Phương pháp sử dụng phiéu học tập

Tiết ôn tập thường có dung lượng kiến thức nhiều, mà thời gian chỉ giới hạn trong 45 phút, nên việc sử dụng phiếu học tập và bẳng số liệu thống kê sẽ tiết kiệm được thời gian trong việc

PHẦN I: MỞ ĐẦU

I.ĐẶC ĐIỂM CHUNG

Việc nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường nói chung và ở trường THCS nói riêng là vấn đề đang rất được quan tâm Vì vậy việc tạo một phương pháp hợp lí, khoa học trong mỗi giờ dạy nhằm phát huy tính năng động, tích cực của học sinh để đạt hiệu quả cao trong học tập là vấn đề cần thiết

Muốn có kết quả dạy học tốt, điều đó phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó có phương pháp dạy học Phương pháp dạy học phụ thuộc vào mục đích, nội dung của môn học Vì vậy, việc lựa chọn phương pháp dạy học cho phù hợp với mục đích, nội dung của bộ môn nhằm phát triển tư duy, kích thích học sinh tự suy nghĩ tìm tòi, liên hệ với thực tế để đi đến những nhận định, đánh giá khách quan khoa học làm cơ sở cho việc hình thành thái độ và hành vi đúng đắn là vấn đề đặc biệt quan trọng

Hiện nay, hệ thống các phương pháp dạy học khá phong phú nhưng thích hợp với bộ môn địa lý KTXH, ngoài các phương pháp truyền thống còn có các phương pháp : thảo luận nhóm, nêu vấn đề, tự học…

Việc áp dụng linh hoạt các phương pháp trong từng bài phù hợp với từng nội dung để phát huy tính tích cực của học sinh là cần thiết Nhưng, trong những tiết

ôn tập địa lý KTXH thì nên hướng dẫn học sinh như thế nào? Đây là vấn đề rất quan trọng mà không phải tất cả các giáo viên dạy địa lý KTXH lớp 9 đã làm được

II LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Mục đích của việc giảng dạy môn Địa lý KTXH lớp 9 là nhằm trạng bị cho các em những kiến thức cơ bản cần thiết.phổ thông về dân cư, các ngành kinh tế,

sự phân hóa lãnh thổ KT – XH của nước ta Ngoài ra, còn rèn luyện, củng cố các kĩ năng cần thiết ( đọc, khai thác kiến thức từ bảng đồ, bản đồ…, xử lí số liệu thống

kê, vẽ biểu đồ và rút ra nhận xét…)

Vậy, trong những tiết ôn tập, giáo viên cần hưỡng dẫn, tổ chức học sinh hệ hống hoá những hiến thức cơ bản, trọng tâm của từng phần học, đồng thời nâng cao, củng cố kiến thức trên cơ sở kiến thức học sinh đã có Ngoài ra, tiết ôn tập giáo viên giúp học sinh hệ thống kiến thức theo từng phần học của từng bài Vì thế bài ôn tập thường vụn vặt, kém tính hệ thống, lôgíc, học sinh ít được làm việc … Đây cũng là những vấn đề trăn trở và cần khắc phục

Tiết ôn tập thường có dung lượng kiến thức nhiều, mà thời gian chỉ giới hạn trong 45 phút, nên việc sử dụng phiếu học tập và bẳng số liệu thống kê sẽ tiết kiệm được thời gian trong việc tổ chức các hoạt động dạy học, đồng thời thu thập và xử

lí được các thông tin ngược từ phía học sinh về việc nắm bài, thành thạo các kỹ năng đến mức độ nào…

Vì vậy, tôi đã lựa chọn đề tài này góp phần nâng cáo chất lượng giảng dạy Địa lý KTXH ở lớp 9 – THCS

III MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI

- Xác định và làm rõ hơn phương pháp sử dụng phiếu học tập kết hợp với dùng bảng số liệu trong tiết ôn tập Địa lý KTXH ở bậc THCS

- Hình thành kỹ năng về quá trình vận dụng phương pháp này trong dạy học các tiết ôn tập Địa lý KTXH 9

