Luận văn phát triển bền vững khu vực dãy trường sơn nhiệm vụ cấp bách trong thời kỳ Đẩy mạnh cnh hdh Đất nước trước bối cảnh biến Động khí hậu toàn cầu

Mặc dù mật độ dân số trên dãy Trường Sơn thuộc loại thưa nhất trong cả nước khoảng 145 người/ km2 ,nhưng nơi đây hội tụ đây đủ nhất các dân tộc của Việt Nam với các nên văn hóa đặc sắc

lục địa màu đỏ Chạy dọc kinh tuyến, Trường Sơn cỏ chế độ chuyên mùa liên

tục theo chiêu đải đấy núi, đồng thời các khói núi lớn trong dây tạo ra sự phân dị

phi địa đới theo độ cao

Vẻ mặt kinh tế - xã hội, Trường Sơn là vùng đang phát triển Mặc dù mật

độ dân số trên dãy Trường Sơn thuộc loại thưa nhất trong cả nước ( khoảng 145

người/ km2 ),nhưng nơi đây hội tụ đây đủ nhất các dân tộc của Việt Nam với

các nên văn hóa đặc sắc và kho tảng trí thức bản địa phong phú

Trường Sơn đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong suốt chiều dải lịch sử

dựng nước vả giữ nước của dân tộc.Trong thời kỳ đây mạnh công nghiệp hóa,

hiện đại hóa đất nước trước bói cảnh của tình hình hiện nay, vai trò đặc biệt

quan trọng nảy của dãy Trường Sơn chắc chắn sẽ còn to lớn hơn nữa

Hình 1.Hội thảo Trường Sơn 6 tại Đà Nẵng năm 2014

1.2 Dãy Trường Sơn — Trung tâm Đa dạng sinh học tầm cỡ quốc tế

Với nhiều cách so sánh khác nhau, ta đã quen với quan niệm gần đây cho

rằng đa dạng sinh học dãy Trường Sơn rất phong phú, đặc sắc và là 1 trong 10

hoặc 15 Trung tâm tâm cỡ nhất thẻ giới Cuồn sách của Hội Bảo vệ Thiên nhiên

và Môi trường Việt Nam xuất bản năm 2011 đánh gia sự phong phú và đặc sắc

của đa dạng sinh học dãy Trường Sơn theo các nội dưng lả hẻ sinh thải, nguồn

gen, các vườn quốc gia vả khu bảo tồn như lả những điểm nhân bảo tổn loài, hệ

tà

anh thải và nguồn gen và vai trỏ cây thuốc gan với trì thức bản địa và xóa đói

giảm nghèo, nâng cao sinh kế công đồng,

Cho đến nay, theo 4 vùng dia ly sinh hoc { Bắc Trường Sơn, Nam Trường, Sơn, Tây Nguyên, và một phần Đông am Bộ ), theo hàng loạt các hệ sinh thái rừng đặc trưng cúa dãy Trường Sơn, đã thông kê được 228 loái thú,500 loài chữn, 200 loôi bộ sát lưỡng cir, 100 loài ếch nhái, 300 loái cá nước ngọi, hàng

nghìn loài khêng xương sống và hàng chục nghỉn loiaf thực vật ( số liệu làm

tròn ) Nhưng ấn tượng hơn cả , đáng tự hảo hơn câ là chỉ trong vòng 20 — 30 năm nay, chúng ta đã phát hiện lại đấy Trường Sơn hàng loạt loái động thực vật hoang đã mới, trong đó có loài thủ lớn tưởng chứng trên thẻ giới không ở đâu cồn gó thể gặp Dưới đây dấn một xố loài động vật hoang đã mới được phát hiện trên đãy Trường Sơn:

- Sao Ta, phat hign tai Vũ Quang xin 1992

- Mang lén- Vũ Quang, Pa Mat 1993

-_ Mang Trường Son - Quang Nam 1997

-_ Cây Tây Nguyên - Tây Nguyên 1998

-_ Bò sừng xeắn - Tây Nguyên 1994

Cùng với những loài vừa nểu, cũng, trong thời gian mây chục năm lại đây,

côn phải hiện nhiều loại côn trùng có giả trì bảo tổn nh Cua bay Kon Tur, xén tóc lớn Trường Sơn, bọ hung $ sừng Trường Sơn Sự đa dạng về oác giống cây trồng , giống vật nuôi bản địa vả kế cả nhập nội, sự da dạng của các nguồn gen động vật hoang đã cũng như đã được thuần chủng đang hiện hữu trên đấy Trường Sơn, làm cho đa dạng sinh học nơi đây càng phong phú và đặc sắc, là nguồn tài nguyên thiên nhuêu vô củng quý giá, có giá trí ki lễ cao, phục vụ tốt cho xã hội

1.3 Trường Sơn — địa bàn quan trọng ứng nhủ hiến đổi khí hậu toàn

cầu

Ngày 29 tháng 4 năm 2011, tại Vĩnh, trong Lễ trao bằng công nhận Khu dự

trữ sinh quyền Thế giới cho khu vực Tây Nghệ An, đại diện UMESSCO đã ca

hơn 1,3 triệu hecta và kéo đài cả trăm km, đây là khu vực có đa dạng sinh học

phong phủ bậc nhất nước ta Theo thống kê sơ bô, nơi đây có cả triệu loài thực

vật, 130 loài thủ, 295 loái chim, 54 loài bỏ sát và lưỡng cư, 83 loài cá, 39 loài dơi Đây là vốn quý tự nhiêu Đồng thời, UNESSCO đánh giá rất cao việc nơi đây là địa bản sinh sống của 7 dân tộc với 884.000 người Cộng đồng người

Thai còn hưu giữ được nghề dệt thổ cẩm, điệu múa xòe, công chiêng, Người

Mông vẫn sử dụng khôn, đán môi Tiếng đàn tầng bú và điệu hát lơm đang sống

cùng người Khơ Miu Còn người Tay Poong van luu git nghề trông Tia nude của mình, trong khi người Đan Lai van say sua voi luc ng géi

ắc Tắt cả những điều vừa trình bày làm nên sự khác biệt của Tây Nghệ An, xưng cũng là điệu khác biệt của cả Trường Sơn, bởi những vừng lượng bự nhự thế này khéng phãi là hiếm ở nơi đây Vì vày, khi vị đại diện UNESSCO nỏi rằng “Hành lang xanh Tây Nghệ An” sẽ là một “phỏng thí nghiệm” có hiệu quá

ng phỏ với biển đổi khi hau toan cau, sé la một đóng gớp quý báu theo phong cách mới cho việc báo vệ hệ sinh thái Trái đất, thú có thế coi đó cũng là đánh giá

cho toàn khu vực đấy Trường Sơn.Và đây déu la những vẫn dễ hiên quan đến

phát triển bén vime

IL PHAT TRIEN BEN

cAP BACH

ỨNG DÃY TRƯỜNG SƠN — NHIEM VU

2.1.Ngăn chặn việc “băm nát” , bảo đảm an ninh môi trường khu vực

ác nhà khoa học của Hội BVTN&MT VN ,qua các kỷ hội thảo về Trường Sơn đá nhận xét rằng, đổi với việc phát triển như hiện nay, khi những mục tiêu đơn lẻ, không được cân đổi ở mức cản thiết đang là ưu tiên của các ngành và các

địa phương, thi viée “bam nat” diy Trường Sơn là thục tế không tránh được,

mặc đủ không ai rnong muốn Thực vậy, mâu thuẫn giữa các tính cùng chúa sẻ

nguễn nước đấy Trường Sơn dang ngày cảng mở rộng, chưa kể tới việc mâu thuẫn nảy không phải chỉ hiển hiện ở khu vực đây Trường Sơn, mà cẻn liên quan đến déng, bằng sông Cứu Long và các mước Lào, Campuchia và cả Thái Lan Việc khai thắc bauxite Tây Nguyên đang làm nóng lên vẫn để môi trưởng

