Dạy văn biểu cảm, lớp 7

Mục tiêu đó tôi đã đạt được trong nhiều năm học, nên tôi mạnh dạn đưa ra kinh nghiệm “ Một số giải pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn biểu cảm” để các đồng nghiệp chia sẻ, trao đổi,

PHÒNG GIÁO DỤC&ĐÀO TẠO TP QUY NHƠN TRƯỜNG THCS LƯƠNG THẾ VINH

§Ò tµi:

MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG

DẠY VÀ HỌC VĂN BIỂU CẢM

Quy Nhơn, tháng 03 năm 2011

Tổ: Văn, Sử, Địa, GDCD GV: Lê Văn Bình

MỤC LỤC:

II.GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề Trang 06

I.ĐẶT VẤN ĐỀ

1.Lớ do chọn đề tài:

Môn văn là một bộ môn chính trong nhà trờng, nhưng đối với thế hệ học sinh ngày nay rất ít em có thiện chí, hứng thú trong việc học môn ngữ văn vì học sinh chưa nắm được vai trò quan trọng của môn ngữ văn đối với

đời sống và trong sự phát triển tư duy của con ngời, thông qua bộ môn ngữ văn sẽ giáo dục tư tưởng , tình cảm cho học sinh

Môn ngữ văn trong nhà trờng THCS chia làm ba phân môn: Văn học, tiếng Việt, tập làm văn, trong đó phân môn Tập làm văn là phân môn “nhẹ kớ” nhất nhưng không thể khụng“coi nhẹ” bởi để một tiết dạy tậplàm văn có chất lượng không phải là điều dễ làm Cố Thủ tớng Phạm Văn Đồng đã từng nói “ Dạy Tập làm văn là chủ yếu dạy cho học sinh diễn tả cái gì mình suy nghĩ, mình cần bày tỏ một cách trung thành, sáng tỏ, chính xác, làm nổi bật

điều mình muốn nói…( Dạy văn là một quá trình rèn luyện toàn diện, Nghiên cứu giáo dục, số 28, 11/1973)

Từ khi ra trường đến nay trong hai mươi năm công tác thì nhiều năm được phân dạy văn7, tôi nhận thấy mặc dù biểu lộ tình cảm, cảm xúc là một nhu cầu thiết yếu của con ngời nhưng học sinh chưa biết cách bộc lộ cảm xúc của mình để “ khơi gợi lòng đồng cảm ở ngời đọc” ( văn 7 tập 1) Khi viết văn các em còn lẫn lộn, chưa phân biệt rõ ràng, rạch ròi giữa văn biểu cảm với các thể loại văn khác Chính vì vậy điểm ở những bài kểm tra không cao nên học sinh cũng chưa có hứng thú với bộ môn văn Đó cũng là điều trăn trở của giáo viên dạy văn nói chung và bản thân tôi nói riêng Bởi thế trong tôi luôn đặt ra mục tiêu trong quỏ trình giảng dạy của mình là phải tìm

ra giải pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn biểu cảm để tạo hứng thú cho học sinh, giúp học sinh yêu thích môn Ngữ văn hơn

Mục tiêu đó tôi đã đạt được trong nhiều năm học, nên tôi mạnh dạn đưa ra kinh nghiệm “ Một số giải pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn biểu cảm” để các đồng nghiệp chia sẻ, trao đổi, bàn luận, góp ý kiến cho tôi

và cựng tỡm ra biện phỏp thiết thực ,khả thi nhất ,giải quyết triệt để tỡnh trạng học sinh chỉ chỳ ý đến mụn học tự nhiờn hơn mụn học xó hội ,bộc lộ tỡnh cảm ,cảm xỳc một cỏch hạn chế Mục đớch cuối cựng của tụi khi viết sỏng kiến này là mỗi giỏo viờn ngữ văn sẽ đào tạo cho đất nước những thế hệ học sinh ,khụng chỉ thành thục về kĩ năng mà cũn giàu cú về cảm xỳc ,cú tõm hồn trong sỏng ,nhõn ỏi ,biết vươn tới Chõn – Thiện – Mĩ

