TƯ TƯỞNG HIỆN SINH CỦA SOREN KIERKEGAARD TRONG TÁC PHẨM “KÍNH SỢ VÀ RUN RẨY”

TƯ TƯỞNG HIỆN SINH CỦA SOREN KIERKEGAARD TRONG TÁC PHẨM “KÍNH SỢ VÀ RUN RẨY” TƯ TƯỞNG HIỆN SINH CỦA SOREN KIERKEGAARD TRONG TÁC PHẨM “KÍNH SỢ VÀ RUN RẨY”

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA TRIẾT HỌC

NGUYỄN DUY TUÂN

TƯ TƯỞNG HIỆN SINH CỦA SOREN KIERKEGAARD TRONG TÁC

PHẨM “KÍNH SỢ VÀ RUN RẨY”

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 8229001.01

Người hướng dẫn khoa học: TS Phan Thành Nhâm

Hà Nội, 2021

Luận văn được hoàn thành tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

Người hướng dẫn: TS Phan Thành Nhâm Phản biện 1: PGS TS Đỗ Minh Hợp Phản biện 2: PGS TS Nguyễn Chí Hiếu

Luận văn được bảo vệ tại Hội đồng chấm Luận văn Thạc sĩ

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Vào hồi 14h00 ngày 04 tháng 12 năm 2021

Có thể tìm đọc luận văn tại:

Thư viện Khoa Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Chủ nghĩa hiện sinh là một trong những trào lưu triết học tiêu biểu của nền triết học phương Tây hiện đại với các đại diện tiêu biểu như: Soren Kierkegaard, Martin Heidegger, Jean - Paul Sartre, A Camus Với việc lấy tồn tại người làm trung tâm cho học thuyết của mình, chủ nghĩa hiện sinh đã góp phần không nhỏ vào việc đưa triết học quay lại với vấn đề cơ bản nhất

đó chính là con người, là đại diện tiêu biểu cho trường phái triết học phi duy

lý Trong đó, có thể kể đến Soren Kierkegaard (1813 – 1855), được xem là ông tổ của chủ nghĩa hiện sinh

Kierkegaard đã mang đến những khái niệm mới cho chủ nghĩa hiện sinh nói chung và chủ nghĩa hiện sinh tôn giáo nói riêng khi hướng triết học quay trở về với con người trong bối cảnh mà xã hội châu Âu cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX tỏ ra khá thịnh hành với tư tưởng triết học của Hegel Trong

đó, ông đã triển khai những phạm trù cơ bản nhằm làm rõ bản chất của tồn tại, đó chính là “tuyệt vọng”, “tội lỗi”, “chọn lựa”… tạo ra một cách nhìn nhận vô cùng mới mẻ cho đời sống cá nhân con người Trong thời đại ngày nay, khoa học – kỹ thuật đã và đang phát triển một cách vượt bậc, con người đang được tận hưởng những thành tựu khoa học ngoài mong đợi, nó len lỏi vào mọi khía cạnh của đời sống Chính điều này đã dẫn đến sự biến đổi trong cách giao tiếp, ứng xử hằng ngày, thay vì gặp gỡ trực tiếp để trao đổi, chia sẻ thông tin, họ có thể gặp gỡ và trao đổi với nhau một cách gián tiếp thông qua các trang thiết bị thông minh, mạng xã hội v.v… Đây được xem là những mặt tích cực mà khoa học – kỹ thuật đã đạt được trong việc liên kết mọi người lại với nhau bất chấp khoảng cách về không gian, thời gian Thế nhưng, bên cạnh đó, con người dần trở nên thờ ơ, vô cảm, sống một cách thụ động và bị lệ thuộc vào chính những thành tựu mà họ đã đạt được, thay vì sử

dụng chúng như công cụ giao tiếp, chia sẻ, họ đã đánh mất ý nghĩa của cuộc sống, tồn tại một cách lệ thuộc vào cảm xúc, những hoạt động, châm ngôn sống của tha nhân trên các phương tiện truyền thông, mạng xã hội Từ đó, các cá nhân bắt đầu sống buông thả, quên mất ý nghĩa của cuộc đời, sống theo kiểu bèo dạt mây trôi, đánh mất sự tồn tại đích thực của chính mình Trong bối cảnh đó, chúng ta vẫn tìm thấy được giá trị nhân bản trong tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard, ông đã có những phát biểu vô cùng mới mẽ về bản chất của tồn tại, sự không lặp lại của mỗi cá nhân con người trên đường đời Đồng thời là sự trải nghiệm của đời người thông qua các giai đoạn hiện sinh sẽ là liều thuốc tinh thần có thể giúp cho con người vượt qua được những thử thách, cám dỗ trong bối cảnh xã hội hiện đại, cũng là sự nhắc nhở một cách cứng rắn rằng không được từ bỏ chính mình và không được nhún nhường trước những cám dỗ, nghịch cảnh