thượng nguồn và gã vẫn để am ranh khu vực Mu thuẫn giữa bảo lên và phát

triển du lịch, giữa đắp đập, xây đựng thủy điện ở thượng nguồn với nhiệm vụ

bảo tổn và quyền lợi của các địa phương hạ lưu dang chia cit quan điểm phát

triển cửa khu vực Đặc biệt, màu thuẫn trong củng một ngành như trồng cây gì,

cao xu, cả phê, hề tiều hay gần đây là mắc ca, cững khó bẻ liên kết khu vực Sự

tranh chấp chưa có hỏi kết về bản quyên khai thác sâm Ngọc Linh giữa một vải địa phương trong khu vực cũng làm đâm thêm bức tranh “bam nát" Mức độ

an dé bao vệ tai nguyên đất,

phân hóa, mức độ mâu thuần cảng rông vả cảng sâu bao nhiêu thì an ninh môi

trường, một dạng an ninh phi truyền thông mả ta thực sự chưa sẵn sảng ứng phó

trong khu vực, cảng trở nên mong manh bảy nhiêu Củng với sự phức tạp của tác động của an ninh khí hậu, một nội hàm mới, đây thách thức của an ninh môi

trường, vẫn đẻ cần sớm ngăn chặn tỉnh trạng manh mún trong phảt triển, việc

sớm phải tìm ra các giải pháp hợp lý, khoa hoc va kha thi dé bảo dam an ninh

môi trường cho khu vực dãy Trường Sơn rõ ràng là một nhiệm vụ hết sức cấp

bách

Hình 2 Ranh giới dãy Trưởng Sơn

2.2.Phát huy tiềm năng, thế mạnh, sẵn sảng ứng phủ biến đôi khí hậu

Nói một cách khải quát, không ai không thừa nhận rằng, thể mạnh vẻ tài

nguyên thiên nhiên, nhật là vẻ đất, rừng, nước và khoảng sản, về kinh tế - xã hội, về truyền thống — lịch sử của dãy Trường Sơn còn chưa được khai thác

đúng mức Hơn niita, thé mạnh này, tiểm năng nay còn chưa được biết hét, còn

cidứa đựng nhiều bất ngờ theo hướng tích cực Chẳng bạn, sự phong phú và đn dạng của thiên nhiên, của thế giới động thực vật, của kho tàng trì thức bản địa của Trường Son cảng được khám phá, cảng thấy rằng sự hiểu biết của chủng ta hiện nay gòn rất phiên điện và rắt không đầy đủ Chúng ta chưa hết ngạc nhiên

về việc phát hiện các loài mới , đặc biệt là các loài móng guốc ở Trường Son, thi

lại sững sốt trước khóm phá vẻ hệ thống bang động khu vực Phong Nha, die biệt lá Sơn Đoòng với những thông số kỹ thuật mà không nơi nao trên Trái Dat nay có được Trong khi cây sâm Ngọc Linh đang chờ sự đột phá mang tầm “toàn câu” vi những đặc tính không hé thua kém những loài sâm nổi tiếng nhất hiện

nay, thì biết bao loài cây thuốc, bao bài thuốc quý của Trường Sơn cũng đang,

chờ cơ hỏi cửu giúp loài người, kéo dài tuổi tho con người, nâng cao sĩnh kế

cộng đồng,

Thể giới đang dứng trước những thăm họa cực kỷ nghiêm trọng của biển

đổi khí hậu toàn cầu mà 95% là do con người gây ra và hiện chưa có cách nào cửu vấn Biển đối khi hậu đã hiện hữu ở Trường Sơn, đây là kết quả nghiên cứu

BVTN&MT VN Ching han, theo các số liệu thống kê gần đây, ở khu vực

Trường Sơn, nhiệt độ không khi trung binh: thập niên 1999 — 2008 cao hơn tin

miệt độ trung bình thập niên 1979 — 1988, thất là vào các tháng mùa đông, và ở

46 cao tit 100 dén 800 met, Lum ý rằng, với nhiệt độ 6 tháng đâu năm 2015 cao

nhất trong lich sit tit khi Tiên gian lrắc của loài người, nhận định trên sẽ

cảng rõ rằng hơn Những hiểm họa như mưa lớn vào cuối mùa, lũ đứ, bão trái mùa, hạn hán diện rộng, ngập ủng ở vùng thắp, là hậu quả của biến đổi khi hậu

