Ếch đồng

Ếch đồng

LỚP LƯỠNG CƯ(AMPHIBIA)

ẾCH ĐỒNG(Rana Rugulosa)

Lưỡng cư là động vật có xương sống đầu tiên ở cạn, nên còn mang nhiều đặc điểm của tổ tiên sống dưới nước Điều này thể hiện rõ nét trên cấu tạo, các hoạt động sống của ếch đồng và những đại diện khác trong lớp

Lưỡng cư có những đặc điểm tiến hóa hơn so với cá trong quá trình tiến hóa của động vật có xương sống từ nước lên cạn Đây cũng chính là những đặc điểm giúp Lưỡng cư thích nghi với môi trường sống trên cạn

ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA LỚP LƯỠNG CƯ:

Lưỡng cư là lớp động vật có xương sống đầu tiên trên cạn nên tổ chức cơ thể và hoạt động sống vừa mang đặc điểm của động vật ở nước vừa có đặc điểm của động vật ở cạn: ấu trùng (nòng nọc) của đa số loài chưa có tầng sừng ở biểu bì, thiếu mí mắt, có cơ quan đường bên; chi có tai trong, thở bằng mang; tim 2 ngăn với 1 vòng tuần hoàn và phát triển trong môi trường nước tự nhiên

Lưỡng cư trưởng thành có mí mắt, có lỗ thông với xoang miệng vừa thực hiện chức năng khứu giác vừa thực hiện chức năng hô hấp Có xoang tai giữa và xương trụ tai Chúng có các đặc điểm sau:

_ Da trần dễ thấm nước, có nhiều tuyến da

_ Bộ xương hóa xương nhiều Cột sống gồm có 4 phần: cổ, thân, chậu và đuôi Lần đầu tiên xuất hiện xương ức Sọ có 2 lồi chẩm khớp động với cột sống Xương hàm trên liền với hộp sọ, có xương gian hàm, Xương móng hàm biến thành xương tai

_ Có lưỡi chính thức, răng nhọn để giữ mồi, tuyến tiêu hóa phát triển, có tuyến môn vị

_ Cơ quan hô hấp là phổi (35-75%), qua da (15-55%) và qua miệng_hầu (10-15%)

_ Tim 3 ngăn gồm 2 tâm nhĩ và 1 tâm thất, có 2 vòng tuần hoàn, máu đi nuôi cơ thể là máu pha._ Não trước phát triển và phân ra 2 bán cầu, có não thất rõ ràng

_ Cơ quan cảm giác phát triển ứng với dời sống trên cạn

_ Cơ quan bài tiết là trung thận, ống dẫn niệu ứng với ống vôn, có bóng đái thông với huyệt._ Thụ tinh ngoài, trứng chỉ phát triển được trong nước

_ Thân nhiệt phụ thuộc vào nhiệt độ môi trường, lưỡng cư là động vật biến nhiệt

Ếch bắt mồi

Một số loài ếch khác

CẤU TẠO NGOÀI :

Vỏ da

Đặc điểm :

• Mỏng và ẩm , gắn liền với cơ theo những đường nhất định ,

• Da thiếu sản phẩm sừng và có nhiều tuyến đa bào tiết chất nhày ( thích nghi với đk sống )

TUYẾN ĐA BÀO: là gồm nhiều tuyến đơn bào cùng thực hiện 1 chức năng hợp lại với nhau Tuyến đa bào có chức năng tiết ra chất nhày để đảm bảo cho da luôn ẩm ướt

+ Cấu tạo : các tế bào chết hóa sừng

+ Chức năng : bảo vệ da không bị khô nhưng bẫn đảm bảo sự trao đổi nước qua da

• Bì :

+ Vị trí : lớp bên trong biểu bì

+ Cấu tạo : nhiều sợi đàn hồi , nhiều mao mạch , có nhiều tế bào sắc tố nằm ở trên cùng

+ Chức năng : tạo màu sắc da ếch

• Tuyến da :

+ Vị trí : nằm trong lớp bì

+ Cấu tạo : nhiếu tuyến đơn bào và đa bào

+ Chức năng : tiết chất nhày giữ cho da luôn ẩm , tạo điều kiện thuận lợi cho sự trao đổi khí qua da

• Tuyến độc :

+ Vị trí : phân tán trên da hay tập trung vào những phần nhất định

+ Cấu tạo : chất trắng như sữa có chứa alcaloit độc cho nhiều động vật khác nhưng không độc cho đồng loại.