2 Đối tượng và phạm vi nghiờn cứu:

- Phạm vi: Văn biểu cảm lớp 7

- Đối tợng: Học sinhlớp 7 Trường THCS Lương Thế Vinh, Quy Nhơn, Bỡnh Định

3.Ph ương phỏp nghiờn cứu :

- So sánh - đối chiếu

- Phân tích - tổng hợp

- Thống kê - phân loại

II.GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Cơ sở lý luận của vấn đề

Văn biểu cảm là loại văn thể hiện nội tõm ,tõm trạng của người viết Ngồi trước trang giấy ,nếu tõm hồn trống rỗng khụng cảm xỳc ,đầu úc mụng lung khụng rừ ý nghĩ gỡ thỡ người viết khụng thể cú được một bài văn biểu cảm cú hồn Lỳc đú ,bài văn hoặc khụ khan ,nhạt nhẽo ,ngắn ngủi hoặc giả tạo ,vay tỡnh mượn ý Người giỏo viờn ,khi dạy văn THCS núi chung ,dạy văn biểu cảm núi riờng ,ngoài nắm kiến thức ,phương phỏp lờn lớp cũn cần cú một tõm hồn ,một trỏi tim sống cựng tỏc giả ,tỏc phẩm

Để dạy và học tốt văn biểu cảm ở THCS ,người dạy và người học cần nắm vững hệ thống 6 bài học và luyện tập về văn biểu cảm (trong số 14 tiết học văn biểu cảm ở lớp 7 – học kì I ) gồm :

- Tìm hiểu chung về văn biểu cảm

- Đặc điểm của văn biểu cảm

- Đề văn biểu cảm và cách làm bài văn biểu cảm

- Cách lập ý của bài văn biểu cảm

- Các yếu tố tự sự và miêu tả trong văn biểu cảm

- Cách làm bài văn biểu cảm về tác phẩm văn học

2 Thực trạng của vấn đề

Qua nhiều năm giảng dạy chương trình ngữ văn lớp 7,tôi nhận thấy kĩ năng nhận diện các phương thức biểu đạt trong văn bản ,kĩ năng viết ,bộc lộ cảm xúc trong bài tập làm văn của một bộ phận học sinh còn yếu

Năm học 2009 – 2010 ,khi viết bài tập làm văn số 2 với đề bài “Loài cây em yêu”.Dù mới học và hình thành kĩ năng tạo lập văn bản biểu cảm

xong nhưng nhiều học sinh không phân biệt được văn miêu tả và văn biểu cảm nên bài viết không phải viết về thái độ và tinh cảm của mình đối với một loài cây cụ thể mà tả về loài cây đó Hoặc tiết viết bài tập làm văn số 3

đề yêu cầu “Cảm nghĩ của em về hình ảnh người bà thân yêu của mình”.Học sinh viết “Bà nội hay thức khuya dậy sớm để làm việc mà tối nội chưa làm Bà thường đi làm thuê để kiếm tiền nuôi chúng em.Em thấy vậy bảo bà nội hay là nội đừng đi làm thuê nữa ,nội chuyển sang nấu xôi đi Nội suy nghĩ một hồi lâu rồi nói ,đó cũng là một ý kiến hay”.Liệu khi đọc đoạn văn trên ,các đồng nghiệp của tôi có cho rằng đó là

một đoạn văn biểu cảm ?Toàn bài viết của em học sinh đó đều là những lời văn ,đoạn văn tương tự như thế Cũng với đề văn như trên ,một học sinh

khác viết “Cảm nghĩ của em về bà là một người bà yêu mến con cháu”.Các em cảm nhận và viết văn như nghĩa vụ ,làm qua loa cho xong rồi

đem nộp Kể cả học sinh khá ,dù cảm và hiểu được yêu cầu của đề ,xác định đúng hướng làm bài nhưng kể vẫn nhiều hơn biểu cảm

ChÝnh v× vËy nªn kÕt qu¶ ë k× I kh«ng cao Sau đây là bảng số liệu thống kê điểm trung bình môn văn học kì I khối 7 năm học 2009 – 2010