Chính vì những lý do trên, tôi quyết định chọn đề tài: “Tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard trong tác phẩm: Kính sợ và run rẩy” làm đề tài

luận văn thạc sĩ của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

Mục đích nghiên cứu: Phân tích làm rõ những nội dung cơ bản trong tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard trong tác phẩm “Kính sợ và run rẩy” Nhiệm vụ nghiên cứu: Để đạt được những mục tiêu đề ra, đề tài cần thực

hiện một số nhiệm vụ sau đây:

Thứ nhất, phân tích những điều kiện, tiền đề tư tưởng cho sự ra đời tư tưởng

hiện sinh của Soren Kierkegaard

Thứ hai, phân tích và làm rõ tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard trong tác phẩm “Kính sợ và run rẩy”

Thứ ba, đánh giá những giá trị và hạn chế trong tư tưởng hiện sinh của Kierkegaard trong tác phẩm “Kính sợ và run rẩy”

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard

Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard

trong tác phẩm “Kính sợ và run rẩy”

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận: Luận văn dựa trên cơ sở lý luận là quan niệm về con người

của chủ nghĩa Mác - Lênin Ngoài ra, luận văn có kế thừa và phát triển những

thành tựu nghiên cứu của các học giả đi trước

Phương Pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng phương pháp tiếp cận triết học

là chủ yếu, trong một số trường hợp cụ thể có kết hợp với phương pháp liên

ngành

Luận văn sử dụng phương pháp tiếp cận triết học là chủ yếu, trong một số trường hợp cụ thể có kết hợp với phương pháp liên ngành Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu như: so sánh, phân tích, tổng hợp, lịch sử, logic, quy nạp, diễn dịch, trừu tượng hóa, khái quát hóa, hệ thống hoá, văn bản học

Cấu trúc luận văn

Luận văn có cấu trúc gồm 02 chương và 7 tiết

Chương 1 của luận văn tập trung vào việc tìm hiểu bối cảnh văn hoá, xã hội

và các tiền đề tư tưởng giúp nảy sinh những quan điểm về tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard Bên cạnh đó, chương 1 cung cấp một số thông tin cơ bản về cuộc đời, sự nghiệp và giới thiệu khái quát các tác phẩm quan trọng của Soren

Kierkegaard, đặc biệt là hoàn cảnh ra đời của tác phẩm “Kính sợ và run rẩy” Chương 2 phân tích và làm rõ những nội dung cơ bản của tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard trong tác phẩm “Kính sợ và run rẩy” Từ đó đi đến một

số đánh giá và nhận định chung về giá trị và hạn chế trong tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 BỐI CẢNH VÀ NHỮNG TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN CHO SỰ

RA ĐỜI TƯ TƯỞNG HIỆN SINH CỦA SOREN KIERKEGAARD

Trong chương một, luận văn đã cung cấp những nội dung cơ bản về bối cảnh kinh tế - chính trị - xã hội và phân tích một số tiền đề tư tưởng cho sự ra đời tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard Những nội dung luận văn đã làm rõ trong chương một bao gồm

1.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội cho sự ra đời tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard

Thứ nhất, về bối cảnh hình thành tư tưởng hiện sinh của Soren

Kierkegaard, luận văn đề cập đến bối cảnh xã hội Châu Âu cuối thế kỷ XVIII – XIX Nơi sự thay đổi cấu trúc xã hội do những nguyên nhân sâu xa là sự thay đổi về mặt kinh tế gây ra, dẫn đến sự hỗn loạn chính trị - xã hội lúc bấy giờ Bối cảnh đặt ra nhu cầu tìm ra một đường hướng tư tưởng giúp tái thiết lập lại trạng thái hài hoà, bình ổn Cùng với đó là sự thống trị của triết học Hegel đối với nền

tư tưởng Châu Âu đã tạo nên một thời kì Hegel mạnh mẽ hơn bao giờ hết, tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard cũng đã ra đời trong bối cảnh ấy

1.2 Những tiền đề lý luận cho sự ra đời tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard

Luận văn đã nêu rõ các tiền đề tư tưởng mà Kierkegaard đã kế thừa và phát triển Đầu tiên là đạo đức học của Socrates, Kierkegaard đã kế thừa quan niệm về chân lý dành cho mỗi cá nhân của Socrates để khẳng định tính độc đáo của mỗi cá nhân trong đời sống xã hội Bên cạnh đó, Kierkegaard cũng đã kế thừa một số tư tưởng được bắt nguồn từ Kinh Thánh, điển hình là câu chuyện

