02050007857 tomtat tư tưởng của jacques derrida về chủ nghĩa xã hội trong tác phẩm những bóng ma của marx

02050007857 tomtat tư tưởng của jacques derrida về chủ nghĩa xã hội trong tác phẩm những bóng ma của marx

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Công trình được hoàn thành tại: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm Quỳnh Chinh

Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn

Phản biện 2: PGS.TS Lê Xuân Thủy

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận thạc sĩ họp tại: Văn phòng khoa Triết học trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học quốc gia Hà Nội, vào lúc 09 giờ 00 ngày 10 tháng 03 năm 2025

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ thế kỷ XX đến thế kỷ XXI, nhân loại đã chứng kiến của sự phát triển nhanh chóng về khoa học công nghệ, và cũng đã chứng kiến biến động lớn trong lý luận và thực tiễn của chủ nghĩa xã hội trên thế giới Đó là thời điểm hệ thống xã hội chủ nghĩa tại nhiều quốc gia sụp đổ, đặc biệt là ở Liên Xô và các nước Đông Âu, kéo theo đó là

sự thay đổi to lớn trong cục diện chính trị thế giới, đồng thời cũng tạo nên sự biến động trong tư duy lý luận về chủ nghĩa xã hội và cả tư duy triết học

Trong bối cảnh ấy, khi mà những câu hỏi về hệ thống chính trị và kinh tế vẫn đang được đặt ra một cách cấp thiết, tác phẩm “Những bóng ma của Mác” của nhà triết học Jacques Derrida nổi lên như một điểm sáng đặc biệt Sử dụng phương pháp giải cấu trúc độc đáo của mình, Derrida không chỉ đơn thuần tái hiện lại những tư tưởng của Mác, mà còn mở ra một loạt các góc nhìn mới mẻ, sâu sắc và vô cùng giá trị về chủ nghĩa xã hội

Cách tiếp cận giải cấu trúc của Derrida đối với chủ nghĩa xã hội vượt xa việc chỉ phân tích sự phức tạp trong hệ thống lý luận của Mác Thay vào đó, nó giống như một công cụ giúp chúng ta tìm kiếm những hướng đi mới, phù hợp hơn cho chủ nghĩa xã hội trong kỷ nguyên đương đại Theo Derrida, việc trung thành với chủ nghĩa xã hội không có nghĩa là chúng ta phải cố chấp giữ gìn nguyên vẹn những lý thuyết và mô hình xã hội đã được Mác phác thảo từ thế kỷ XIX Ngược lại, điều quan trọng hơn là chúng ta cần dũng cảm nhìn thẳng vào những điểm còn hạn chế, sẵn sàng bổ sung, điều chỉnh để lý thuyết ấy ngày càng hoàn thiện hơn, đồng thời không ngừng nuôi dưỡng tinh thần đổi mới và sáng tạo

Từ quan điểm này, tư tưởng của Derrida về chủ nghĩa xã hội vừa là một sự thừa nhận, vừa là một sự thách thức hết sức táo bạo Đó là sự thách thức trực diện với những lối tư duy truyền thống vốn đã định hình từ lâu trong triết học chính trị, là một lời chất vấn sâu sắc đối với các khuôn mẫu lý luận đang ngày càng trở nên cũ kỹ trước sự vận động không ngừng của thời đại Hơn thế nữa, Derrida thậm chí đặt ra những câu hỏi căn cơ, những vấn đề nền tảng, buộc chính chủ nghĩa xã hội phải tự soi chiếu, tự vấn lại bản thân để liên tục phát triển và tìm kiếm sự phù hợp trước thực tại mới Chủ nghĩa xã hội ở đây không thể tự mãn đứng yên trong một hình thái cố định, mà phải vận động, điều chỉnh và làm mới mình trước những thay đổi không ngừng của bối cảnh lịch sử Bản thân Derrida luôn là một nhà tư tưởng dành cho Mác và chủ nghĩa Mác sự trân trọng đặc biệt Derrida đã từng khẳng định một cách hết sức quả quyết trong tác phẩm

"Những bóng ma của Mác", rằng:

“Đọc lại Tuyên ngôn và một vài tác phẩm lớn khác của Mác, tôi tự nhủ rằng tôi biết ít văn bản, trong truyền thống triết học, có thể là không còn văn bản nào khác, đã

Như thế, nghiên cứu Derrida và góc nhìn của ông về chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam, một đất nước vẫn đang tiếp tục hành trình xây dựng và hoàn thiện chế độ xã hội chủ nghĩa, trở thành một nhiệm vụ không thể xem nhẹ, một nhiệm vụ vừa mang tính học thuật sâu sắc, lại vừa hàm chứa những ý nghĩa thực tiễn to lớn Đất nước ta hiện đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ, hội nhập sâu rộng với thế giới, những cách tiếp cận mới mẻ như của Derrida vì thế càng đặc biệt quý giá và hữu ích Cụ thể, việc đi sâu tìm hiểu và phân tích triết học Derrida sẽ giúp chúng ta, trước hết, nhận thức