ở Trường Sơn Nhưng nơi đây cũng phải gánh chịu những hậu quả biển đổi khi hậu ở các vùng khác đưa tỏi, trong đỏ đặc biệt là việc tị nạn khí hậu của hàng chục triệu người tứ các vùng đẳng bằng lrong cả nước trong hoàn cảnh nơi đây

dang phia gông mình gánh chịu nạn đi cư cơ học thời gian qua Nhưng, vì khu

vực dãy Trường Sơn là khu vực thuận lợi nhất cho việc ửng phó biển đổi khí hậu

toàn cau của nước ta, không thể không thực sự chuẩn bị cho tình hndng ray

ngay từ bây giờ, bất kế các tác động ra sao

2.3 Đáp ứng các yêu cầu của thời ky đây mạnh CNH, HDH đất nước

Không khỏ để lý giải rằng, việc phát triển bên vững khu vực dãy Trường, Son thee các chủ trương, đường lỗi và chính sách hiện nay, cũng tửuy đổi với lất

cả các tỉnh, thành phố vả các vùng trong cả nước „ đã lả yêu cầu bắt buộc, là

“mệnh lệnh” Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 3 tháng 6 năm 2013 của Hội nghị lẫn thứ bảy Ban Chap hanh Trung ương khóa XI “Vẻ chủ động ứng phó với biển

đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên vả bảo vệ môi trường” đã nêu rõ các

thách thức cũng như các quan điểm, mục tiêu tổng quát, mục tiêu cụ thẻ vả các

nhiệm vụ mang tảm chiến lược đối với lĩnh vực quan trọng, rộng lớn vả lâu dải

nảy Như nhận định của nhiều người, Nghị quyết này đã nâng tâm Quyết định

số 153/2004/QD-TTg ngảy 17 tháng 8 năm 2004 của Thủ tướng Chính phủ Vẻ việc ban hành Định hướng chiến lược phát triển bên vững ở Việt Nam ( Chương

trình nghỉ sự 21 của Việt Nam),

Theo Định hướng vừa nêu, các vùng, các khu vực, trong đỏ cỏ khu vực dãy

Trường Sơn cản tìm cách phát huy lợi thẻ để phát triển, tạo nên thể mạnh của

minh theo co câu kinh tế mở, gan với nhu câu của thị trường trong vả ngoài

nước Trong khi Nhà nước tiếp tục thúc đây các vùng kinh tế trọng điểm phat

huy vai trỏ đầu tâu phát triển nhanh, thi Nhà nước cũng đồng thời tạo điều kiện

vả đầu tư thích đáng hơn cho các vùng còn nhiều khó khăn Quy hoạch phát triển

trong cả nước, giữa các vùng, các tỉnh và thành phổ cản phải được thông nhất,

tạo sự liên kết trực tiếp về sản xuất, thương mại, đầu tư, giúp đỡ kỹ thuật và nguồn nhân lực.Đối với khu vực như dãy Trường Son, de phát triển bên vững,

đương nhiên, việc nâng cao trình độ dân trí và đảo tạo nguồn nhân lực đáp ứng

IH HƯỚNG TỚI PHÁT TRIẾN BÈỀN VỮNG DAY TRUONG SON —

NHỮNG VIỆC NÊN LÀM NGÀY

3.1 Thông nhất quan điểm chiến lược về phát triển bổn vững day

Trường Sơn

Trong hệ thống phân vùng tự nhiên — kinh tế xã hội của nước ta, khu vực

dãy Trường Sơn ( L9 tỉnh và thành phổ ) bao gồm 3 ving là Bắc Trung bộ, Nam

Trùng bộ và Tây Nguyên Cá 3 vùng này đếu đã xây dựng các quy hoạch, kế

hoạch phát triển theo quy định Vẻ mặt quan điểm, lãnh thổ nào cũng phải định

Hưởng phát triển bền vững, dủ là 3 vùng vừa nói hay cả khu vực bao gồm 3 vùng

đỏ cũng vậy Nhưng vẻ mặt lý thuyết, chiến lược phát triển của khu vue day Trường Sơn lại không thể lả phép cộng của chiến lược vừng Bắc Trung bộ với cuiển lược vùng Nann Trưng bộ và chiến lược vùng Tây Nguyên Khu vực đãy