3 Cỏc biện phỏp đó tiến hành để giải quyết vấn đề

Nguyờn nhõn dẫn đến thực trạng trờn thỡ cú nhiều song theo tụi ,do một số nguyờn nhõn chủ yếu sau :

3.1-Đối với người dạy

Đa số giỏo viờn đều tận tụy với cụng tỏc giảng dạy,chăm lo quan tõm đến học sinh nhưng vẫn cũn những mặt hạn chế sau :

- Phương phỏp giảng dạy chưa thực sự phự hợp với một bộ phận khụng nhỏ học sinh yếu dẫn đến chất lượng chưa cao

- Do điều kiện khỏch quan nờn việc sử dụng đồ dựng dạy học ,phương phỏp trực quan vào tiết học hạn chế ,ảnh hưởng đến chất lượng tiếp thu bài của học sinh

- Một số giỏo viờn chưa thực sự khơi gợi được mạch nguồn cảm xỳc ẩn sau mỗi trỏi tim người học

3.2-Đối với học sinh

- Một số học sinh vỡ lười học,chỏn học nờn khụng chuẩn bị tốt tõm thế cho giờ học văn

- Đa số cỏc em lười hoặc khụng bao giờ đọc sỏch ,kể cả văn bản trong SGK

- Đời sống văn húa tinh thần ngày một nõng cao ,một số nhu cầu giải trớ như xem ti vi ,chơi game ngày càng nhiều làm cho một số em chưa cú ý thức học bị lụi cuốn ,xao nhóng việc học

3.3- Nhận thức mới, giải phỏp thực hiện:

Do thực trạng trên , tôi thiết nghĩ cần có những giải pháp để “ Nâng cao chất lượng dạy và học văn biểu cảm” nên tôi mạnh dạn đưa ra một số giải

pháp sau:

3.3/1-Đối với giỏo viờn

1-Ngoài một số phương phỏp tớch cực trong dạy học phõn mụn tập làm văn như : Phương phỏp dạy tập làm văn thụng qua hoạt động ,phương phỏp trực quan ,hỡnh thức vấn đỏp ,thảo luận Giỏo viờn cần vận dụng sỏng tạo một số phương phỏp khỏc như phương phỏp đúng vai ,phương phỏp sử dụng trũ chơi học tập

2-Dự dạy văn biểu cảm về sự vật và con người hay văn biểu cảm về tỏc phẩm văn học ,giỏo viờn luụn phải định hướng và hướng dẫn cỏc em nắm vững quy trỡnh để làm một bài văn biểu cảm tốt.Quy trỡnh đú bao gồm :

a.Tỡm hiểu đề và tỡm ý

Một đề bài thường ra dưới dạng khỏi quỏt nhằm thớch hợp với tất cả đối tượng học sinh Do đú ,quỏ trỡnh tỡm hiểu đề bài sẽ diễn ra như một hoạt động nhằm cỏ thể húa đề bài cho từng học sinh kết quả của quỏ trỡnh này là mỗi học sinh cú một đề bài cho riờng mỡnh Trong đề bài văn biểu cảm ,giỏo

viờn cần định hướng cho cỏc em tỡm hiểu đề bằng cỏch tỡm ra lời giải cho cỏc cõu hỏi sau :

- Em định phỏt biểu cảm nghĩ ,tỡnh cảm ,mong muốn về đồ vật (con vật ,loài cõy,cảnh vật )nào ?về người nào ?về tỏc phẩm nào ?

- Em viết bài biểu cảm đú nhằm mục đớch gỡ?(giói bày cảm xỳc,tỡnh cảm nào?)