IV NHIỆM VỤ ĐỀ TÀI

- Xác định được phiếu học tập là gì, các loại phiếu học tập

- Xác định được một số dạng số liệu cơ bản

- Nghiên cứu và vận dụng “phương pháp sử dụng phiếu học tập và kết hợp bảng số liệu trong tiết ôn tập Địa lý KTXH lớp 9 THCS”

- Đánh giá được hiệu quả của phương pháp này và áp dụng vào quá trình giảng dạy

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

• Phương pháp lí thuyết: phương pháp phân tích hệ thống cấu trúc, phương pháp phân loại, phương pháp so sánh

• Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Thực hành thực nghiệm một số tiết dạy

ở 2 lớp 9A, 9B để kiểm chứng và nhận định kết quả

PHẦN 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN

Những năm gần đây, định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được thống nhất theo tư tưởng “ tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh dưới sự

tổ chức hướng dẫn của giáo viên, học sinh tự giác chủ động tìm tòi phát hiện giải quyết nhiệm vụ nhận thức, vận dụng linh hoạt sáng tạo các kinh tế đã thu nhận được

Từ năm học 2002 – 2003 với những đổi mới đồng bộ về giáo dục THCS và việc xây dựng lại chương trình biên soạn SGK các môn theo tư tưởng tích cực hoá hoạt động của học sinh đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới phương dạy học với từng môn học và ngay trong từng tiết học

Địa lý cũng là một môn học không nằm ngoài yêu cầu cấp thiết đó Thực tế

đã cho thấy, đặc trưng của môn Địa lý là quá trình tự nhận thức, khám phá, tìm tòi các tri thức địa lý thông qua hoạt động tích cực của người học

Mà phương pháp dạy học tích cực là phương pháp hướng tới việc học tập chủ động sáng tạo được làm việc nhiều hơn, suy nghĩ nhiều hơn, thực hành nhiều hơn để tìm ra tri thức cần thiết Người giáo viên chỉ đóng vai trò là người thiết

kế, tổ chức, điều khiển quá trình hoạt động của học sinh theo những mục tiêu cụ thể đã xác định rõ trong từng tiết học, đồng thời củng cố, bổ sung cho học sinh những thông tin để khắc sâu kiến thức

II CƠ SỞ THỰC TIỄN

Năm học 2006 – 2007 là năm đã hoàn thành 4 năm thay sách và thực hiện đổi mới phương pháp bậc THCS Nhưng trên thực tế đối với mỗi giáo viên chúng tôi cũng vẫn còn đang mày mò chập chững bước đi ban đầu và gặp rất nhiều khó khăn trong việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học

Đứng trước mỗi tiết học chúng tôi luôn băn khoăn và trăn trở “ Tiết học này phải dạy như thế nào, đưa phương pháp dạy học gì, để có thể hướng dẫn học

sinh tìm hiểu phát hiện và giải quyết những vấn đề trên cơ sở tự giác, tự do, chủ động, sáng tạo trong hoạt động học tập Phấn đấu làm sao trong mỗi tiết học bình thường học sinh được suy nghĩ nhiều hơn, được thực hành nhiều hơn.”

Vì vậy việc lựa chọn nội dung kiến thức thích hợp phương tiện hợp lí để vận dụng phương pháp tích cực là một yêu cầu đặt ra đối với mỗi giáo viên từng trường, từng lớp để có thể đối mới dần phương pháp dạy học

Từ nhận thức trên và đã qua thực tế giảng dạy từng tiết học tôi nhận thấy việc

sử dụng phiếu học tập và kết hợp các bảng số liệu trong dạy học tiết ôn tập Địa

lí phần KTXH là phương pháp phát huy đựơc tính tích cực trong hoạt động học tập của học sinh

Phiếu học tập có thể sử dụng trong tất cả các khâu từ tìm hiểu bài đến hệ thống hoá các kiến thức cơ bản hoặc để củng cố kiến thức của bài học

