- Hội chứng suy sụp do khí cơ bản hư nặng, mất máu nặng, nôn nặng hoặc ỉa chảy nặng biểu hiện như ra mồ hôi, lạnh chân tay, thở nông và mạch yếu, mờ: Dùng Nhân sâm một mình hoặc phối hợp
Trang 1NHÂN SÂM
Tên thuốc: Radix Ginseng
Tên khoa học: Panax ginseng C.A.Mey
Họ Ngũ Gia Bì (Araliaceae)
Bộ phận dùng: rễ (củ).Củ sắc vàng, nâu mềm, vỏ màu vàng có vân ngang, thẳng không nhăn nheo, cứng chắc, mùi thơm đặc biệt
Phân loại sâm Cao Ly:
1 Dưới 20 chỉ - một cân ta (600g)
2 50 - 60 chỉ
3 70 - 80 chỉ
4 Đại vĩ sâm
5 Trung vĩ sâm
6 Tiểu vĩ sâm
Ở Trung Quốc có Tu hồng sâm, Tiểu hồng sâm, đã di thực thành công cây tây dương sâm (Panax quin - quefolium L) là thứ tốt nhất ở Bắc Mỹ
Trang 2Tính vị: vị ngọt, hơi đắng, tính hơi hàn
Quy kinh: Vào kinh Phế, thông 12 kinh lạc
Tác dụng: làm thuốc đại bổ ích nguyên khí
Chủ trị: Dùng sống: tả hoả Tẩm sao: bổ tân dịch, bổ nguyên khí (nhất là ở Phế ) thần kinh suy nhược
- Hội chứng suy sụp do khí cơ bản hư nặng, mất máu nặng, nôn nặng hoặc ỉa chảy nặng biểu hiện như ra mồ hôi, lạnh chân tay, thở nông và mạch yếu, mờ: Dùng Nhân sâm một mình hoặc phối hợp với Phụ tử trong bài Sâm Phụ Thang
- Tỳ, vị kém biểu hiện như kém ăn, mệt mỏi, đầy thượng vị và bụng, phân lỏng: Dùng Nhân sâm với Bạch truật, Phục linh và Cam thảo trong bài Tứ Quân Tử Thang
- Thiếu khí ở phế biểu hiện như thở nông, ra mồ hôi trộm và mệt mỏi: Dùng Nhân sâm với Cáp giới (Tắc kè) trong bài Nhân Sâm Cáp Giới Tán
- Tiểuđường hoặc kiệt khí và dịch cơ thể do bệnh do sốt gây ra biểu hiện như khát,
ra mồ hôi, kích thích thở nông và mạch yếu: Dùng Nhân sâm với Mạch đông và Ngũ vị tử trong bài Sinh Mạch Tán Nếu kèm với sốt, dùng Nhân sâm với Thạch cao và Tri mẫu trong bài Bạch Hổ Gia Nhân Sâm Thang
Trang 3- Kích thích tâm thần biểu hiện như trống ngực, lo lắng, mất ngủ mơ ngủ và quên: Dùng phối hợp nhân sâm với toan táo nhân và đương qui dưới dạng qui tì thang
- Bất lực và ở đàn ông hoặc ở phụ nữ: Dùng một mình nhân sâm hoặc phối hợp với lộc nhung và từ hà xa (nhau thai)
Liều dùng: Ngày dùng 4 - 12g
Cánh chế biến:
Theo Trung Y : Tẩm rượu, ủ mềm, thái lát, lót giấy lên chảo sao nhỏ lửa
Theo kinh nghiệm Việt Nam: Nếu cứng hấp trong nồi cơm cho vừa mềm, thái lát mỏng một ly (dùng sống) Tẩm nước gừng, sao gạo nếp cho vàng rồi cho nhân sâm vào đảo qua, bắc chảo ra ngay, đảo thêm một lúc là được
Sau khi bào chế có thể tán bột mà uống hoặc uống với thuốc thang đã sắc
Bảo quản: đậy kín, dưới lót vôi sống hay gạo rang, dễ bị sâu mọt ăn
Kiêng ky: phụ nữ mới đẻ huyết xông lên, bệnh sơ cảm mới phát, mới thổ huyết đều không nên dùng
Không dùng Nhân sâm với Lê lô, Ngũ linh chi và Tạo giáp
Khi dùng Nhân sâm, không nên uống Trà hoặc ăn Củ cải
Trang 4NHÂN TRẦN CAO
Tên thuốc: Herba Artemisiae Scopariae
Tên khoa học: Adenosma caeruleum R.Br
Họ Hoa Mõm Chó (Scruphulariaceae)
Bộ phận dùng: toàn cây khi có hoa (trừ rễ)
Khô, có nhiều lá, hoa ít cành, mùi thơm, sạch gốc rễ, không sâu, không ẩm mốc là tốt Thứ để càng lâu càng tốt
Không nhầm với cây Nhân trần Trung Quốc có Tên khoa học là ArteÙmisia capillaris Thunb Họ cúc (Compositae), cây trắng mốc, Công dụng: cũng thế
Ở miền Nam, cây bồ bồ chỉ tên một cây khác
Tính vị: vị đắng, hơi cay, tính ôn
Quy kinh: Vào kinh Can, Đởm và Bàng quang
Tác dụng: thanh thấp nhiệt, giải nhiệt, phát hãn
Chủ trị: trị hoàng đản, sản hậu, tiểu tiện ít Trị lãi đũa và giun móc câu
Trang 5Vàng da do thấp nhiệt thể dương (dương hoàng): Dùng Nhân trần cao với Chi tử
và Đại hoàng trong bài Nhân Trần Cao Thang
Vàng da do thấp hàn (âm hoàng): Dùng Nhân trần cao với Phụ tử và Can khương trong bài Nhân Trần Tứ Nghịch Thang
Liều dùng: Ngày dùng 20 - 40g
Cách Bào chế: Theo kinh nghiệm Việt Nam:
+ Dùng ít, thu hái về rửa sạch,.phơi râm nơi thoáng gió cho khô, để lên giàn bếp để bảo quản
+ Lấy về khi có hoa, rửa sạch, phơi râm nơi thoáng gió cho khô, bó lại để chỗ khô ráo, thoáng gió, sạch sẽ, khi dùng cắt ngắn
+ Có thể nấu cao với ích mẫu, hai thứ đều nhau (1ml - 10g dược liệu)
Bảo quản: cất kín, không nên bào chế nhiều, để nơi khô ráo, tránh quá nóng mất mùi thơm