rõ hơn về sự vận động không ngừng của chủ nghĩa xã hội với tư cách là một lý tưởng luôn luôn dang dở, luôn luôn cần hoàn thiện Thứ hai, Derrida thúc đẩy chúng ta xây dựng tư duy phản biện tích cực, đặt lại những câu hỏi mới trước những vấn đề tưởng chừng như đã rõ ràng, tránh nguy cơ tự hài lòng với những nhận thức có sẵn, lỗi thời Thứ ba, nghiên cứu tư tưởng của Derrida giúp chúng ta nhận ra tính mở của các khái niệm lý luận, thấy rõ rằng chủ nghĩa xã hội không bao giờ là một khái niệm đóng kín,

mà luôn mở rộng để đón nhận những ý nghĩa mới theo từng thời đại Thứ tư, Derrida cũng cung cấp công cụ để chúng ta nhận diện và giải cấu trúc những quan điểm sai lệch hoặc đơn giản hóa về chủ nghĩa xã hội, qua đó làm rõ hơn những nét đặc thù, những giá trị sâu sắc vốn có nhưng lâu nay dễ bị bỏ qua Và cuối cùng, nghiên cứu Derrida còn góp phần nâng cao trình độ lý luận, triết học chính trị của giới học thuật Việt Nam nói chung, cung cấp những phương pháp mới để làm giàu thêm truyền thống nghiên cứu triết học chính trị nước nhà

Mặc dù ý nghĩa của việc nghiên cứu Derrida rõ ràng là cấp thiết như vậy, song thực tế, các công trình nghiên cứu Derrida tại Việt Nam hiện nay vẫn ở mức độ sơ khởi, chưa đáp ứng được đầy đủ yêu cầu mà thực tiễn đang đặt ra Các nghiên cứu hiện có chủ yếu mới dừng ở mức giới thiệu sơ lược, giới hạn ở một số khái niệm hay trích đoạn tiêu biểu, chưa đi vào phân tích sâu sắc các vấn đề trọng yếu, đặc biệt là quan điểm của Derrida về chủ nghĩa xã hội trong tác phẩm nổi tiếng “Những bóng ma của Mác” Những tư liệu bằng tiếng Việt về Derrida đến nay vẫn chủ yếu dựa vào một số bản dịch, trong khi các công trình tổng hợp, chuyên sâu bàn về Derrida một cách có hệ thống, toàn diện và rõ ràng hơn vẫn đang trong tình trạng khá hiếm hoi Từ đó, việc đầu

tư nghiên cứu một cách nghiêm túc, bài bản, giải mã thật sự chi tiết tư tưởng của

Derrida đang trở thành một đòi hỏi bức thiết về mặt lý luận và thực tiễn, là nhiệm vụ cấp bách mà giới nghiên cứu triết học Việt Nam cần đáp ứng trong thời gian tới

Tóm lại, nghiên cứu về tư tưởng của Derrida đối với chủ nghĩa xã hội trong

“Những bóng ma của Mác” sẽ giúp ta thấy được những khía cạnh mới của chủ nghĩa xã hội, cung cấp thêm các góc nhìn mới mẻ, sâu sắc trong việc đánh giá và xây dựng chủ nghĩa xã hội Nó cũng giúp ta hiểu rõ hơn về tư duy triết học của Derrida, qua đó mở

rộng kiến thức về triết học hiện đại Đây là các lý do tôi chọn đề tài Tư tưởng của Jacques Derrida về chủ nghĩa xã hội trong tác phẩm “Những bóng ma của Mác”

làm đề tài luận văn của mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Về góc độ nghiên cứu tổng quan, tổng thể thì tư tưởng triết học của Derrida đã được nghiên cứu bởi nhiều học giả, nhà nghiên cứu khác nhau trên thế giới Rất nhiều các cuốn lịch sử triết học hiện đại, các chuyên khảo triết học hiện đại đều dành một

phần riêng để đề cập đến Derrida Chẳng hạn như trong tác phẩm Triết học Pháp thế kỷ

XX (French Philosophy in the Twentieth Century), Gary Gutting đã dành riêng 24 trang

để khái quát triết học của Derrida, từ quan niệm về giải cấu trúc cho đến những quan niệm về đạo đức và tôn giáo [34, tr 282-313] Thậm chí, trong tập 5 của bộ Lịch sử triết học Phương Tây, John và Fogelin còn đề cập tới Derrida ngay ở phần tiêu đề của cuốn sách như là một cột mốc [39], thể hiện tầm quan trọng và dấu ấn của ông đối với

triết học hiện đại

Về góc độ nghiên cứu chuyên sâu thì phải kể đến tác phẩm Định hình hồn ma: Một

hội thảo về tác phẩm “Những bóng ma của Mác” của Jacques Derrida (Ghostly

Demarcations: A Symposium on Jacques Derrida’s “Specters of Marx”) Đây là tác phẩm tập hợp nhiều bài viết của những học giả theo thiên hướng Mácist như Fredric Jameson, Werner Hamacher, Antonio Negri, Warren Montag, Rastko Möcnik, Terry Eagleton, Pierre Macherey, Tom Lewis và Aijaz Ahmad Tất cả các bài viết đều tập trung vào luận giải mối quan hệ giữa chủ nghĩa Mác và học thuyết giải cấu trúc của Derrida, trong đó nổi bật là sự phê phán của Eagleton và Ahmad Theo ông, Derrida là một “nhà cơ hội chủ nghĩa”, xây dựng nên một “chủ nghĩa Mác không còn là chủ nghĩa Mác, có nghĩa là một chủ nghĩa Mác theo những khái niệm xa lạ phù hợp với quan điểm của chính ông ta” [33, tr 86] Còn Ahmad quan niệm Derrida đã “bác bỏ học thuyết chính trị giai cấp” [33, tr 96]

