Dược vị Y Học: BẠCH QUẢ ppsx

- Khí hư do Thấp, nhiệt dồnxuống hạ tiêu biểu hiện như khí hư có mùi, màu vàng: Dùng Bạch quả với Hoàng bá và Xa tiền tử... - Thận dương hư biểu hiện như khí hư đục hơi trắng không mùi:

BẠCH QUẢ

Tên thuốc: Semen Ginkgo

Tên khoa học: Ginkgo biloba Lin

Họ Bạch Quả (Ginkgoaceae)Bộ phận dùng: quả Quả chắc, tròn, trắng ngà, có nhiều bột không mọt là tốt

Tính vị: vị đắng, ngọt, tính bình

Quy kinh: Vào kinh Phế, Tỳ

Tác dụng: liễm Phế khí, tiêu đờm suyễn, sát trùng

Chủ trị: trị ho hen, đờm suyễn, bạch đới, bạch trọc, tiểu vặt, đắp ngoài trị sang lở

- Hen kèm tức ngực và ho có nhiều đờm loãng: Dùng Bạch quả với Ma hoàng, Cam thảo

- Hen kèm tức ngực và ho có đờm dày màu vàng: Dùng Bạch quả với Hoàng cầm, Tang bạch bì trong bài Định Suyễn Thang

- Khí hư do Thấp, nhiệt dồnxuống hạ tiêu biểu hiện như khí hư có mùi, màu vàng: Dùng Bạch quả với Hoàng bá và Xa tiền tử

- Thận dương hư biểu hiện như khí hư đục (hơi trắng) không mùi: Dùng Bạch quả với Nhục quế, Hoàng kỳ và Sơn thù du

Cách bào chế:

Theo Trung Y: bỏ vỏ cứng lấy nhân, bỏ màng nhân bọc ở ngoài nhân rồi giã nát dùng

Theo kinh nghiệm Việt Nam: Đập dập bỏ vỏ và màng bọc nhân (nhúng qua nước

ấm, để một lúc rồi bóc màng đi); khi bốc thuốc thang giã dập nát

Bảo quản: để nơi khô ráo, thoáng gió Tránh nóng ẩm dễ biến chất

Liều dùng: 6 - 12g

Ghi chú:

Dùng quá liều vị thuốc này gây độc

Kiêng ky: hễ có thực tà thì kiêng dùng, không nên dùng nhiều, làm cho khí ủng trệ, trẻ con mà dùng thì phát kinh phong và sinh bệnh cam

BẠCH TẬT LÊ

Tên thuốc: Fructus Tribuli

Tên khoa học: Tribulus terrestris L

Họ Tật Lê (Zygophyllaceae)

Bộ phận dùng: quả Quả đến lúc khô tách ra thành những quả con Quả con hình tam giác, màu trắng vàng ngà, vỏ cứng dày có gai Thứ khô, to chắc, không lẫn tạp chất là tốt

Tính vị: vị đắng, tính ôn

Quy kinh: Vào hai kinh Phế và Can

Tác dụng: bình Can, tán phong, thắng thấp, hành huyết, tả Phế

Chủ trị: chữa các chứng nhức mắt, mắt đỏ, nhiều nước mắt, phong ngứa, tích tụ, tắc sữa

- Can dương vượng biểu hiện hoa mắt chóng mặt, cảm giác căng đau ở đầu: Bạch tật lê hợp với Câu đằng, Cúc hoa và Bạch thược

- Can khí uất biểu hiện cương vú, cảm giác bứt rứt trong ngực và vùng thượng vị, tắc sữa: Bạch tật lê hợp với Sài hồ, Thanh bì và Hương phụ

- Phong nhiệt trong kinh Can biểu hiện mắt đỏ và chảy nước mắt: Bạch tật lê hợp với Cúc hoa, Mạn kinh tử và Quyết minh tử

- Phong nhiệt trong huyết biểu hiện mẩn ngứa: Bạch tật lê hợp với Kinh giới và Thuyền thoái

Liều dùng: Ngày dùng: 12 - 16g

Cách bào chế:

Theo Trung Y: Bỏ vào nồi chõ, đồ trong 8 tiếng, phơi khô, bỏ vào cối giã hết gai, lại tẩm rượu, đồ 3 tiếng, phơi khô dùng (Lôi Công Bào Chế Dược Tính Luận)

Bất cứ vào thang thuốc hay hoàn tán đều sao giã vụn nát rồi sàng sẩy bỏ gai dùng (Nhật Hoa Tử Bản Thảo)

Theo kinh nghiệm Việt Nam:

a) Sao cháy gai rồi giã, sàng sẩy bỏ hết gai dùng

b) Bỏ vào nước rửa sạch, vớt bỏ tạp chất và hột lép nổi lên, mang vào sao vàng cho gai giòn rồi bỏ vào cối, chà xát vào lòng cối cho hết gai Khi dùng giã dập hoặc tán bột dùng