+ Chức năng : phòng vệ hay giúp di chuyển ở 1 số loài

_Răng Ếch đồng (rana) hoàn toàn không có độc, chỉ trên da có tuyến độc và tuyến đa bào tiết chất nhày Chính vì thế, khi bị ếch đồng cắn thì người bị cắn hoàn toàn không bị ảnh hưởng gì

_Tuyến độc chỉ có ở họ nhà cóc (cóc nhà) Tuyến độc là những tuyến đặc biệt trên tế bào da hay tập trung vào những phần nhất định như tuyến mang tai của cóc Tuyến này có tác dụng tự vệ và tấn công kẻ thù Khi bị cóc tấn công, từ tuyến mang tai và những mụn cóc trên da tiết ra một chất màu trắng, đặc, dính (nhựa cóc) Trong đó có các chất độc như bufogin, bufotalin, bufotoxin, bfotonin… có thể gây tê cục bộ, làm đối phương bị sưng mắt, lở loét da hoặc làm tim ngừng đập

Tuyến da ếch

HIỆN TƯỢNG LỘT XÁC

Do da của ếch đồng là da trần, mỏng, ẩm, gồm có 2 lớp tế bào Lớp biểu bì có tầng ngoài là những tế bào chết, hóa sừng để bảo vệ Trong quá trình phát triển tầng sừng của lớp biểu bì thường bị bong ra theo chu kì và được thay thế bằng tầng tế bào kề sát bên trong Đây là hiện tượng lột xác của ếch đồng Hiện tượng lột xác được tiến hành dưới tác dụng của kích thích tố giáp trạng và mấu não dưới

Tế bào sắc tố Tuyến độc Tuyến nhày

CẤU TẠO TRONG

Sơ đồ cấu tạo nội quan ếch Rana

Bộ xương

a_ Cột sống: gồm 4 phần : cổ, thân, chậu và đuôi

• Phần cổ chỉ có 1 đốt sống cổ có hai diện khớp , khớp với hai lồi cầu chẩm cả sọ Do đó

sọ lưỡng cư có thể chuyển động theo chiều lên xuống

• Phần thân : gồm 7 đốt sống , xuất hiện xương sườn và xương mỏ ác

• Phần chậu : chỉ gồm 1 đốt sống Đốt sống chậu có hai mấu khớp chặt với xương chậu tạo thành điểm tựa vững chắc cho đai hông Đốt sống chậu cũng khớp chặt với một hoặc hai lồi cầu của trâm đuôi

• Phần đuôi gồm khoảng 12 đốt sống trong quá trình phát triển phôi sinh đã gắn lại với nhau làm thành trâm đuôi

TẠI SAO ĐẦU ẾCH CHỈ CỬ ĐỘNG LÊN XUỐNG MÀ KHÔNG CỬ ĐỘNG SANG 2 BÊN ĐƯỢC?

Do phần cổ của ếch quá ngắn chỉ gồm 1 đốt sống cổ Mặt trong của đốt sống cổ có 2 hố khớp, khớp với 2 lồi cầu chẩm của sọ Và như vậy, cổ ếch có thể xem là 1 thanh sắt và 2 lồi cầu chẩm được xem như 2 gọng kìm siết chặt 2 bên thanh sắt, còn 2 mặt trên và dưới thì không bị kẹp chặt Chính vì thế mà đầu ếch chỉ có thể cử động lên xuống dễ dàng

b- Xưong đầu :

Sọ của lưỡng cư rộng và dẹt , số lượng xương của sọ giảm nhiều so với sọ cá và phần lớn còn ở trạng thái sụn Cấu tạo chi tiết như sau

• Sọ não bao gồm những xương gốc sụn sau :

• Vùng chẩm chỉ có xương bên chẩm , còn xương gốc chẩm không phát triển Mỗi xương bên chẩm có một lồi cầu làm sọ khớp động với đốt sống cổ Lồi cầu chẩm làm cho khớp động với cột sống là đặc điểm của Động vật Có xương sống ở cạn Hai lồi cầu chẩm

là đặc điểm của Lưỡng cư

+ Vùng tai ở ếch khác với ở cá , có một xương trước tai ( prooticum ) và xương vẩy

( squamosum )