- Em viết bài biểu cảm đú để ai đọc ?(cụ giỏo ,thầy giỏo ,bố mẹ ,bạn bố .) Lời giải đỏp cho ba cõu hỏi trờn sẽ quyết định nội dung bài viết (trỡnh bày cảm xỳc gỡ ?) ,giọng điệu bài viết (viết cho bạn bố phải là giọng văn thõn mật ,cú thể suồng só; cũn viết cho thầy cụ hoặc bố mẹ phải thõn thiết nhưng nghiờm trang )

* Tỡm ý

Tỡm ý cho bài văn biểu cảm chớnh là tỡm cảm xỳc ,tỡm những ý nghĩ và tỡnh cảm để diễn đạt thành nội dung của bài í nghĩ ,cảm xỳc ,tỡnh cảm muụn màu muụn vẻ.Trong cỏc bài văn biểu cảm đều bắt nguồn từ việc quan sỏt cuộc sống xung quanh ,từ những gỡ người viết đó sống và trải qua ,đó tiếp xỳc trong tỏc phẩm Vỡ thế ,muốn tỡm ý cho bài văn biểu cảm khụng phải cứ ngồi một chỗ mà đợi ý nghĩ ,cảm xỳc đến Sau khi cú một đề bài ,hóy quan sỏt kĩ đối tượng đề bài nờu ra để từ đú ,cảm xỳc xuất hiện

+ Đối với kiểu bài phát biểu cảm nghĩ về một loài cây em yêu: Nếu khụng

cú điều kiện quan sỏt trực tiếp ,hóy lục lọi trong trớ nhớ ,trong kỉ niệm những

gỡ mỡnh biết về đối tượng và từ từ nhớ lại cỏc chi tiết Nếu cả kỉ niệm trong

kớ ức cũng khụng cú thỡ tỡm đọc sỏch bỏo ,xem phim ảnh về đối tượng để ghi nhận cỏc chi tiết cần thiết

Ví dụ: Cảm nhận về một loài cây em yêu

Giáo viên gợi cho học sinh tìm ý bằng hệ thống câu hỏi :

- Loài cây nào thân thuộc nhất đối với em ?

- Loài cây đó có những đặc điểm gì?

- Lợi ích nó đem lại là gì?

- Lí do nào làm em yêu quý loài cây đó?

- Em sẽ bbộc lộ cảm xúc ở những ý nào?

+ Đối với văn biểu cảm về tỏc phẩm văn học ,cảm xỳc và suy nghĩ về tỏc phẩm văn học được nảy sinh từ bản thõn tỏc phẩm Tỡm ý trong trường hợp này chớnh là đọc kĩ ,đọc đi đọc lại nhiều lần tỏc phẩm ,ngẫm nghĩ tỡm ra

vẻ đẹp ,tỡm ra triết lớ của nội dung ,tỡm ra cỏi mới ,cỏi độc đỏo của cỏc yếu tố hỡnh thức nghệ thuật

Ví dụ: Phát biểu cảm nghĩ về bài thơ “ Cảnh khuya” của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Giáo viên nêu câu hỏi gọi cho học sinh tìm ý:

- Bác viết bài thơ trong hoàn cảnh nào?

- Nội dung chính của bài thơ?

- Những hình thức nghệ thuật nào tạo nên sự thành công của bài thơ?

- Ân tượng nhất trong bài thơ là gì?

b Lập dàn ý

Bài văn biểu cảm cũng cú kết cấu ba phần (mở bài ,thõn bài ,kết bài ) như cỏc kiểu văn bản khỏc Mở bài nhằm giới thiệu đối tượng và cảm xỳc chớnh

về đối tượng Phần thõn bài là sự phỏt triển cỏc cảm xỳc chớnh đó nờu ra ở phần mở bài Phần kết bài khộp lại cỏc ý đó trỡnh bày

Ví dụ:

Phát biểu cảm nghĩ về nhân vật Thánh Gióng

Mở bài:

- ở phần mở bài , em sẽ nêu lên vấn đề gì?

Thân bài:

Giáo viên gợi dẫn cho học sinh trả lời những câu hỏi sau:

- Theo em, Thánh Gióng có những nét nổi bật nào?

- Trước một nhân vật có những nét nổi bật đó em có suy nghĩ và cảm xúc gì?