Điều đặc biệt tác phẩm chứa đựng phần đáp lại của Derrida đối với những nhà phê phán tư tưởng của ông ở phần cuối, trong đó ông giải quyết và làm sâu sắc thêm quan niệm của mình về mối quan hệ giữa chủ nghĩa Mác và giải cấu trúc Chẳng hạn, đáp lại phê phán của Ahmad, Derrida viết: “Tôi không đồng ý với Ahmad khi ông ấy nói về

“sự bác bỏ của Derrida đối với học thuyết chính trị giai cấp” Ở đây có một sự hiểu lầm nghiêm trọng” [33, tr 235] Còn đối với Eagleton, Derrida cho rằng: “Eagleton khép tôi

4

vào cái danh “chủ nghĩa cơ hội” và ngược lại cùng một lúc: chỉ trích tôi đang chống đối hiện tại chỉ để “lợi dụng chủ nghĩa Mác như một phương pháp phê phán, chống đối ” Cái “chủ nghĩa cơ hội” đáng trách và mâu thuẫn này dường như khiến tôi làm ngược lại chính những gì thích hợp làm vào thời điểm thích hợp, thời điểm được mong chờ từ lâu” [33, tr 228] Điều này chứng tỏ đây là tác phẩm quan trọng cần khảo sát nếu muốn nghiên cứu chuyên sâu tư tưởng của Derrida về chủ nghĩa xã hội

Dẫu vậy, tác phẩm chỉ là tập hợp bài viết của nhiều tác giả khác nhau, nên nhiều khi còn thiếu tính hệ thống, đặc biệt là còn chưa thực sự Hơn nữa những tác giả ấy còn luận giải theo thiên hướng của mình nhiều hơn là tỏ ra khách quan và bám sát với góc nhìn giải cấu trúc của Derrida Điều này được thể hiện ở việc nhiều lần Derrida khi đáp lại các tác giả đều cho rằng họ đã “hiểu lầm”, “hiểu sai” quan niệm của ông [33, tr 225-240]

Còn ở Việt Nam thì tuy đã có tác phẩm được dịch là Những bóng ma của Mác 1, nhưng tình hình nghiên cứu tư tưởng của Derrida về chủ nghĩa xã hội còn khá hạn chế Hiện tại chưa có ai nghiên cứu chuyên sâu ở cấp luận văn, luận án Còn ở cấp độ tạp chí và sách thì mới chỉ có một vài đầu tài liệu khiêm tốn đề cấp đến tư tưởng giải cấu trúc nói chung của ông, chủ yếu ở góc độ văn học nhiều hơn là triết học

Dựa trên các phân tích đã được trình bày, luận văn có thể xác định một số nội dung

cụ thể cần tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu hơn, đồng thời kế thừa và phát huy những đóng góp quan trọng từ các công trình đi trước

Thứ nhất, các nghiên cứu đã thực hiện trước đây về tư tưởng Jacques Derrida liên

quan đến chủ nghĩa xã hội trong tác phẩm Những bóng ma của Mác đã cung cấp nhiều

cơ sở lý luận quan trọng, trình bày được một số nét chủ yếu trong tiến trình hình thành

và phát triển tư tưởng của Derrida Trên cơ sở đó, luận văn này sẽ tập trung làm rõ thêm về các điều kiện lịch sử cụ thể và những tiền đề tư tưởng triết học sâu xa, đã góp phần định hình và thúc đẩy sự phát triển tư tưởng về chủ nghĩa xã hội của Jacques Derrida

Thứ hai, những nghiên cứu trước đây đã bước đầu phân tích khá kỹ lưỡng về nội

dung cốt lõi trong tư tưởng Jacques Derrida về chủ nghĩa xã hội được trình bày trong Những bóng ma của Mác Đây chính là nền tảng học thuật giá trị để luận văn tiếp tục khai thác Xuất phát từ đây, luận văn sẽ đi sâu hơn nữa vào việc trình bày và làm rõ một cách chi tiết, hệ thống về các nội dung tư tưởng quan trọng trong tác phẩm này, nhằm cung cấp thêm các góc nhìn và phương diện lý giải mới, góp phần mở rộng hơn nữa chiều sâu của chủ đề

Thứ ba, những nghiên cứu trước đây đã đặt ra một số cách thức tiếp cận và đánh

giá đa dạng đối với tư tưởng của Derrida về chủ nghĩa xã hội trong Những bóng ma của

1

Đây là bản dịch được dịch căn cứ vào nguyên bản tiếng Pháp, do nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật đã hợp tác cùng Tổng cục II, Bộ Quốc phòng xuất bản

Mác, qua đó tạo nên những tiền đề tham khảo giá trị Từ những cơ sở lý luận ấy, luận văn này sẽ tiếp tục xây dựng và phát triển một hướng đánh giá dựa trên chính học thuyết giải cấu trúc của Derrida, kết hợp với các luận điểm cơ bản của chủ nghĩa xã hội khoa học Mác - Lênin Tác giả lựa chọn hướng đi này dựa trên ba cơ sở cụ thể như sau:

Một là, tư tưởng của Derrida khi được phân tích từ học thuyết giải cấu trúc do

chính ông xây dựng sẽ giúp làm nổi bật hơn các giá trị lý luận đặc sắc của Derrida trong cách tiếp cận về chủ nghĩa xã hội, từ đó tạo nên một sự đánh giá sát hợp nhất với chính tư tưởng gốc của tác giả

Hai là, việc kết nối giữa lý luận của Derrida với chủ nghĩa xã hội khoa học Mác -

Lênin là phù hợp bởi vì giữa hai truyền thống tư tưởng này có điểm gặp gỡ chung trong việc tìm kiếm các giá trị tiến bộ, đặc biệt là lý tưởng xây dựng xã hội công bằng, tiến bộ

Ba là, phân tích và đánh giá tư tưởng của Jacques Derrida từ góc nhìn kết hợp giữa

lý thuyết giải cấu trúc và chủ nghĩa Mác - Lênin không chỉ giúp luận giải sâu sắc hơn những quan điểm và lập luận riêng biệt của Derrida, tôn trọng quan điểm của chính ông, mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc làm giàu và phát triển thêm các giá trị lý luận của chủ nghĩa xã hội khoa học Mác - Lênin, đồng thời mở rộng thêm các chiều kích tư duy mới trong bối cảnh xã hội hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

Mục đích nghiên cứu: phân tích làm rõ những nội dung tư tưởng của Jacques

Derrida về chủ nghĩa xã hội trong tác phẩm Những bóng ma của Mác, từ đó đưa ra

đánh giá về những giá trị và hạn chế của nó

Để thực hiện mục đích trên, luận văn có các nhiệm vụ nghiên cứu như sau:

Thứ nhất, phân tích điều kiện kinh tế - xã hội và những tiền đề lý luận cho sự hình

thành tư tưởng của Jacques Derrida về chủ nghĩa xã hội trong tác phẩm Những bóng ma

của Mác

Thứ hai, phân tích làm rõ những những nội dung tư tưởng của Jacques Derrida về

chủ nghĩa xã hội trong tác phẩm Những bóng ma của Mác

Thứ ba, đánh giá về giá trị, hạn chế của tư tưởng Jacques Derrida về chủ nghĩa xã

hội trong tác phẩm Những bóng ma của Mác, và từ đó trình bày một số gợi mở đối với

việc nghiên cứu chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng: tư tưởng của Jacques Derrida về chủ nghĩa xã hội

Phạm vi nghiên cứu: tư tưởng của Jacques Derrida về chủ nghĩa xã hội trong tác

phẩm Những bóng ma của Mác

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

Cơ sở lý luận: Luận văn sử dụng cách tiếp cận của chủ nghĩa duy vật biện chứng,

chủ nghĩa duy vật lịch sử về vấn đề cơ bản của triết học, nhận thức, thực tiễn, chủ nghĩa

xã hội

6

Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp,

phương pháp so sánh, phương pháp khái quát hóa, phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể, phương pháp kết hợp lịch sử - logic

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Ý nghĩa lý luận: luận văn góp phần trình bày một cách có hệ thống và chuyên sâu

về tư tưởng triết học cũng như tư tưởng về chủ nghĩa xã hội nói riêng của Jacques

Derrida trong tác phẩm Những bóng ma của Mác: những vấn đề còn ít được chú ý

trong nghiên cứu triết học và chủ nghĩa xã hội khoa học ở Việt Nam hiện nay Thông qua việc đánh giá dựa trên lập trường triết học Mác - Lênin, luận văn chỉ ra một số giá trị và hạn chế trong tư tưởng của Derrida về chủ nghĩa xã hội, đồng thời cũng đưa tới một số gợi ý quan trọng cho sự bổ sung và phát triển chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam, đặc biệt là về tính đúng đắn và khách quan của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội

Ý nghĩa thực tiễn: luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho cho việc giảng dạy,

học tập và nghiên cứu những học thuyết giải cấu trúc và tư tưởng về chủ nghĩa xã hội của Jacques Derrida, chủ nghĩa xã hội khoa học, đặc biệt là chủ nghĩa xã hội sau Lênin

7 Đóng góp mới của luận văn

Thứ nhất, luận văn đã bước đầu tổng hợp một cách có hệ thống và rõ ràng các khía cạnh quan trọng trong tư tưởng triết học nói chung và tư tưởng về chủ nghĩa xã hội nói riêng của Jacques Derrida Đây là cơ sở bước đầu, có giá trị tham khảo để người nghiên cứu triết học tiếp cận tư tưởng của Derrida một cách dễ dàng và sâu sắc hơn