Bảo quản: phơi khô bỏ vào bình đậy kín để giữ hương vị, để nơi khô ráo

Kiêng ky: người huyết hư, khí yếu không nên dùng

BẠCH THƯỢC

Tên thuốc: Radix Paeoniae Alba

Tên khoa học: Palonia lactiflora Pall

Họ Mao Lương (Ranunculaceae)

Bộ phận dùng: củ Dùng thứ to bằng đầu ngón tay hay ngón chân cái và dài 10 - 15cm, thịt trắng hồng, ít xơ Thứ nhỏ, lõi đen sẫm là xấu Ở Việt Nam chỉ có thứ nhỏ, xơ nhiều, vỏ ngoài nhăn nheo (mua của Triều Tiên)

Không nhầm với Xích thược: da đỏ đen, nhiều xơ

Tính vị: vị hơi đắng, chát, chua nhiều Vào bốn kinh Tâm, Tỳ, Phế và Can

Tác dụng: thanh Can, tư âm, liễm âm khí

Chủ trị: Dùng sống: trị đau nhức, trị các chứng tả, lỵ, giải nhiệt, nên dùng để trị cảm mạo do chứng hư gây nên

- Sao tẩm: trị các chứng bệnh về huyết, thông kinh

- Sao cháy cạnh: trị băng huyết

- Huyết hư biểu hiện kinh nguyệt không đều, thống kinh và rong huyết: Bạch thược hợp với Ðương qui, Thục địa và Xuyên khung trong bài Tứ Vật Thang

- Âm huyết hư dẫn đến dương thịnh biểu hiện ra mồ hôi trộm (đạo hãn), tự ra mồ hôi (tự hãn): Bạch thược phối hợp với Long cốt, Mẫu lệ và Phù tiểu mạch

- Cơ thể suy yếu do phong hàn từ bên ngoài xâm nhập biểu hiện tự ra mồ hôi và sợ gió: Bạch thược phối hợp với Quế chi trong bài Quế Chi Thang

- Can khí trệ biểu hiện đau nghi bệnh, cương vú và kinh nguyệt không đều: Bạch thược phối hợp với Sài hồ và Ðương qui trong bài Tiêu Dao Tán

- Chuột rút cơ, đau bàn tay bàn chân hoặc đau bụng: Bạch thược phối hợp với Cam thảo

- Ðau bụng mót rặn trong bệnh kiết lị: Bạch thược phối hợp với Hoàng liên, Mộc hương và Chỉ xác

- Ðau đầu chóng mặt do can dương vượng Bạch thược phối hợp với Ngưu tất, Câu đằng, Cúc hoa

Liều dùng: Ngày dùng 6 - 12g

Cách bào chế:

Theo Trung Y: Dùng bạch thược nên lấy dao tre cạo sạch vỏ ngoài, tẩm mật loãng

độ 3 giờ, phơi khô (Lôi Công Bào Chế Dược Tính Luận)

Sách Bản Thảo Cương Mục viết: "Phần nhiều dùng sống, muốn tránh hàn thì tẩm sao"

Phối hợp với huyết dược của phụ nữ thì tẩm giấm sao

Theo kinh nghiệm Việt Nam:

- Dùng sống rửa sạch, phơi khô, dùng đến đâu đập dập Rửa sạch, ngâm nước 2 - 3 giờ vớt ra ủ một đêm, hôm sau đem đồ mềm, ủ bao tải lại cho nóng, bào mỏng, sấy hay phơi khô Không nên ngâm lâu mất chất (ra nước trắng)

- Rửa sạch, ngâm qua 2 - 3 giờ, đồ qua, mở vung cho bay hơi, đậy vung lại để giữ nóng Lấy dần ra bào mỏng, nếu nguội thì rắn khó bào Làm ngày nào hết ngày hôm đó, không để sang ngày hôm khác (thường dùng)

Theo kinh nghiệm Viện Đông y: Rửa sạch, ngâm nước thường 1 - 2 giờ (với thời gian ngâm này, chưa tiết ra nước trắng), ủ 1 - 2 đêm Bào mỏng (thái thì đẹp nhưng lâu công) 1 - 2 ly, sao qua

Nếu không ngâm chỉ ủ thôi thì 4 - 5 đêm mới mềm và sau mỗi đêm phải rửa nếu không thì mốc, và mỗi lần rửa như vậy thì nước rửa hoá ra nước trắng

Dùng chín: có thể tuỳ theo đơn:

Tẩm giấm sao qua hoặc sao cháy cạnh

Tẩm rượu sao qua

Bảo quản: chưa bào chế thì thường phải sấy diêm sinh Đã bào chế rồi thì để nơi khô ráo, tránh ẩm

Ghi chú:

Thuốc tương tác với Lê lô

Kiêng ky: trúng hàn, đau bụng tiêu chảy thì không nên dùng