh điệu và vần Nó có thể đứng trước mọi nguyên âm, và đi với mọi thanh điệu

Tiếng Việt hiên nay có 22 phụ âm, làm nhiệm vụ âm đầu (bao gồm cả âm tắc thanh hầu), ở mỗi địa phương khác nhau thì số lượng phụ âm đầu không giống nhau trong cách phát âm

ở phương ngữ Bắc hệ thống phụ âm đầu: có 20 âm vị phụ âm đầu, không

có những phụ âm ghi trong chính tả là s, r, gi, tr, tức là không phân biệt s/x, r/d/gi, tr/ch , không có các phụ âm quặt lưỡi :[s,z,t ]

Kinh Môn (Hải Dương) cũng là vùng thuộc phương ngữ Bắc, nên nó cũng mang những đặc trưng ngữ âm của vùng này đó là:

- Hệ thống phụ âm đầu: Có 20 âm vị, không có những phụ âm ghi trong chính tả là s, r, gi, tr, tức là không có sự phân biệt s/x, r/d/gi, ch/tr…

Trong hệ thống phụ âm đầu của thổ ngữ Kinh Môn cũng không có 3 phụ

âm đầu quặt lưỡi /tr, s, r/ Trong mọi trường hợp đều được phát được âm thành /ch, x, d/ Điều này rất phổ biến trong phương ngữ Bắc Tiếng Kinh Môn cũng không phân biệt các phụ âm đầu/r, d, gi/ khi phát âm người dân trong huyện (cả khu Bắc và Nam) đều phát âm thành d /z/

Ví dụ:

bản rủn → bản dủn;

bối rối → bối dối;

run rẩy → dun dẩy;

rầm rập → dầm dập

rả rích → dả dích;

rung rinh → dung dinh…

Ngoài ra trong ngữ âm của Kinh Môn có những khác biệt so với toàn vùng như sau:

Tuy nhiên, chúng tôi phải khảng định một điều là, hiện tượng này chỉ xảy

ra ở lớp người cao tuổi trong huyện và những hiện tượng như trên là rất ít và chỉ xảy ra ở một số từ cơ bản chưa không phải trong tất cả mọi trường hợp.Tức là không phải trong tất cả mọi trường hợp có “d” đều biến thành “r”,”tr” thành “t” hay “s” thành “th Hiện tượng này chỉ xảy ra với từ “sơn sớt” mà không xảy ra với một số từ khác

Ví dụ:

Sang sông khi phát âm thì không có hiện tương biến đổi thành “Thang thông”

Hiện tượng này chỉ xảy ra phổ biến ở phía Nam và ở lớp người cao tuổi

mà không xảy ra nhiều ở phía Bắc là do Nam Kinh Môn là vùng đất cổ Nơi đây các giá trị truyền thống được bảo lưu hết sức mạnh mẽ

* Lẫn lộn l- n.

Một hiện tượng, cũng rất đáng chú ý đó là sự lẫn lộn giữa n và l Trong hệ thống phụ âm đầu của Kinh Môn Hầu hết người dân trong huyện thường xuyên

sử dụng lẫn lộn giữ phụ âm n và n Khi phát âm thì chúng tôi nhận thấy các âm

“n” → “n” Tức là “n” có xu hướng bị thay thế bằng “l”

Ví dụ:

gian nan → gian lan;

giãy nảy → giãy lảy;

ảo não → ảo lão;

éo néo→ éo léonon nước → lon lước…

Trong câu “đi Hà Nội lối nào anh ơi”?

Người dân Kinh Môn sẽ phát âm → “đi Hà lội lối lào anh ơi”? hầu như là phụ âm “n” không được dùng

Điều này có phần khác biệt so với những vùng xung quanh nó Trong khi

đó vùng Thuỷ Nguyên, An Hải (Hải Phòng) cùng một câu trên họ sẽ phát âm thành “đi Hà Nội nối nào anh ơi”?

Tức là ngược lại họ không phát âm được “l”

Hay ở Đông Triều (Quảng Ninh) cũng là câu ấy họ sẽ phát âm thành “đi

Hà Nội nối lào anh ơi”.Hay “đi Hà Nội lối lào anh ơi” ? Tức là cả hai biến thể l

và n đều được sử dụng

Trong một âm tiết người ta có thể dùng hai biến thể này

- Âm “n” → “l”

Tiếng toàn dân Thổ ngữ Kinh Môn

Ta thấy hiện tượng lẫn lộn “l” và “n” là một trong số các hiện tượng ngữ

âm khá đặc biệt của các địa phương ở Miền Bắc nước ta Theo chương trình điều tra tổng thể Tiếng Việt năm 1999 – 2000 của viện Ngôn Ngữ Học thì việc

sử dụng lẫn lộn giữa phụ âm “l” và “n” là một hiện tượng xảy ra khá phổ biến ở khắp các tỉnh thuộc miền Bắc nước ta bắt đầu từ Quảng Ninh đến Ninh Bình

Trong thổ ngữ Kinh Môn thì hiện tượng lẫn lộn “l” và “n” diễn ra rất phổ biến ở cả Phía Nam và Phía Bắc hầu khắp mọi lứa tuổi và nghề nghiệp Tuy nhiên đây không phải là một hiện tượng nói nhịu mà là một hiện tượng phương ngữ

4 Âm chính

Nguyên âm là phần âm chính của tiếng việt cùng với các thanh điệu tạo thành hai thành phần nhất thiết phải có trong bất kì một phụ âm nào Tiếng việt

có 16 nguyên âm có khả năng làm âm chính sau đây:

4.1 Tương ứng giữa “ă” và “â”

khi phát âm có sự tương ứng giữa nguyên âm “ă và â” Trong giao tiếp hàng ngày, người dân nơi đây (đặc biệt là lớp người trung niên trở lên) thường

có sự đồng nhất này

Ví dụ:

Bảo → bẩu

Màu sắc → mầu sắc

giàu có → giầu có

dạy học → dậy học

chạy nhảy → chạy nhẩy…

Hiện nay những âm tiết như trên được sử dụng ở cả 2 dạng: Lớp người trung tuổi thường sử dụng những âm tiết có nguyên âm “ â” nhiều hơn, còn lớp trẻ có xu hướng sử dụng nguyên âm có “ă” nhiều hơn.Hiện tượng này không xảy

ra nhất loạt trong mọi từ mà chỉ xảy ra trong một số từ hạn chế.Không phải từ nào có nguyên âm “ ă” khi phát âm cũng trở thành “â”

Ví dụ: Không thể chuyển “ă” thành “â” trong những trường hợp sau:

Cái chăn

Lăng xăng

Loắt choắt

Hắt hiu…

Một hiện tượng khác rất phổ biến ở cả phía bắc và phía nam Kinh Môn đó

là khi phát âm nguyên âm “ ưu → iu”

Tiếng toàn dân Thổ ngữ Kinh Môn

Đây cũng là đặc điểm chung giống với các vùng xung quanh ở Hưng Yên, Hải Phòng,Quảng Ninh

Tiếng toàn dân Thổ ngữ Kinh Môn

Bắt chước Bắt chiếcHiện tượng này không phải chỉ ở riêng Kinh Môn mới có mà nó xảy ra ở hầu hết các vùng xung quanh nó như Đông Triều (Quảng Ninh), Thuỷ Nguyên,

An hải (Hải Phòng), Kim Thành (Hải Dương) Và một số vùng khác ở Hưng Yên và Thái Bình, điều này có thể diễn tả là do vị trí địa lí Kinh Môn nằm ở ngã

ba tỉnh là Hải Dương, Hải Phòng và Quảng Ninh Nằm trên trục giao lưu của hai vùng văn hoá lớn là Hà Nội và Hải Phòng nên nó thuộc vùng “Ngữ âm miền đông” Vì vậy mà trong phát âm của người dân Kinh môn có những điểm giống với ngữ âm toàn dân

Tuy nhiên, khi đi sâu vào nghiên cứu thổ ngữ Kinh Môn, chúng tôi nhận thấy có một số nguyên âm trong tiếng nói của vùng khác với tiếng nói toàn dân Nhưng không phải trong âm tiết nào cũng xảy ra sự biến đổi âm vị như vậy mà chỉ trong những kết hợp cụ thể mới có hiện tượng này

4.4 Âm |ô| → |u|

Đây là đặc trưng nổi bật nhất ở thổ ngữ Kinh Môn khi xét trên phương diện nguyên âm của âm tiết Hầu hết mọi người trong huyện cả ở phía bắc và phía nam khi phát âm đều chuyển âm |ô| → |u|

Ví dụ:

Tiếng toàn dân Thổ ngữ Kinh Môn

Đây là hiện tượng có tính phổ biến rất cao Nó xảy ra ở hầu hết mọi lứa tuổi và ở một trình độ văn hoá nhất định vẫn dùng.Tuy vậy không phải trong tất

cả các từ.Người ta có thể nói “thổi lửa” thành “thủi lửa” hay “cơm sôi” thành

“cơm sủi” nhưng nấu xôi hay cây sồi thì vẫn là như thế mà không có sự biến đổi

4.5 Có sự nhầm lẫn giữa “ư” và “â”

Trong thổ ngữ Kinh Môn còn có hiện tượng phát âm “ư→ â” Tuy nhiên

đây không phải là một hiện tượng phổ biến Hiện tượng này chỉ còn đượcgiữ lại trong cách phát âm của những người lớn tuổi, ít thấy xuất hiện ở những đối tượng trong độ tuổi đi học hay những đối tượng có tiếp xúc quan hệ xã hội rộng Hiện tượng này xảy ra ở cả phía nam và phía bắc Bởi phía nam Kinh Môn là vùng đất cổ nơi có rất nhiều làng Việt Cổ còn lưu giữ lại dấu ấn của tiếng Việt

Cổ Phía bắc là vùng công nghiệp nơi tập trung dân cư kháp nơi Do đó trong quá trình giao lưu, tiếp xúc dấu ấn khác biệt ngôn ngữ ngày càng mờ đi Người

ta thường hướng tới cái chuẩn trong phát âm hơn

4.6 Nguyên âm /e/ biến thành /ie/

Sự biến đổi này không thể hiện ở con chữ, chỉ khi nghe một người Kinh Môn phát âm chúng tôi mới phát hiện ra điều này

Chúng tôi nhận thấy rằng, sự biến đổi này không chỉ ở riêng Kinh Môn

mà nó trải đều trên khắp một vùng rất rộng lớn ở quanh nó như ở An Hải, Thuỷ Nguyên (Hải Phòng).Vì vậy mà nó đã trở thành một nét đặc trưng tiêu biểu của vùng đất Kinh Môn.Chúng tôi xin nhấn mạnh rằng đặc điểm này chỉ thể hiện trong cách phát âm chứ không thể hiện trên chữ viết.Nó xảy ra cả ở khu bắc và khu nam với tất cả mọi lứa tuổi và ở một trình độ văn hoá nhất định

4.7 Biến đổi “iê” thành “ê”