“Trường Sơn đã là một thực thẻ thông nhất về lịch sử, về tự nhiên, kinh tế, xã hộ

thí, cùng với những lý giải vừa trình bảy trên, chi it cũng nên thử nghiên cứu

đưa ra một chiến lược phát triển cho toàn khu vực đãy Trường Sơn

3.2 Điều tra , đánh giá tổng hợp toàn đấy Trường Sưn,xây dựng quy hoạch phát triển cho toàn khu vực

Tìm hiểu sâu vẻ dãy Trường Sơn mới thấy rằng, thực tế chủng †a còn khá

mơ hồ về khu vực đặc biệt này Những vẫn để không quá phức tạp như trên

lãnh thổ Việt Nam, Trường Sơn bắt đầu và kết thúc ở đâu, có Trung Trường

Sơn không, hay chỉ là một đãi hẹp phẩm 2 phần Bắc và Nai lừng,

chưa có kết luận chính thông Càn những vấn để đòi hỏi nhiều công sức lẫn thời

gian điều tra như viêc đành gia các đặc điềm tự nhiên, kinh tế xã hội văn hóa

lịch sử của toán khu vực cho đến taychưa tiên hành được bao nhiêu Cúc kết

quả điều tra tổng hợp các vùng Tây Nguyên, vùng duyên hãi Trung bộ được

thực hiện trong một vải kế hoạch 5 năm trước đây cũng chỉ rút ra được những kết quả sơ bê cho từng vũng trong khu vực

Tưởng Sơn,

Tai cude Hon thie ° T.iên kết phốt triển vững Tây Nguyễn” do Ban Chỉ đạo Tây Nguyên phối hợp với Ban Kinh tế Trưng ương tổ chức ngày 24 tháng 7 năm

2015 mới đây ở Buôn Ma Thuột, thì chí riêng ở mấy tỉnh Tây Nguyên, vẫn để thiếu quy hoạch phát triển cho vùng đã nỗi lên rất rõ Những cụm từ như “Toi

ic cuc bé dang [én at”, “Sự tranh giành ”, “Nhat cat đau đón của việc liên

được lặp đi lặp lại bởi cáo diễn giả khác nhau Việc thiểu quy hoạch thể Ison qua những dẫn chứng về việc trằng, cao xu, trồng cả phê trước đây và nay

dang là việc trồng cây hỗ tiêu Tổng cục Du lịch thì cho , mặc dù du lịch là thể manh cia Tây Nguyên, nhưng sự liên kết giữa gác tĩnh trong ving Tay

Nguyên để khai thác thế mạnh đặc thù này là rất yếu ớt, mang nặng hình thức

Rõ ràng là việc thiểu quy hoạch thống nhat dang ngăn cản sự phát triển của Tây Nguyên, và tỉnh trạng cũng sẽ như vậy nẻu nói tới toàn khu vực dãy Trường,

Sơn

3.3 Thành lập một cơ quan/tổ chức nghiên cứu/quản lý pha hep

Ở Việt Nam hiện nay không có cơ quan quấn lý hảnh chính cập vùng, nhưng một số co quan nghiên cứu, chỉ đạo có tính chất vũng thỉ đang hoạt

động Ban chỉ đạo Tày Nguyễn có bộ máy tổ chức én dinh dang có vai trỏ điều

phổi tốt cho vững Tây Nguyên Thuộc hệ thống các cơ quan nghiên ctu cla Viên Hàn lâm khoa học xã hội Việt Kam, tù lâu đã hình thành các viện nghiên cứu phát triển bên vững vùng,Nên chăng đối với toản khu vực dãy Trường Sơn ũng khẩn trương thành lập Ban chỉ đạo và xây dựng 1uột cơ sở nghiên cửa

xtmg tim Dược như vậy thì sự nghiệp phát triển bên vững đãy Trường Sơn sẽ

46 cơ sở chắc châu, biển những chỉ đạo của Đồng, những kế hoạch của Nhà nước, những mong đợi của cộng đồng trong vả ngoài khu vực trổ thành hiện