Bảng số liệu vừa là phương tiện để học sinh khai thác tri thức vừa là công cụ

để rèn luyện kĩ năng địa lí cơ bản…

Đặc biệt trong những tiết ôn tập với mục tiêu chung là củng cố hệ thống hoá những kiến thức cơ bản ở mỗi chương mỗi phần đồng thời rèn luyện các kĩ năng tương ứng, theo cá nhân tôi sử dụng các phiếu học tập kết hợp dùng bảng số liệu

là công cụ đặc lực, là phương tiện hữu hiệu là phương pháp tối ưu để tiết ôn tập đạt hiệu quả cao nhất

Trong bài ôn tập với dung lượng kiến thức nhiều trong một tiết nên việc kết hợp

sử dụng phiếu học tập với các phương tiện dạy học khác.như: Bảng phụ, máy chiếu

… thì hiệu quả sẽ cao hơn nhiều

Với những nhận thức đó, sau đây tôi xin trình bày một ý kiến nhỏ xung quanh vấn đề về “sử dụng phiếu học tập kết hợp bảng số liệu trong một tiết dạy học ôn tập địa lí KTXH lớp 9”

PHẦN III GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

A LÍ LUẬN CHUNG VỀ PHIẾU HỌC TẬP

Phiếu học tập là một phương tiện thường được in sẵn trên giấy rời những công việc độc lập hay chung của cả nhóm học sinh và yêu cầu phải hoàn thành trong một thời gian ngắn của tiết học Trong mỗi phiếu có thể ra vài câu hỏi hay bài tập cụ thể nhằm dẫn dắt học sinh tới một kiến thức hoặc tập dượt một kĩ năng, rèn luyện một thao tác tư duy, thăm dò thái độ kiến thức, kĩ năng của học sinh từ đó phản ánh trình độ hiểu biết của học sinh đối với từng vấn đề

II.VAI TRÒ CỦA PHIẾU HỌC TẬP

Phiếu học tập là phương tiện phát huy tính tích cực sáng tạo của học sinh trong học tập Nó là công cụ cho phép cá thể hoá hoạt động học tập và đồng thời

nó là công cụ hữu hiệu trong việc thu thập và xử lí các thông tin ngược

Sử dụng phiếu học tập trong từng tiết dạy sẽ làm cho giờ học đó sinh động và sôi nổi hẳn lên lôi cuốn được nhiều học sinh làm việc và suy nghĩ, tích cực thảo luận vấn đề, tích cựu học tập hơn Do vậy học sinh hứng thú học tập

Khi giáo viên phát phiếu học tập thì tất cả học sinh đều phải suy nghĩ và làm việc theo khả năng của mình Một học sinh yếu lười suy nghĩ trong lớp trở thành người thừa và ít được quan tâm của mọi người Nhưng khi có phiếu học tập qua suy nghĩ vài lần biết trao đổi thảo luận với bạn bè thậm chí còn tranh luận với nhau về những vấn đề học tập ở phiếu Do đó đã làm cho những học sinh ấy mạnh dạn hẳn lên, tiến bộ rõ rệt Còn những học sinh khá giỏi thì rất hào hứng với phương pháp này và đôi khi các em còn đóng vai trò hướng dẫn những bạn yếu Sử dụng phiếu học tập giáo viên nhận xét đánh giá về việc học tập của từng

em được cụ thể hơn, thường xuyên hơn Từ đó có những biện pháp giáo dục bồi dưỡng thêm cho học sinh và cải tiến phương pháp dạy học để phù hợp với yêu cầu đổi mới phương pháp giáo dục hiện nay

Như vậy, phiếu học tập là một cách kiểm tra mới, kiểu thi mới Các câu hỏi thường không phức tạp, không khó quá nhưng đòi hỏi học sinh phải có phản xạ nhanh hiểu ý nhanh để có câu trả lờichính xác và nhanh nhất Hiệu quả của các phiếu học tập là tạo cho học sinh có phương pháp học tập khoa học, phù hợp với

tư duy học sinh trong thời gian ngắn lại có tác động nhiều với học sinh nhất

III.CÁC LOẠI PHIẾU HỌC TẬP VÀ HÌNH THỨC SỬ DỤNG

Căn cứ vào nội dung bài học và trình độ của học sinh, giáo viên có thể thiết

kế hệ thống câu hỏi và phiếu học tập sao cho hợp lí Có thể phân thành một số loại phiếu học tập như sau:

1 Phiếu học tập dùng để xây dựng kiến thức mới

Đây là loại phiếu giáo viên sử dụng hệ thống câu hỏi, hệ thống bài tập để học sinh tự nghiên cứu trả lời Qua nội dung trả lời câu hỏi bài tập đã hình thành được nội dung kiến thức mới của bài, giúp học sinh nhớ và hiểu sâu kiến thức

2 Phiếu học tập để củng cố kiến thức đây là loại phiếu giáo viên dùng hệ thống câu hỏi bài tập để học sinh nghiên cứu trả lời Qua đó có tác dụng củng cố kiến thức của bài, khắc sâu những kiến thức trọng tâm

3 Phiếu học tập dùng để kiểm tra trắc nghiệm

Đây là loại phiếu dùng để kiểm tra đánh giá học sinh thông qua hệ thống câu hỏi cho học sinh điền vào ô trống hoặc dùng điền đúng sai, hoặc chọn ý đúng nhất, chọn cụm từ để hoàn thiện kiến thức…

Trong quá trình sử dụng các loại phiếu trên có thể giao phiếu cho học sinh bằng các hình thức sau:

- Hình thức 1: Phát cho mỗi em một phiếu Hình thức này giúp học sinh, tự độc lập suy nghĩ tìm tòi để trả lời câu hỏi và bài tập

- Hình thức 2: Phát cho mỗi nhóm 1 phiếu Hình thức này giúp học sinh thảo luận trao đổi theo nhóm Sau khi thảo luận nhóm thống nhất ý kiến và ghi nội dung trả lời vào phiếu Hình thức này giúp cho học sinh giao lưu, trao đổi, học tập kinh nghiệm của nhau, hỗ trợ nhau

- Hình thức 3: Cả lớp chỉ có một phiếu học tập Hình thức này giáo viên phải soạn một phiếu học tập bằng bảng phụ để học sinh dưới lớp tự mình suy nghĩ hoặc trao đổi nhóm

Trong quá trình sử dụng phiếu học tập giáo viên phải nghiên cứu kĩ nội dung kiến thức, dựa vào trình độ của học sinh mà ra phiếu cho hợp lí Câu hỏi phải rõ ràng, mạch lạc, ngắn gọn, có tác dụng trực tiếp với môn học

B LÍ LUẬN CHUNG VỀ BẢNG SỐ LIỆU.

I.BẢNG SỐ LIỆU LÀ GÌ?

Bảng số liệu là tập hợp các số liệu biểu hiện quá trình phát triển của hiện tượng, cấu trúc của hiện tượng, mối quan hệ về thời gian và không gian giữa các hiện tượng Các số liệu thống kê trong SGK rất đa dạng:

- Số liệu riêng biệt ( đơn lẻ)

- Các số liệu tập hợp theo bảng

II.Ý NGHĨA TÁC DỤNG CỦA BẢNG SỐ LIỆU

Bảng số liệu là một bộ phận quan trọng của kiến thức Vì vậy bảng số liệu trở thành một phương tiện để học sinh khai thác nguồn kiến thức cơ bản về quá trình phát triển, cơ cấu, mối quan hệ về thời gian và không gian giữa các hiện tượng kinh tế xã hội

Từ bảng số liệu còn rèn luyện cho học sinh kĩ năng xử lí các số liệu để từ đó phân tích , tổng hợp , so sánh, vẽ biểu đồ để rút ra những nhận xét, kết luận cần thiết

C PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP KẾT HỢP DÙNG BẢNG SỐ LIỆU TRONG DẠY HỌC TIẾT ÔN TẬP ĐỊA LÍ KTXH LỚP 9.