được ông lấy cảm hứng cho tác phẩm “Kính sợ và run rẩy” Augustino và

Martin Luther cũng là một trong các đại diện của Kitô giáo đã truyền cảm hứng

để Kierkegaard đem đến những tư tưởng hiện sinh độc đáo, nhất là mối quan hệ giữa cá nhân với Thượng đế Không dừng lại đó, Kierkegaard cũng đã kế thừa rất nhiều từ các nhà triết học Đức, điển hình là Immanuel Kant và G.W.F

Hegel, đó là mối quan hệ xoay quanh vấn đề giữa lý trí và đức tin, giữa đời sống thế tục và đời sống tâm linh

CHƯƠNG 2 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG HIỆN SINH CỦA KIERKEGAARD THÔNG TÁC PHẨM “KÍNH SỢ VÀ

RUN RẨY”

Trong chương 2, luận văn đã phân tích và làm sáng tỏ một số nội dung

quan trọng trong tư tưởng hiện sinh của Kierkegaard qua tác phẩm “Kính sợ và run rẩy”

2.1 Các giai đoạn hiện sinh của con người trong tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard

Thứ nhất, luận văn đã nêu rõ quan niệm của Soren Kierkegaard về con

người là một tồn tại đặc biệt, không giống bất kì giống loài nào trong thế giới này Nếu như trước đó, Kant và Hegel đều đề cao con người với tư cách là sinh vật có khả năng lý tính hoặc là một thành tố quan trọng trong tiến trình diễn giải toàn bộ của sự thống nhất trong “tinh thần tuyệt đối” Kierkegaard đã thay đổi các quan niệm duy lý trước đó bằng “đức tin”, đối với ông chỉ có đức tin mới là thứ nổi bật làm cho con người khác với mọi loài động vật khác, đức tin chính là nơi trú ngụ và tìm về của những tinh thần đang lầm đường, lạc lối trong các hoàn cảnh sống phụ thuộc vào các giá trị thẩm mỹ, đạo đức phổ quát vốn bị lệ thuộc bởi các hệ giá trị, quan điểm khác nhau của quốc gia, dân tộc Do đó, có thể xem Kierkegaard là một đại diện của trường phái phi duy lý

2.2 Bản chất của đức tin

Thứ hai, sau khi xem xét con người dưới góc độ hiện sinh, Kierkegaard

đã làm rõ bản chất của đức tin Bản chất của đức tin là nghịch lý, cái nghịch lý

“rằng có một cái bên trong vốn không cân xứng với cái bên ngoài, một cái bên trong vốn, xin lưu ý điều này, không giống với cái bên trong ban đầu mà là một cái bên trong mới”

2.3 Mối quan hệ giữa luân lý và đức tin

Thứ ba, Kierkegaard khẳng định rằng “đức tin chính là niềm say mê cao

cả nhất trong một người”, giai đoạn tôn giáo, tức là đời sống của một người hiệp

sĩ đức tin chân chính là một thứ gì đó vượt ra khỏi phạm vi của giai đoạn đạo đức, do đó nó không chịu sự chi phối của luân lý và lý trí nữa Bởi luân lý là cái hợp lý, còn đức tin chính là sự phi lý, một cá nhân sẽ vãn hồi được nhân vị của mình khi đã bước qua hai giai đoạn đầu tiên là thẩm mỹ và đạo đức để tiến đến

giai đoạn tôn giáo sau cùng này

2.4 Những ưu điểm và hạn chế trong tư tưởng hiện sinh của Soren Kierkegaard qua tác phẩm “Kính sợ và run rẩy”

Về ưu điểm

Luận văn đã nêu ra những ưu điểm trong tư tưởng hiện sinh của Kierkegaard Thứ nhất, Soren Kierkegaard được xem như là ông tổ của chủ nghĩa hiện sinh, bản thân ông đã đặt mục tiêu cho triết học, nó phải quay trở lại với chính sự hiện hữu của con người

Với tư cách người đặt nền móng cho chủ nghĩa hiện sinh thịnh hành trong thế kỷ XX khi đưa mang vấn đề cơ bản của triết học quay trở lại với con người, lấy tồn tại người làm trung tâm, Kierkegaard đã đưa ra một quan điểm hoàn toàn khác biệt so với phần còn lại của triết học đương thời Đồng thời, Kierkegaard phản bác thái độ duy lý hóa đức tin bởi sự mâu thuẫn khi mang Thượng đế đặt trong mối quan hệ với cái luân lý, cái phổ quát Bởi theo ông, Thượng đế là một phạm trù siêu việt và nó không được đặt trong mối quan hệ với toàn bộ mâu thuẫn, xung đột của thế giới này

