Chuong 1 khái luận về triet hoc

Trong thiên hạ, cái rất mềm làm chủ cái rất cứng” “muốn làm yếu đi, ắt hãy làm cho mạnh lên đấy; muốn vật suy tàn hãy làm cho nó hưng lên; muốn đoạt, hãy cho nó đi” “Thánh nhân dấu mình

CHƯƠNG I 

(Trí tuệ) (Triết) (Khẩu)

HAI CÁCH LÝ GIẢI THUẬT NGỮ “TRIẾT” TRONG HÁN TỰ

Biên soạn: PHẠM VĂN SINH – Trường Đại học Kinh tế Quốc dân - 2006

(Trí tuệ) (Triết) (Khẩu)

HAI CÁCH LÝ GIẢI THUẬT NGỮ “TRIẾT” TRONG HÁN TỰ

Biên soạn: PHẠM VĂN SINH – Trường Đại học Kinh tế Quốc dân - 2006

(Con đường suy ngẫm để con người đạt tới

“Chân lý thiêng liêng”)

Tương truyền Đức Phât

Thichca sau 49 ngày thiền

định dưới gốc cây Bồ Đề

mà đã thấu tỏ Chân lý

cuộc sống (Tứ diệu đế)

Trường Athens (Bức họa của Raphael-TKXV)

Triết học là hệ thống tri thức lý luận chung  nhất của con người về thế giới; về vị trí, vai 

trò của con người trong thế giới ấy.

Định nghĩa triết học

2 Đối tượng nghiên cứu của triết học

3 Các tiền đề ra đời của triết học

• Khái niệm vấn đề cơ bản của triết học

• Vì sao vấn đề đó là vấn đề cơ bản của triết học

• Hai mặt của vấn đề cơ bản của triết học

• Trong tác phẩm L Phơ bách và sự cáo chung

của triết học cổ điển Đức, Ph.Ăngghen định

nghĩa:

“Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học, đặc biệt là

triết học hiện đại, là vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại”.

• Đây là mối quan hệ bao trùm của mọi sự vật hiện tượng trong thế giới

• Đây là vấn đề nền tảng và xuất phát điểm để giải quyết những vấn đề còn lại của TH

• Là tiêu chuẩn để xác định lập trường, thế giới quan của triết gia và học thuyết của họ

• Các học thuyết triết học đều trực tiếp hay gián tiếp phải giải quyết vấn đề này

-Cô lập sự vật

Nguyên lý Âm Dương thể hiện trong hội họa (Sáu bức họa chủ đề “HOA ĐIỂU” được chọn lọc qua các đời Tống-Nguyên -Minh – Thanh)

“HOA ĐIỂU HỌA TINH HOA”

“LƯỠNG LONG TRIỀU NGUYỆT”

(Biểu tượng của “QUẺ LY”

Trong “BÁT QUÁI” ) CŨNG LÀ MỘT BIỂU TƯỢNG TRONG

VĂN HÓA TRUNG QUỐC & ĐÔNG Á

Các trình độ (loại hình) thế giới quan

1 Triết học Ấn Độ cổ đại

a Điều kiện kinh tế - xã hội

- Điều kiện tự nhiên

- Về kinh tế: Kinh tế tiểu nông nghiệp kết hợp với

thủ công nghiệp gia đình mang tính tự cung, tự cấp lấy gia đình, gia tộc của người Arya làm cơ

sở, đã tạo nền tảng vững chắc cho các công xã

nông thôn ra đời, toàn bộ ruộng đất đều thuộc

quyền sở hữu nhà nước của các đế vương

- Về xã hội: nhà nước kết hợp với tôn giáo thống trị nhân dân và bóc lột nông nô công xã.