Thứ hai, luận văn đã tiến hành đánh giá một cách tương đối hợp lý, xác đáng về những giá trị và hạn chế trong tư tưởng của Jacques Derrida về chủ nghĩa xã hội, đồng thời bước đầu đề xuất một số gợi mở cho việc nghiên cứu và thảo luận lý luận về chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam hiện nay Những đánh giá này được thực hiện dựa trên sự vận dụng những luận điểm cơ bản của chủ nghĩa xã hội khoa học Mác - Lênin, nhằm chỉ ra cụ thể đâu là điểm mạnh, đâu là điểm cần được suy ngẫm thêm trong tư tưởng của Derrida, từ đó tạo điều kiện cho những nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng hoặc điều chỉnh phù hợp hơn

Thứ ba, từ những phân tích tư tưởng của Derrida, luận văn đã đưa ra một số gợi

mở có tính lý luận nhằm bổ sung và làm phong phú thêm các góc nhìn của chủ nghĩa duy vật biện chứng, đặc biệt là vấn đề nhận thức về chủ nghĩa xã hội trong bối cảnh triết học phương Tây đương đại Những gợi ý này tuy chưa phải là lời giải cuối cùng cho những vấn đề lý luận phức tạp nhưng cũng mở ra một số khả năng tiếp cận mới trong nghiên cứu và thực tiễn, nhất là trong việc ứng dụng tư duy biện chứng để xem xét, lý giải các hiện tượng chính trị, xã hội và văn hóa hiện nay

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, luận văn có 2 chương và 9 tiết

CHƯƠNG 1 CÁC ĐIỀU KIỆN THỰC TIỄN VÀ TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN CHO

SỰ RA ĐỜI TƯ TƯỞNG CỦA JACQUES DERRIDA VỀ CHỦ NGHĨA XÃ HỘI TRONG TÁC PHẨM “NHỮNG BÓNG MA CỦA MÁC”

1.1 Các điều kiện thực tiễn cho sự hình thành tư tưởng của Jacques Derrida

về chủ nghĩa xã hội

1.1.1 Khủng hoảng kinh tế và chính trị của thế kỷ XX

Đúng như Nguyên Tổng Bí Thư Nguyễn Phú Trọng đã chỉ ra, “chủ nghĩa tư bản vẫn không thể khắc phục được những mâu thuẫn cơ bản vốn có của nó” [26, tr 17]

Thế kỷ XX chứng kiến những khủng hoảng lớn như Đại suy thoái 1929-1933 và khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970, làm lộ rõ mâu thuẫn nội tại của chủ nghĩa tư

bản: mất cân đối cung-cầu, thất nghiệp, và bất bình đẳng xã hội Đại suy thoái gây sụp

đổ thị trường chứng khoán Mỹ, phá sản ngân hàng, và thất nghiệp hàng loạt, buộc chính phủ áp dụng "Thỏa ước Mới" nhưng không giải quyết triệt để vấn đề Khủng hoảng dầu mỏ làm giá dầu tăng vọt, dẫn đến lạm phát và suy thoái toàn cầu, gia tăng bất bình đẳng khi lao động tay chân bị thay thế bởi công nghệ cao Derrida nhìn nhận các khủng hoảng này không chỉ là hiện tượng nhất thời mà phản ánh tính bất ổn cơ bản của chủ nghĩa tư bản, đòi hỏi phản tư cấu trúc Ông nhấn mạnh khái niệm “bóng ma”

để chỉ những lý tưởng công bằng, giải phóng lao động của Mác vẫn ám ảnh tư duy hiện đại, đặc biệt trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh và sự sụp đổ của Liên Xô, khi chủ nghĩa

tư bản không giải quyết được bất công xã hội

Sự chuyển dịch của tư bản từ hình thức độc quyền truyền thống sang toàn cầu hóa không giải quyết được những mâu thuẫn nội tại, mà trái lại còn làm gia tăng sự phụ thuộc của các nước nghèo và gia tăng khoảng cách giàu nghèo Những vấn đề này, theo Derrida, đòi hỏi một phản tư mang tính cấu trúc, vượt ra ngoài các khuôn khổ hiện hành, để hình dung một “quốc tế mới”: một hệ thống toàn cầu không chỉ dựa trên lợi nhuận, mà còn đặt con người và công bằng xã hội làm trung tâm

1.1.2 Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản toàn cầu

Từ cuối thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản toàn cầu phát triển với sự xuất hiện của các công ty xuyên quốc gia, internet, và các tổ chức như WTO (1995), cùng Chương trình Đồng thuận Washington (1989) thúc đẩy thị trường tự do Điều này mang lại

tăng trưởng kinh tế nhưng làm sâu sắc mâu thuẫn: sản xuất thừa không tiêu thụ được, thất nghiệp gia tăng, và bất bình đẳng giàu nghèo mở rộng (82% tài sản thế giới thuộc 1% dân số giàu nhất) [42] Quyền lực nhà nước vượt biên giới, được thực thi qua các định chế quốc tế, tạo ra "quản trị toàn cầu" phục vụ tư bản lớn Các phong trào chống toàn cầu hóa (như biểu tình Seattle 1999) phản ánh sự bất mãn với bất công này Derrida cho rằng sự phát triển này không giải quyết mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản mà làm chúng trầm trọng hơn, đòi hỏi một “quốc tế mới” đặt công bằng xã hội làm trung tâm