Kierkegard cũng đã góp phần phát triển nhân học triết học, tức là triết học về con người, nhất là sự hiện hữu của con người trong thế giới hơn là đi tìm những chân lý của thế giới bên ngoài Do đó, ông cũng góp một phần không nhỏ vào việc khắc phục thái độ duy khoa học, duy vật chất trong nhận thức của con người ở thời đại của mình

Về hạn chế

Dù có nhiều đóng góp cho lịch sử tư tưởng triết học nói chung, nhưng triết học hiện sinh của Kierkegaard vẫn còn tồn tại một vài hạn chế, cụ thể như sau:

Thứ nhất, triết học hiện sinh của Kierkegaard quá đề cao con người cá nhân,

đây vừa được xem là ưu điểm nhưng đồng thời cũng là hạn chế lớn nhất trong

tư tưởng của ông Đối với Kierkegaard, với tư cách là một nhà hiện sinh hữu thần, ông tỏ vẻ không quan tâm vai trò cá nhân trong mối quan hệ với luân lý phổ quát, tức là mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng, xã hội

Thứ hai, một hạn chế tiếp theo có thể dễ dàng nhận thấy trong triết học

hiện sinh của Kierkegaard đó chính là thái độ hạ thấp vai trò của tư duy lý tính, chỉ cần niềm tin tôn giáo, mọi thứ sẽ trở nên khả dĩ Nếu điều này được thực hiện, chẳng khác nào con người phải phó thác và trông cậy định mệnh của mình vào một Đấng bề trên mà ngay cả bản thân họ cũng không thể tư duy minh bạch được

Sau cùng, hạn chế của triết học hiện sinh của Kierkegaard là ở chỗ đưa

con người rời xa đời sống hiện thực, tìm kiếm sự bình yên trong tâm hồn mà không nhìn thấy được những nét đẹp vốn có của cuộc sống hiện thực vẫn rất phong phú, đa dạng Tự do theo Kierkegaard đó chính là việc con người tiến gần đến với Thượng đế bao nhiêu thì tự do sẽ được thực hiện bấy nhiêu, thế nhưng ông không thấy được sự tư do mà con người đạt được cần phù hợp với khả năng nhận thức được những thay đổi của hiện thực để kịp thời có những quyết định đúng đắn

KẾT LUẬN

Soren Kierkegaard được xem là người xây dựng nền móng cho trào lưu triết học nổi bật của thế kỷ XX là chủ nghĩa hiện sinh, đồng thời ông cũng là một trong những nhân vật tiêu biểu của trường phái triết học phi duy lý Các tác phẩm của ông hiện nay đang được quan tâm rất nhiều bởi giới chuyên môn cũng

như giới bình dân, đặc biệt là tác phẩm Kính sợ và run rẩy, một trong những tác

phẩm tiêu biểu nhất cho tư tưởng hiện sinh tôn giáo của ông đã được “dịch ra không biết bao nhiêu thứ tiếng trên thế giới, với riêng tiếng Anh, trong vòng hơn bảy mươi năm qua, đã có ít nhất năm phiên bản khác nhau” Với phong cách trình bày hoa mỹ ưa thích nhưng cũng không kém phần cầu kỳ, phức tạp, rất nhiều điển tích điển cố, giàu chất thơ, giàu những ẩn dụ và những quan điểm

vô cùng lạ lẫm chưa từng xuất hiện từ trước Tư tưởng của ông vẫn là một trong những đề tài vô cùng hấp dẫn cho giới nghiên cứu chuyên sâu, bên cạnh đó, Kierkegaard cũng kế thừa tư tưởng của rất nhiều triết gia lỗi lạc trong lịch sử như: Augustine, Luther, Kant, Hegel… Do đó, nghiên cứu tư tưởng của ông bắt buộc phải khảo cứu lại những triết gia nói trên, đồng thời kết hợp với nền tảng triết học Kitô cùng với Kinh Thánh Đối với Kierkegaard, hình ảnh Thiên Chúa được xem như là lý tưởng sống mà mỗi cá nhân hiện sinh cần phải hướng đến Trong mối quan hệ với Thiên Chúa, con người hoàn toàn đảm nhận sự tự do một cách tuyệt đối bởi giờ đây họ không còn nằm trong sự ràng buộc với cái luân lý, thay vào đó là sự cam kết vĩnh cửu với cái tuyệt đối

Bên cạnh đó, trong lúc phân tích về bi kịch trong mỗi giai đoạn mà các cá nhân hiện sinh phải trải qua, ông cũng cho thấy được chiều sâu khi đưa ra những cái nhìn vô cùng chi tiết về sự thất vọng, hụt hẫng khi con người gặp phải những mâu thuẫn không thể hòa giải, điều này cho thấy được ông cũng là