I.VAI TRÒ, VỊ TRÍ CỦA TIẾT ÔN TẬP TRONG CHƯƠNG TRÌNH ĐỊA

LÍ LỚP 9

Chương trình địa lí 9, là phần nối tiếp của chương trình địa lí 8 Nhiệm vụ của Địa lí 9 là cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản và tương đối hệ thống về đặc điểm dân cư xã hôi, sự phát triển kinh tế của Việt Nam Đồng thời cung cấp cho học sinh những kiến thức về điều kiện tự nhiên, dân cư xã hội và phát triển kinh tế của vùng lãnh thổ Việt Nam

Những nội dung kiến thức này được trình bày cụ thế hoá bằng những đơn vị kiến thức nhỏ trong từng bài học đựơc biên soạn hướng dẫn trong SGK

Sau một số nội dung đựơc học qua từng phần từng chương, học sinh sẽ có một tiết ôn tập Cụ thể trong phân phối chương trình địa lí 9 có 4 tiết ôn tập trong đó có 2 tiết ôn tập giữa kì I và giữa kì II để chuẩn bị cho hai bài kiểm tra 1 tiết Còn 2 tiết ôn tập học kì I và học kì II để chuẩn bị cho 2 bài kiểm tra học kì Mục tiêu của các tiết ôn tập này là giáo viên giúp học sinh hệ thống hoá những kiến thức cơ bản, rèn luyện những kĩ năng, thao tác địa lí đặc trưng Vì vậy tiết ôn tập trong cấu trúc chương trình có vai trò rất quan trọng Tuy nhiêu

cả giáo viên và học sinh đều gặp không ít khó khăn trong những tiết học này Trước hết tiết ôn tập không được biên soạn trong SGK do đó giáo viên phải chủ động thiết kế tiết học… Giáo viên cần phải định vị những kiến thức cũ một cách trọng tâm, hệ thống, xâu chuỗi để đảm bảo tính khái quát, tổng hợp, tính hệ thống lôgíc, và tính khoa học của một bài ôn tập trên cơ sở giúp học sinh vừa củng cố kiến thức, vừa hệ thống kiến thức và nâng cao kiên thức

Tiết ôn tập thường có dung lượng kiến thức nhiều do vậy mà giáo viên phải

tổ chức các hoạt động học tập, phân bổ thời gian hợp lí để hoàn thành bài dạy, xong phải bám sát đối tượng và đảm bảo đầy đủ mục tiêu bài học đã đặt ra

Dạy học bài ôn tập chính là ôn cũ để biết mới Trên cơ sở những kiến thức các em đă được học, giáo viên phải hướng dẫn các em tập hợp những kiên thức dưới các hình thức các hoạt động học tập để các em vừa phát huy tính tích cực chủ động, vừa rèn luyện khả năng tổng hợp hệ thống những kiến thức của mình Như vậy, vai trò của người giáo viên hoàn toàn ở thể chủ động trong việc thiết kế bài học Còn về phía học sinh phải có được khả năng tổng hợp khái quát, hệ thống các kiến thức đã học, nhìn nhận những kiến thức đó trên bình diện rộng hơn, yêu cầu cao hơn so với một tiết học bình thường

Vì vậy, một tiết ôn tập thành công phụ thuộc vào sự lỗ lực của cả giáo viên

và học sinh, phụ thuộc vào khâu thiết kế các hoạt động dạy học trong giáo án

của giáo viên Cho nên sử dụng phiếu học tập trong dạy học tiết ôn tập là khoa học, tối ưu và hợp lí hơn

II.VẤN ĐỀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG MỘT TIẾT ÔN TẬP ĐỊA LÍ KTXH LỚP 9.