8

1.1.3 Sự phát triển của các phong trào xã hội chủ nghĩa trong thế kỷ XX

Các phong trào xã hội chủ nghĩa trong thế kỷ XX phân hóa giữa chủ nghĩa xã hội dân chủ (Tây Âu) và chủ nghĩa cộng sản (Liên Xô), bắt đầu từ sự thành lập Quốc tế Cộng sản (1919) Chủ nghĩa cộng sản nhấn mạnh cách mạng, xóa sở hữu tư nhân, và

kế hoạch hóa tập trung, trong khi chủ nghĩa xã hội dân chủ cải cách trong dân chủ nghị viện, xây dựng nhà nước phúc lợi [46, tr 75-78]

Sự phân hóa này sâu sắc trong Chiến tranh Lạnh, gây mâu thuẫn nội bộ và suy yếu đoàn kết toàn cầu của phong trào xã hội chủ nghĩa Sự kiện như Liên Xô đàn áp Hungary (1956) làm giảm uy tín chủ nghĩa cộng sản, còn sự sụp đổ của Liên Xô (1991) đánh dấu khủng hoảng lớn Derrida phê phán việc cố định Mác vào hệ tư tưởng cứng nhắc, kêu gọi tiếp cận linh hoạt, coi chủ nghĩa Mác là truyền thống mở, thích nghi với biến động lịch sử, đồng thời bác bỏ luận điểm “kết thúc lịch sử” của Fukuyama khi bất công vẫn tồn tại Trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh và sự sụp đổ của Liên Xô, Derrida phê phán sự tự mãn của các lực lượng tư bản phương Tây, đặc biệt là luận điểm “sự kết thúc của lịch sử” của Francis Fukuyama Ông nhấn mạnh rằng, mặc dù chủ nghĩa tư bản có vẻ như chiến thắng, thế giới vẫn đầy rẫy những bất công, xung đột và đau khổ,

và rằng không một tiến bộ nào có thể phủ nhận thực tế một điều: chưa bao giờ, trên thế giới này, lại có nhiều người bị áp bức, bị đói khát, và bị bần cùng đến vậy [2, tr 183]

1.2 Các tiền đề lý luận cho sự hình thành tư tưởng của Jacques Derrida về chủ nghĩa xã hội

1.2.1 Tư tưởng của Các Mác về chủ nghĩa xã hội

Marx cho rằng sự phát triển lực lượng sản xuất dẫn đến chế độ sở hữu tư nhân và

đấu tranh giai cấp Trong Tuyên ngôn Cộng sản, ông phân tích mâu thuẫn giữa tư liệu

sản xuất và sở hữu tư nhân tư bản gây ra khủng hoảng, dẫn đến sự sụp đổ của phong kiến và ra đời của chủ nghĩa tư bản, rồi tiếp tục đối lập giữa tư sản và vô sản Giai cấp

vô sản, với sức mạnh cách mạng, sẽ lật đổ tư sản, xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa không áp bức, tư liệu sản xuất thuộc về toàn dân Derrida công nhận đóng góp của Marx nhưng chỉ trích ông tập trung quá mức vào mâu thuẫn kinh tế, bỏ qua yếu tố văn hóa, ngôn ngữ, tâm lý Ông dùng khái niệm “bóng ma” để phản tư những hạn chế này,

đề xuất nhìn nhận sự phức tạp đa chiều của đấu tranh xã hội vượt ngoài kinh tế

Derrida trong Những bóng ma của Mác, tuy công nhận những đóng góp quan trọng của

Mác cho lý thuyết xã hội học và triết học chính trị, nhưng ông cũng chỉ ra những hạn chế trong tư tưởng của Mác Derrida nhấn mạnh rằng Mác đã quá tập trung vào mâu thuẫn giữa tư liệu sản xuất và sở hữu tư nhân tư bản mà bỏ qua những mâu thuẫn khác trong xã hội Derrida đề cập đến “phản tư” của mình về Mác khi nói về “những bóng

ma của Mác”, ông chỉ ra rằng Mác đã chưa đi sâu tìm hiểu sự phức tạp của những yếu

tố như văn hóa, giáo dục, ngôn ngữ, tâm lý, và cả những hiện tượng khác, trong quan

hệ đối lập giữa giai cấp tư sản và vô sản [2, tr 362-367] Trong khi đối với Mác, những

yếu tố này chỉ là “phản ánh” hay "biểu hiện” của cơ sở vật chất, thì đối với Derrida, chúng là những yếu tố quan trọng, có thể thay đổi và tạo ra những hình thức đấu tranh

và thay đổi xã hội mới

Derrida không phủ nhận rằng những ý tưởng của Mác về sự đối lập giữa giai cấp

tư sản và vô sản là rất có giá trị, nhưng ông cũng đề xuất một cái nhìn mới, để nhìn thấy

“những bóng ma” trong tư tưởng của Mác, những “bóng ma” mà chính Mác chưa có điều kiện để phản tư

1.2.2 Chủ nghĩa cấu trúc

Chủ nghĩa cấu trúc, bắt nguồn từ ngôn ngữ học của Ferdinand de Saussure, nhấn

mạnh ý nghĩa được tạo ra qua mối quan hệ giữa các dấu hiệu trong hệ thống, không phải bản chất cố định Saussure xem ngôn ngữ là hệ thống khác biệt, ảnh hưởng đến nhân học (Lévi-Strauss), phân tâm học (Lacan), và phê bình văn học (Barthes) Derrida

chịu ảnh hưởng từ chủ nghĩa cấu trúc nhưng phê phán nó, phát triển giải cấu trúc để

nhấn mạnh tính bất định, khả biến của khái niệm Giải cấu trúc thách thức các cấu trúc

cố định, mở ra cách tiếp cận linh hoạt với tư tưởng Mác, tập trung vào mâu thuẫn nội tại hơn là khẳng định chân lý tuyệt đối