thực

Cũng cần nói thêm rằng, với tắm vóc của đấy Trường Sơn, nhiều mước và

tổ chức quốc tế và khu vực luôn quan tâm và đã đầu tư nhiều chương trình, dự

au Vau để là bại sao không có sự liền kết, thống rất vả tập trung mang tinh hệ

thống cho cá khu vực này Dây cũng là vấn đề tổ chức, trong đó vai trò cúa ta

không hề nhớ

Déng thoi, rat mong rằng những hoạt động của cộng đồng hướng tới phát

triển bền vững, trong đó có Hội thảo thuường niên “Bảo lên đa càng xinh học đấy Trường Sơn “ của Hội BVTK&MT VN sẽ được các cơ quan nhà mước ỡ trung

tương và địa phương quan tâm hơn

KET LUAN VA KIEN NGI

1 Khu vue day’ “Trường Son, một thực thể tự nhiên thống nhất rắt cân được

xem xét một cách hộ thẳng và loàn điện trong quá trình hoạch định chiến lược

phát triển kinh tế - xã hội của khu vực

2 Phát triển bên vữmg khu vực đây Trường Sơn là nhiệm vụ cấp bách phải

được thực hiện theo một quy hoạch tổng thé cho toan khu vực trên cơ sở nắm

chắc liên trạng tải nguyễn , mỗi hưởng và đa dạng sinh học, dự đoán được những ảnh hưởng của biến đổi khí hận toàu cảu

3.Nham phat triển bên vững khu vực đấy Trường Sơn, trước mắt cân thông, Thất về quan điểm, tập trung điều tra nghiêu cửu toàn diễn sà xem xét thành lập

các tổ chức chỉ đạo, quản lý và nghiên cửu tương xứng, đồng thời tiếp tục hễ trợ

các hoại động của công đồng hưởng tới phát triển bền vững đất nước

Wy

sa

Hội BVTN&MT VN và Cục Bão lôu DDSH, Bộ TN&MT Kỷ yếu

Nguyễn Đình Hoe va New

TÀT T.IỆU THAM KHẢO CHÍNH

Phạm Ngọc Dăng (2012) Về việc hoàn thiện hệ thông tiêu chí phát triển bên

vững quốc gia Bài phát biểu tại Hội đồng quốc gia vẻ phát triển bên vững, (đăng lại trên Web vacne org.vn của Hôi)

Hội BVTN&MT VN (2004) Việt Nam môi trường và Cuộc sống H., NXB

Chỉnh trị quốc gia

Hội BVTN&MT VN (2009) Bảo vệ môi trường và phát triển bên vững, H

'NXEB Khœa học và Kỹ thuật

Hội BVTN&MT VN (2011, Nguyễn Ngọc Sinh chủ biên), Bảo tổn đa dạng

sinh học đãy Trường Sơn H., NXB Tài nguyên, Môi trường và Bản đổ Việt Nam

ác Hột

thia khoa học Bảo tổn DDSI1 đăy Trường Sơn lần 1 (lu, 2008), lần 2 (Tà

Nội, 2010), lần 3 (Huế, 2011), lần 4 (Quảng Trị, 2012), lần 5 (Đắc Lắc,

2013) và lân 6 (Dà Nẵng, 2014)

Ngọc Sinh (2006, tới bản 2008) An ninh môi trường H,NXB Khea học và Ký thuật

Nguyễn Ngọc Sinh ( 2015) Thay đổi cung cách ứng xử với thiên nhiên, xây

dựng văn hỏa môi trường tiền tiên hướng tới phát triển bên vững đất nước

Tạp chí Mỏi trường, số 2 /201 5

" Nguyễn Danh Sen (2015) Tham luận tại Hội thão “Liên kết phát triển kinh

tế ving Tay Nguyén”, Đắc Lắc, ngày 24 tháng 7 năm 2015

Thailand Biwviromnent Tistitule ( 2011) Tnwiromental Govenianee in Asia Independent Assessments of National Implementation of Rio Declaration’s Principle 10: Bangladesh, India, Indonesia, Nepal Phihppin, Sri Lanka, Thailand, Vietnam Yunnan province of China