- Em dành tình cảm nh thế nào cho nhân vật?

c Viết bài

Viết bài văn biểu cảm là việc viết cỏc đoạn văn và nối chỳng với nhau ,tạo thành chỉnh thể thống nhất Khi viết bài cần thực hành thành thạo kĩ năng hành văn ,đặt cõu ,sử dụng từ ,chọn giọng điệu ,cỏch bộc lộ cảm xỳc phự hợp.Khi viết bài ,kết nối cỏc đoạn trong bài văn biểu cảm cần chỳ ý đến lụgớc phỏt triển của cảm xỳc ,của tỡnh cảm Theo lụgớc này ,mỗi đoạn trong bài đều phải hướng vào làm nổi rừ lờn cảm xỳc chớnh ,tỡnh cảm chớnh

d Sửa bài

Đa số học sinh khi làm bài khụng biết cỏch phõn phối thời gian hợp lớ nờn viết xong là nộp bài ,thậm chớ hết thời gian nhưng vẫn chưa làm xong bài Do đú ,khõu tự sửa bài sau khi viết khụng được coi trọng Giáo viên cần nhắc nhở cỏc em chỳ trọng hơn đến việc sửa bài trước khi nộp

3-Để dạy tốt văn biểu cảm ,giỏo viờn nờn chỳ ý trước tiờn đến việc đổi mới cỏch ra đề Từ đề tài chung cho cả lớp ( cú tớnh định hướng chung ) ,phải thực hiện quỏ trỡnh cỏ thể húa đề bài (quỏ trỡnh hướng dẫn mỗi học sinh đi từ đề tài chung cho cả lớp đến việc xỏc định đề bài riờng ,đề bài cụ thể phự hợp với vốn sống ,với tỡnh cảm ,cảm xỳc riờng của mỗi học sinh ).Một lớ luận sư phạm tụi đó rỳt ra được trong quỏ trỡnh giảng dạy ,đú

là :Giỏo viờn khụng được bắt học sinh viết bài văn biểu cảm về đề tài cỏc em chưa được sống ,chưa cú hiểu biết ,cú cảm xỳc nếu giáo viên đú muốn học sinh làm tốt yờu cầu mỡnh đưa ra

Ví dụ:

- Phát biểu cảm nghĩ về một cảnh mà em cho là đẹp

- Phát biểu cảm nghĩ về loài cây em yêu

- C¶m nghỉ về người mµ em yªu quý nhÊt.

4-Khi chấm bài làm văn biểu cảm của học sinh ,Gi¸o viªn nên coi trọng tính cá biệt ,sự độc đáo trong suy nghĩ ,rung động có trong nội dung hơn là

độ dài của bài Nếu bài văn biểu cảm của các em chỉ cần có được một ,hai cảm nhận hoặc một,hai nội dung có sắc thái tình cảm riêng ,các thầy cô giáo nên trân trọng ,biểu dương và tỏ thái độ đánh giá cao qua cách cho điểm 5-Giáo viên cần hướng dẫn ,khuyến khích và khuyến khích hơn nữa việc học sinh đọc sách ,bắt đầu từ việc đọc các văn bản trong SGK Thực tế cho thấy học sinh rất lười đọc sách dẫn đến đọc yếu ,gây khó khăn cho việc cảm thụ văn bản.Chính vì thế ,GV cần khơi nguồn và nuôi dưỡng thói quen đọc sách của học sinh bằng cách :trong mỗi tiết dạy GV lấy dẫn chứng ,ví dụ ,trích các câu nói ,đoạn thơ ,đoạn văn hay từ các sách tham khảo ,sách nâng cao ,các tác phẩm văn học và cho các em trực tiếp nhìn thấy Khi GV làm được như thế ,không cần phải “Khua chiêng gõ mõ” ,tự các em sẽ tìm đến với sách ,làm bạn với sách

6-Một học sinh muốn học tốt văn biểu cảm cần phải có kĩ năng diễn đạt trôi chảy ,hấp dẫn GV nên giao các bài tập rèn viết ở nhà cho học sinh sau mỗi tiết học Đặc biệt ,GV nên hướng dẫn các em cách viết nhật kí để giúp các em nuôi dưỡng tình cảm đẹp khi còn ngồi trên ghế nhà trường