1.2.3 Hiện tượng học Đức và hiện tượng học Pháp trong thế kỷ XX

Hiện tượng học, do Edmund Husserl khởi xướng, tập trung nghiên cứu ý thức và trải nghiệm chủ quan để khám phá bản chất sự vật thông qua mô tả trực tiếp Husserl đưa ra khái niệm "epoché", tạm gác định kiến về thế giới bên ngoài để hiểu rõ cấu trúc

ý thức Các nhà triết học như Maurice Merleau-Ponty và Jean-Paul Sartre phát triển hiện tượng học theo hướng nhấn mạnh cơ thể và sự tồn tại, chú trọng mối quan hệ giữa con người và thế giới

Martin Heidegger, học trò của Husserl, chuyển hiện tượng học sang bản thể luận, đặt câu hỏi về ý nghĩa của sự tồn tại Với khái niệm "Dasein" (tồn tại con người), Heidegger nhấn mạnh tính hữu hạn và cái chết như yếu tố định hình sự tồn tại đích thực Ông phê phán triết học phương Tây vì quá chú trọng lý tính và khoa học, bỏ qua bản chất tồn tại Derrida chịu ảnh hưởng từ Heidegger, đặc biệt trong việc phê phán siêu hình học và phát triển "giải cấu trúc" Tuy nhiên, Derrida không đồng tình hoàn toàn mà dùng giải cấu trúc để thách thức các cấu trúc nhị nguyên, khẳng định tính bất định của ý nghĩa, từ đó tiếp cận chủ nghĩa xã hội với tinh thần phản tư và sáng tạo

1.2.4 Chủ nghĩa hậu cấu trúc

Khi đề cập đến chủ nghĩa hậu cấu trúc ở đây, có lẽ sẽ có một vấn đề logic, vì thường thì khi ta nói đến “tiền đề,” ta hay nói đến những gì “có trước” Vậy Jacques Derrida là người bắt đầu chủ nghĩa hậu cấu trúc hay là người phát triển nó? Có lẽ đây là câu hỏi không cần thiết, bởi lẽ, chính trong tư tưởng của Derrida, vấn đề không phải là

“hiện diện trước” để thành tiền đề, mà, có lẽ, vấn đề nằm ở cách các tư tưởng được hình thành, lan tỏa và được tái tạo qua quá trình tự phê phán, phủ định, và tái định nghĩa liên

10

tục Điều này phù hợp với cách Derrida xem xét ngôn ngữ và ý nghĩa: chúng không bao giờ đạt đến trạng thái ổn định hay hoàn chỉnh, mà luôn vận động trong một không gian

mở, nơi sự khác biệt và sự trì hoãn (différance) định hình mọi hệ thống tư tưởng

Theo đó, chủ nghĩa hậu cấu trúc có thể được xem là vừa kế thừa, vừa phá vỡ nền tảng mà chủ nghĩa cấu trúc đặt ra Nếu chủ nghĩa cấu trúc tìm cách khám phá những quy luật ngầm chi phối các hệ thống ý nghĩa, thì chủ nghĩa hậu cấu trúc lại tập trung vào việc phơi bày các mâu thuẫn, sự trượt nghĩa, và tính bất định trong chính các hệ thống đó Derrida, cùng với các nhà tư tưởng như Michel Foucault, Gilles Deleuze, và Jean-François Lyotard, đã tạo nên một cuộc cách mạng tri thức, nơi mọi giả định về sự

ổn định hay trung tâm ý nghĩa đều bị đặt câu hỏi

1.3 Cuộc đời, sự nghiệp của Jacques Derrida và tác phẩm “Những bóng ma của Mác”

1.3.1 Tổng quan về cuộc đời, sự nghiệp của Jacques Derrida

Jacques Derrida (1930–2004) sinh ra ở Algeria trong một gia đình Do Thái Sephardic và từng bị ảnh hưởng bởi chính sách phân biệt chủng tộc thời Vichy Trải nghiệm này tác động sâu sắc tới sự nhạy cảm của ông với bất công xã hội

Derrida học tại Paris, đậu vào École Normale Supérieure – nơi ông tiếp xúc với những trí thức lớn như Louis Althusser, Michel Foucault… Trong những năm 1960–

1970, ông tích cực tham gia phong trào trí thức cánh tả, phản chiến và phê phán chủ nghĩa thực dân

Là người sáng lập lý thuyết giải cấu trúc, Derrida không những nổi bật trong triết

học mà còn gây ảnh hưởng sâu rộng trong văn học, chính trị, ngôn ngữ học, luật học, và tôn giáo