+ Vùng mặt có một xương bướm sàng ( spenoethmoideum ) hình vòng ở phía trước + Vùng mũi còn là sụn Các xương bì của hộp sọ là đôi xương trán đỉnh

( frontoparietale ) và xương mũi ( nasale ) ở nóc sọ , che hẳn thóp trán của sọ sụn

+ Vùng đáy có một bên xương này là xương lá mía ( vomer ) Ở ếch , trên xương lá mía có răng lá mía

• Sọ tạng : Nằm ở đáy sọ có hai xương khẩu cái ( palatium ) hình que và hai xương cánh ( pterygoideum ) Sụn khẩu cái vuông ( palatoquadratum ) còn sụn và gắn với hộp sọ bằng đầu trước và đầu sau Kiểu treo hàm như thế của lưỡng cư là theo kiểu treo hàm toàn tiếp ( autostyle ) Xương hàm trên gắn liền với sọ Hàm dưới khớp động với hàm trên bơi xương vuông Trên xương hàm trên và xương lá mía có răng

• Phần trên cung móng là sụn móng hàm ( hyomandibulare ) biến thành xương tai nhỏ , tức xương bàn đạp ( stapes ) , đầu ngoài tì vào tai có vai trò dẫn truyền thính giác , không

có nhiệm vụ treo hàm vào hộp sọ

• Sọ ếch có xương vuông chuyển sang bên làm sọ rộng và dẹp Điều này có lên quan đến

sự hô hấp bằng nuốt không khí của ếch

c- Xương chi :

• Đai vai gồm ba xương điển hình của động vật ở cạn : xương bả ( acapula ) với sụn trên

bả ( suprascapulum ), xương quạ ( coracoideum ) và xương trước quạ ( procoracoideum ) Chỗ tiếp giáp của ba xương là ổ khớp nơi khớp xương với xương chi trước Trên xương trước quạ có xương đòn ( clavicula ) là xương gốc bì Phía trước xương ức ( sternum ) là xương trước ức ( omosternum ) nằm giữa hai xương quạ và xương trước quạ , tận cúng phía sau là xương sụn ức Do thiếu xương sườn , xương ức của ếch không gắn với xương sống Vì thế ếch nhái không có lồng ngực , đai vai và xương ức nmằ tự do trong khối cơ ngực Đây là một đặc diểm của Lưỡng cư không đuôi

• Đai hông gầm ba phần điển hình : phần chậu , phần ngồi và phần háng

• Xương các chi tự do : cấu tạo theo kiểu chi 5 ngón , điển hình cho các loài Động vật Có xương sống ở cạn khác hẳn vây ca về mặt phương diện hình thái và chức năng Chi Lưỡng

cư bao gồm nhiều phần , các phần này khớp động với nhau theo hệ thống đòn Các xương chi tự do khớp động với đai vai và đai hông

Lưỡi ( lingua ) chínht hức của Động vật Có xương sống đầu tiên được phát triển hoàn chỉnh ở Lưỡng Cư Khác với cá, lưỡi của Lưỡng cư có hệ cơ riêng làm lưỡi cử động Phần trước lưỡi gắn vào thềm miệng, phần sau có thể phóng ra ngoài để bắt mồi và đưa vào trong Trong khoang miệng của ếch có nhiều tuyến nhỏ, tiết chất làm trơn thức ăn,

có 2 lỗ mũi trong, 2 lỗ Eustachi, lỗ thực quản và lỗ khí quản Mắt nằm trong ổ mắt và chỉ ngăn cách với khoang miệng bằng 1 lớp màng nhày mỏng Khi nuốt mồi to, ếch nhắm mắt, cầu mắt khi đó lồi vào khoang miệng đẩy mồi vào thực quản

- Thực quản : Thực quản ngắn có tiêm mao ở mặt trong giúp cho việc vận chuyển thức

ăn xuống dạ dày

- Dạ dày : Dạ dày lớn có vách cơ khá dày, có lỗ hạ vị phân biệt rõ với ruột ( duodenum ) Dạ dày vừa là nơi tiêu hóa ( cơ học và hóa học ) vừa là nơi dự trữ thức

ăn Do đó dạ dày ếch thường đầy căng thức ăn tạo thành khối lớn Đó là vì ở chỗ thục quản đổ vào dạ dày vừa rộng lại vừa có khả năng co giãn cao