3.3/2-Đối với học sinh

1-Để học tốt văn biểu cảm ,cần biết tạo nên cảm xúc ;bởi cảm xúc là sự cảm thụ của trái tim ,của tấm lòng và tình cảm người học Các em hãy đến với giờ văn bằng trái tim ,bằng tấm lòng của mình thì những cung bậc tình cảm vui ,buồn ,thương ,hờn giận từ bài giảng của thầy cô sẽ đi vào lòng các em.Các em sẽ biết thương cảm những số phận bất hạnh ,biết căm ghét sự bất công ,cái xấu ,cái ác;biết yêu thiên nhiên hoa cỏ ,yêu quê hương đất nước ,

“Người với người sống để yêu nhau” ( Tố Hữu)

2-Để làm tốt một bài văn biểu cảm ,khi làm bài ,trước tiên,các em cần định rõ cho mình các yêu cầu cụ thể để biến đề tài chung cho cả lớp thành đề bài của riêng mình Sau đó ,cần xác định rõ những tình cảm cảm xúc ,những rung động nào là mạnh mẽ ,là riêng của mình Hãy tập trung trình bày những tình cảm ,cảm xúc ,suy nghĩ đó một cách trực tiếp hoặc gián tiếp (qua miêu

tả cảnh vật ,qua một câu chuyện ).Các em cần chú ý đến sự riêng biệt ,độc đáo của nội dung hơn là ham viết dài Đồng thời ,cần lựa chọn các từ ngữ ,hình ảnh (so sánh ví von ,so sánh ngầm )thích hợp để diễn tả những tình cảm ,cảm xúc,suy nghĩ của mình

3-Điểm quan trọng nhất để làm bài văn biểu cảm đạt kết quả cao là tự bản thân các em hãy tích cực đọc sách ,tích cực tham gia các hoạt động trong nhà trường ,ngoài xã hội để có thêm vốn sống ,vốn hiểu biết Qua đó ,các em cần chú ý rèn luyện cho tâm hồn mình trở nên chứa chan những tình

cảm yờu ,ghột ,buồn,thương ,hờn giận ,nhớ nhung dạt dào những suy nghĩ đẹp đẽ cao thượng về tỡnh bạn ,tỡnh yờu thương cha mẹ thầy cụ ,yờu quờ hương đất nước Đú là cỏi gốc to ,là những chựm rễ sõu cung cấp chất bổ dưỡng cho cõy văn biểu cảm luụn xanh tươi ,nở hoa ,kết trỏi

4 Hiệu quả của SKKN

Qua nhiều năm rỳt kinh nghiệm và thay đổi ,ỏp dụng những giải phỏp nờu trờn tụi nhận thấy chất lượng dạy và học văn biểu cảm ở mụn văn khối 7 năm học 2010 – 2011 được nõng cao rừ rệt Ở phương diện là một giỏo viờn trực tiếp đứng lớp giảng dạy ,tụi thấy mỡnh vững vàng hơn trong chuyờn mụn; tự tin say mờ hơn với sự nghiệp trồng người Đối với cỏc em học sinh ,cỏc em bước đầu đó ý thức được tầm quan trọng của mụn văn ,biết bộc

lộ cảm xỳc của mỡnh đỳng cỏch ,đỳng nơi ,đỳng lỳc Số lượng học sinh cú kĩ năng làm văn biểu cảm tốt khỏ nhiều

Cụ thể thông qua bài viêt văn với đề bài: Cảm nhận của em về một

ngời thân, thống kờ điểm trung bỡnh là rất khả quan :

III.KẾT LUẬN

1-Cú lẽ trong nhà trường khụng cú mụn khoa học nào cú thể thay thế được mụn văn Đú là mụn học vừa hỡnh thành nhõn cỏch vừa hỡnh thành tõm hồn Trong thời đại hiện nay ,khoa học kĩ thuật phỏt triển rất nhanh ,mụn văn sẽ giữ lại tõm hồn con người ,giữ lại những cảm giỏc nhõn văn để con người tỡm đến với con người ,trỏi tim hũa cựng nhịp đập trỏi tim Sau khi