Như trên đã nói tiết ôn tập là củng cố, hệ thống hoá những kiến thức cơ bản

đã học thành những kiến thức mang tính khái quát, tính hệ thống, tính xâu chuỗi và tính lôgíc khoa học Tiết ôn tập với dung lượng kiến thức nhiều mà thời gian học thì giới hạn trong 45 phút Sử dụng phiếu học tập sẽ tiết kiệm được thời gian trong việc tổ chức các hoạt động học tập thu thập và xử lí các thông tin ngược từ phía học sinh … Đây là công cụ đắc lực trong việc thăm dò về thái độ, về kiến thức, kĩ năng của học sinh trong quá trình học tập Vì vậy tiết ôn tập là tiết “ Ôn cũ để biết mới” Do vậy yêu cầu về khả năng tổng hợp hệ thống hoá kiến thức của học sinh cao hơn hẳn so với một tiết học thông thường Sử dụng phiếu học tập dưới hình thức hoạt động nhóm sẽ giúp các em được giao lưu trao đổi, học tập kinh nghiệm của nhau, hỗ trợ lẫn nhau để đi đến một kiến thức chung một cách nhanh nhất vì vậy sự kết hợp phiếu học tập cùng với các phương tiện khác trong dạy bài ôn tập sẽ

là khoa học và hợp lí nhất

• Một số yêu cầu cơ bản khi sử dụng phiếu học tập trong tiết ôn tập

- Học sinh phải nắm chắc kiến thức đã học hiểu sâu sắc, có thói quen và kĩ năng sử dụng phiếu học tập

- Giáo viên nghiên cứu kĩ nội dung kiến thức dựa vào trình độ của học sinh mà

ra phiếu cho hợp lí câu hỏi cần rõ ràng, ngắn gọn, nội dung chắt lọc

- Trong khi soạn phiếu giáo viên phải thiết kế những câu hỏi gợi mở sao cho phù hợp với nội dung kiến thức, trình độ học sinh Tuỳ từng đơn vị kiến thức đưa ra mà sử dụng các loại phiếu khác nhau cho phù hợp như phiếu trắc nghiệm, phiếu hệ thống các kiến thức, phiếu củng cố, phiếu nâng cao… Với hình thức giao phiếu khác nhau như phát cho mỗi em một phiếu, mỗi nhóm một phiếu hay cả lớp một phiếu học tập tức là trong khi soạn bài thi giáo viên

phải xác định được bài này chọn loại phiếu nào, dưới hình thức nào để tiết dạy đạt hiệu quả cao nhất

III VẤN ĐỀ SỬ DỤNG BẢNG SỐ LIỆU TRONG DẠY HỌC MỘT

TIẾT ÔN TẬP ĐỊA LÍ KTXH LỚP 9.

1.Cách khai thác bảng số liệu

Cách 1: Nắm chắc kiến thức cơ bản về mặt lí thuyết

- Khai thác sử dụng bảng số liệu để chứng minh giải thích minh họa cho kiến thức cơ bản đã học để nhấn mạnh và giúp học sinh năm chắc kiến thức

Cách 2: Dùng bảng số liệu cho học sinh nghiên cứu, phân tích, tổng hợp, so sánh… Với sự hướng dẫn gợi ý và dẫn dắt của giáo viên và từ đó học sinh tự tìm kiến thức và có được những kiến thức cơ bản của bài học

Cách 3: Từ bảng số liệu xây dựng các biểu đồ phù hợp khai thác các biểu đồ đó

để phụ vụ cho việc giảng dạy và học tập

2 Phương pháp khai thác bảng số liệu

Có nhiều loại bảng số liệu nhưng để khai thác có hiệu quả các bảng số liệu cần phải Chú ý.

- Xác định được nội dung, mục đích, biểu hiện của bảng số liệu

- Bảng số liệu minh hoạ hay phản ánh cho nội dung cơ bản nào của bài học bằng số liệu tương đối hay số liệu tuyệt đối Từ đó có phương pháp khai thác

số liệu thích hợp với mục đích nội dung

- Phân tích các số liệu có tầm khái quát cao (Số liệu mang tính tổng thể) trước khi đi vào chi tiết, thường là đi từ số liệu phản ánh đặc tính chung của tập hợp số liệu tới các số liệu chi tiết về một thuộc tính nào đó của tập các đối tượng, hiện tượng địa lí được nói tới trong bảng ( trước hết là phân tích các

số liệu trung bình, các giá trị cực đại, cực, tiểu chú ý những giá trị đột biến và không được bỏ sót số liệu)