1.3.2 Tổng quan về tác phẩm “Những bóng ma của Mác”

Tác phẩm ra đời vào năm 1993, trong bối cảnh hậu Chiến tranh Lạnh và sự sụp đổ của Liên Xô, khi nhiều người tuyên bố chủ nghĩa Mác đã lỗi thời Derrida không đồng

tình với tuyên bố đó mà cho rằng: những bóng ma của Mác vẫn đang hiện diện và ám

ảnh thế giới hiện đại Tác phẩm là lời biện hộ cho việc đọc lại Mác trong bối cảnh mới, không phải để giữ nguyên mô hình cũ, mà để khơi dậy tinh thần phê phán, phản tỉnh, công bằng, giải phóng con người Derrida dùng hình ảnh “bóng ma” như một ẩn dụ triết học thể hiện tính không thể xóa bỏ của những lý tưởng về công lý và chủ nghĩa xã hội,

dù hình thức có thể thay đổi Qua đó, ông kêu gọi một “quốc tế mới” dựa trên những giá trị phổ quát và liên đới toàn cầu, thay vì quay lưng lại với những di sản của Mác

1.4 Ngôn ngữ và phong cách triết học của Derrida

1.4.1 Ngôn ngữ, quyền lực và mối tương quan với khả năng giải phóng của con người

Khi đề cập đến ngôn ngữ và phong cách của Jacques Derrida, việc dành một phần riêng để thảo luận về chủ đề này không chỉ cần thiết mà còn có ý nghĩa đặc biệt trong việc lý giải các yếu tố lý luận và phương pháp mà Derrida đã sử dụng để định hình tư

tưởng của mình Điều này đặc biệt quan trọng khi xem xét mối liên hệ giữa ngôn ngữ, triết học Derrida, và chủ nghĩa xã hội Derrida đã khẳng định: “Tôi chỉ có một ngôn ngữ, nhưng nó không phải của tôi” [32, tr 21], một tuyên bố chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa về bản chất của ngôn ngữ, sự thuộc về và tính tha hóa Vậy điều này liên quan gì đến bản thân Derrida và hơn nữa, đến chủ nghĩa xã hội?

Ngôn ngữ không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là một không gian chính trị, nơi quyền lực, sự thống trị và sự kháng cự được biểu đạt Derrida đã dành phần lớn tư tưởng của mình để mổ xẻ sự cấu thành và hoạt động của ngôn ngữ, không phải như một

hệ thống trung lập, mà là một cơ chế mang tính cấu trúc quyền lực và sự bất bình đẳng

Trong Chủ nghĩa đơn ngữ của người khác (Monolingualism of the Other), Derrida lập

luận rằng ngôn ngữ, dù được coi là “của riêng” mỗi người, lại luôn bị chi phối bởi

“người khác” Cái gọi là chủ nghĩa đơn ngữ phải là một sự thống nhất hay tự do mà là một áp đặt được duy trì bởi các cấu trúc văn hóa và chính trị Điều này làm nổi bật sự mâu thuẫn cốt lõi trong các hệ tư tưởng xã hội, bao gồm cả chủ nghĩa xã hội, khi đối diện với vấn đề giải phóng con người trong một bối cảnh ngôn ngữ bị chi phối bởi quyền lực và ý thức hệ

Với cách tiếp cận này, Derrida không chỉ đóng góp vào triết học ngôn ngữ mà còn mang lại một góc nhìn mới cho lý thuyết về chủ nghĩa xã hội Ngôn ngữ, với ông, không phải là một công cụ tĩnh, mà là một thực thể sống động, luôn vận động và mở ra các khả năng mới Điều này tương tự với cách mà Derrida xem xét các phong trào xã hội chủ nghĩa: không phải là những cấu trúc cố định, mà là những dự án không ngừng phát triển và tự phản tư

1.4.2 Vai trò của văn chương đối với triết học trong tư tưởng của Derrida

Như thế, qua những gì vừa trình bày, chúng ta có thể thấy rằng Derrida không chỉ dừng lại ở việc phân tích ngôn ngữ như một công cụ giao tiếp hay một hiện tượng văn hóa, mà còn sử dụng nó như một cửa ngõ để tiếp cận những câu hỏi triết học sâu sắc hơn Trong tư duy của Derrida, văn chương và triết học không tách biệt nhau một cách

rõ ràng; thay vào đó, chúng giao thoa, thách thức và hỗ trợ lẫn nhau Văn chương, với khả năng mở rộng ngữ nghĩa và phá vỡ các giới hạn của ngôn ngữ chính thống, trở thành không gian mà Derrida sử dụng để thực hành triết học, trong khi triết học, với hệ thống khái niệm của nó, lại là nơi ông khám phá những mâu thuẫn tiềm tàng trong chính ngôn ngữ mà nó sử dụng

Sự liên hệ giữa văn chương và triết học trong tư duy của Derrida không nhằm làm

mờ đi ranh giới giữa hai lĩnh vực, mà để phơi bày cách cả hai đều chịu sự chi phối của ngôn ngữ Triết học, khi tiếp cận theo phương pháp Derrida, trở thành một quá trình

mở, đối mặt với sự bất toàn vốn có trong ngôn ngữ Văn chương, với khả năng chơi đùa với ngôn ngữ, trở thành một nguồn cảm hứng cho triết học để vượt qua các giới hạn khái niệm và khám phá những vùng ý nghĩa mới Derrida khẳng định, văn chương