- Ruột : ở ếch đồng ruột rất ngắn, ruột trước và ruột giữa không biệt lập Ruột sau ( ruột thẳng ) phân biệt rõ ràng với ruột giữa và là nơi trữ phân Ruột thẳng mở trực tiếp vào xoang huyệt

2 Tuyến tiêu hóa :

Ếch có gan chia 3 thùy, thùy giữa có túi mật ; tụy hình khối, ống dẫn tụy và ống dẫn mật đổ vào đoạn đầu của ruột non Gan và tụy ( không còn phân tán như ở cá) tiết dịch tiêu hóa vào ruột trước Chất dự trữ được tích lại trong mô, đặc biệt glucôgen

và mỡ được tích lại trong gan Vì thế vào cuối hè, gan ếch thường to hơn bất kì mùa nào khác

Hình : hệ tiêu hóa ếch

Đầu và miệng mở rộng

Hệ tuần hoàn

Tim:

-3 ngăn:tâm nhĩ trái chứa máu đỏ tươi,tâm nhĩ phải và tâm thất chứa máu pha

-Giữa tâm nhĩ& tâm thất có van nhĩ thất (chỉ cho máu chảy từ tâm nhĩ đến tâm thất)

-Tâm thất chứa ít máu pha hơn so với nửa phải (có thành cơ dày & đáy có nhiều mấu cơ)-Xoang tĩnh mạch thông với tâm nhĩ phải là nơi nhận máu từ các tĩnh mạch chủ đổ về (như cá)

-Lưỡng cư bậc thấp (có đuôi và không chân) :tâm nhĩ vẫn chưa có vách ngăn hoàn toàn.

Hệ động mạch:

-Từ nửa phải của tâm thất xuất phát nón động mạch (côn động mạch).Bên trong nón có van chỉ cho máu từ tâm thất vào các động mạch.Từ đây,máu lần lượt đi ra bằng 3 đôi tĩnh mạch: Động mạch da phổi:chia thành nhánh đi đến da và phổi để trao đổi khí

Động mạch chủ:chia ra hai mạch đòn (đến chi trước) rồi 2 cung trái phải vòng về sau,nhập thành động mạch chủ lưng nằm dọc cột sống,phân nhánh đến ruột,gan,thận và chi sau Động mạch cổ (động mạch cảnh): chia thành động mạch cổ trong và động mạch cổ ngoài dẫn máu lên đầu

Ếch có hai vòng tuần hoàn:

-Vòng tuần hoàn nhỏ: Máu pha từ tâm thất,theo động mạch da phổi đến da phổi,sau khi trao đổi khí thành máu đỏ tươi theo tĩnh mạch phổi về tâm nhĩ trái rồi xuống tâm thất

-Vòng tuần hoàn lớn: Máu từ tâm thất theo động mạch cổ lên đầu,theo động mạch chủ đến chi trước và phần sau cơ thể,sau khi trao đổi khí thành máu đỏ thẫm sẽ theo tĩnh mạch chú trước

và tĩnh mạch chủ sau về xoang tĩnh mạch rồi vào xoang nhĩ phải và xuống tâm thất.Tĩnh mạch

da dẫn máu đỏ tươi cũng đổ về tĩnh mạch chủ trước

Hệ bạch huyết:

-Hệ bạch huyết ở Lưỡng cư rất phát triển làm cho da luôn ẩm ướt để hô hấp

-Hệ bạch huết gồm 2 đôi tim bạch huyết (1 đôi ở bên đốt sống 3 và 1 đôi ở gần huyệt)

-Khi tim bạch huyết co dãn sẽ làm bạch huyết lưu thông trong các mạch bạch huyết và các túi bạch huyết

-Tì (lá lách) dạng cầu,màu đỏ,nằm trên màng bụng,là cơ quan sinh hồng cầu

-Hồng cầu ếch hình bầu dục,có nhân

Cấu tạo tim ếch

Hệ hô hấp

Có 3 kiểu hô hấp : phổi , da và miệng hầu

1 Phổi :

• Đặc điểm cấu tạo

* Là hai túi nhỏ và mỏng , mặt trong phổi có nhiều vách ngăn tạo thành những túi phổi đơn giản

* Thành phế nang có mao mạch là nơi trao đổi khí Diện tích phổi chỉ bằng 2/3 diện tích da ( trong khu phổi thú gấp 50-100 lần )

* Khí quản ếch ngắn chia hai phế quản vào phổi

*Thanh quản : ở phần đầu khí quản , xuất hiện đầu tiên ở ĐVKXS Thanh quản được nâng đỡ bởi sụn hạt cau và sụn nhẫn , có căng dây âm thanh nằm song song với khe thanh quản Sụn hạt cau làm khe họng mở rộng nhờ cơ đặc biệt Khi không khí đi ra từ phổi , dây rung động và phát ra tiếng kêu

• Cơ chế hô hấp bằng phổi : Do thiếu lồng ngực nên ếch thở bằng cách nuốt khí Khi thở miệng của ếch ngậm lại ( khác cá ) , thềm miệng hạ xuống , van mũi mở , không khí từ ngoài vào miệng Sau vài lần như vậy , khí khí đã đầy xoang miệng , thềm miệng nâng lên, van mũi đóng , không khí được đẩy vào phỏi Sau khi trao đổi khí , do sự đàn hồi của phổi mà không khí được đẩy ra ngoài

2 Hô hấp bằng da :

• Đặc điêm cấu tạo : có mạng mao mạch phá triển , lớp biểu bì của da có nhiều tuyến nhày tiết chất nhờn làm da luôn luôn ẩm , tạo điều kiện cho oxy và khí cacbonic khuyếch tán qia da

Hầu

Hệ thần kinh

Có sự phát triển hơn ở cá để thích nghi đời sống trên cạn, bám cầu não rất lớn và tiểu não

không phát triển, chỉ là 1 nếp chất thần kinh ở phía trước hành tuỷ Tỉ lệ khối lượng não ếch

lớn hơn cá

• Não trước: có 2 não thất ( buồng não) rõ ràng Chất thần kinh ở nóc và vách bên làm

thành vỏm não cổ, ở dáy não tạo thành thể vân cổ Thuỳ khứu giác không phân biêt rõ với

bán cầu não Bán cầu não nhiều điểm giống cá phổi

• Não trung gian: ở phía lưng, có mấu não trên và cơ quan đỉnh, phía bụng có đôi dây

thần kinh thị giác bắt chéo( giao thoa thị giác), phễu não ở dưới với mấu não dưới

• Não giữa : gồm 2 thuỳ thị giác xếp đối xứng, tuy nhỏ nhưng vẫn giữ vai trò quan trọng

trong bộ não của ếch

• Tiểu não : kém phát triển, chỉ là 1 nếp thần kinh ở phía trước hành tuỷ, điều này liên

quan đến hình thức cử động đơn giản và tốc độ di chuyển chậm của ếch

Từ bộ não phát ra 10 đôi dây thần kinh Đôi thứ 12 ( dưới lưỡi) đi từ chổ giới hạn hộp

sọ, còn đôi 11 hoàn toàn không phát triển

• Tuỷ sống : do các chi hoạt động mạnh nên lần đầu tiên trên tuỷ sống đã có 2 phần

Dạ dày

Khí quản đóng

Các cơ quan cảm giác

-Thị giác : có cấu tạo đạc trưng cho động vật ở cạn, mắt có tuyến nhày luôn ẩm ướt, có 3 mí :

mí trên dày, mí dưới nhỏ hơ,ít cử động và màng nháy hay mí 3 trong suốt Mí cử động được cho mắt không khô

_ Thính giác : có cấu tạo phức tạp hơn cá, thích nghi nhận âm thanh ở cạn

_ Khứu giác : xoang khứu giác thông với bên ngoàibằng lỗ mũi ngoài và thông xoang miệng bằng lỗ mũi trong Lỗ mũi ngoài có van đóng mở, có tác dụngtrong hô hấp

_ Vị giác : trong màng nhày lưỡi và trong khoang miệng của ếch nhái có những gai vị giác, có khả năng phân biệt được vị mặn chua

_ Cảm giác da : cảm giác khá phát triển Da ếch tiếp nhận xúc giác háo học rất nhạy, vì vậy không phân bố ở vùng nước lợ và biển

_ Cơ quan Jacopson : lần đầu có ở lưỡng cư, nhưng còn phôi thai, là đôi túi bít đáy thông với xoang mũi, có lẽ đây là cơ quan nhân biết thức ăn

Dây thần kinh tuỷ IIDây thần kinh tuỷ I

Thần kinh khứu giác

Thuỳ khứu giác

Bán cầu não

Não giữaTiểu não