-Hình thành 4 đẳng cấp với sự phân biệt hết sức khắc

nghiệt và dai dẳng:

+ Tăng lữ - bao gồm những người hành nghề tế lễ;

+ Quí tộc - bao gồm vua chúa, tướng lĩnh;

+ Bình dân tự do - bao gồm những người có chút ít tài

sản, ruộng đất;

+ Nô lệ, những người tận cùng không có quyền lợi gì

trong xã hội (có 15 loại nô lệ)

- Thứ nhất, do chịu ảnh hưởng bởi tinh thần Vêđa

mà triết học Ấn Độ cổ đại không thể phân chia rõ ràng thành chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, phép biện chứng và phép siêu hình, mà luôn

có sự đan xen, hòa quyện;

-Thứ hai, do chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các tư

tưởng tôn giáo mà triết học Ấn Độ cổ đại thường là

một bộ phận lý luận quan trọng tạo nên nội dung giáo lý của các tôn giáo lớn, có xu hướng "hướng nội" đi sâu tìm hiểu đời sống tâm linh, tinh thần để phát hiện ra sức mạnh của linh hồn cá nhân con người

- Thứ ba, triết học Ấn Độ cổ đại đã đặt ra nhiều vấn

đề, song nó rất quan tâm đến việc giải quyết các

vấn đề thuộc về lĩnh vực nhân sinh, nhằm tìm kiếm con đường giải thoát chúng sinh ra khỏi thực tế

khắc nghiệt của cuộc sống do chế độ đẳng cấp tạo ra

Cuối thiên

niên kỷ II,

tr.CN

Thế kỷ VII, tr.CN

thời kỳ Phật giáo

Kinh

Vêđa UpanishadKinh

Thế kỷ I, tr.CN

Bộ sử thi Ramayana và

2 Triết học Trung Hoa cổ đại

a.Điều kiện lịch sử ra đời

Cốc, Đường Nghiêu, Ngu Thuấn và Hạ

Vũ

TK XVI tr.CN

XXI-Vương triều Hạ Dân biết dùng đồng đỏ, chữ viết chưa có, dân

cư sống phân tán

TK XVI-XII tr.CN Vương triều Thương

Dân sống định canh, định cư;

biết dùng đồng thau, khai khẩn ruộng đất và

thực hiện đường lối tỉnh điền

TK XII-221 tr.CN Vương triều Chu

- Khổng Tử (551-479 TCN) là người sáng lập ra

Nho giáo vào cuối thời Xuân Thu Khổng Tử tên Khâu, hiệu Trọng Ni, người nước Lỗ (Sơn Đông) là một nhà tư tưởng, nhà giáo dục lớn và đầu tiên của Trung Quốc;

- Vạn vật luôn vận động, “mọi vật đều trôi đi, không có ngừng nghỉ”

- Tin ở trời, trời là quan tòa phán xét mọi việc, quyết định sự thành bại của con người

- Mọi người phục tùng ý chí của trời, gọi đó là thiên

mệnh “sống chết tại mệnh, giàu sang là ý của trời”;

-Thừa nhận sự tồn tại của quỷ thần, nhưng đề cao

nỗ lực, trí tuệ của mỗi cá nhân;

-Quan điểm về “chính danh”;

-Quan điểm về “ngũ luân”; “tam cương”, chống

“cha truyền con nối”;

- Người cầm quyền phải có đức, có tài, không cần tính đến nguồn gốc xuất thân; có đức nhân là minh quân, bề trên chính trực;

- Vua: đảm bảo cho dân được no ấm, xây dựng lực lượng quân sự hùng hậu; chiếm được lòng tin của dân; nếu thiếu lòng tin của dân, sớm muộn chính quyền cũng sẽ sụp đổ;

- Nhà cầm quyền: phân việc cho người dưới quyền; dung thứ lỗi nhỏ; dùng người hiền đức, tài cán;

- Không nên lạm dụng luật pháp vì tạo ra sợ sệt, hận thù; ổn định xã hội nhất thiết phải bằng đức hạnh,

lễ nghĩa để cảm hóa con người, điều tiết quan hệ xã hội;

- Quan điểm về nhân, lễ, trí, dũng;

- Xây dựng mẫu người lý tưởng quân tử; “tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”

- Quan điểm về “trung dung”, hài hòa, đừng thái quá, không thiên lệch

-Về tính nguời: "tính tương cận, tập tương viễn",

tức là tính của con nguời khi sinh ra vốn là giống nhau, gần nhau, nhưng do tập nhiễm mà thành ra xa nhau, khác nhau, kẻ hiền nguời ác

-Về các hạng nguời: Trong xã hội con nguời có sự phân biệt về nhân cách và địa vị thành ba hạng là quân tử, kẻ sĩ và tiểu nhân

- Về giáo dục: học có ba mục đích: Học để hiểu

biết, học để hoàn thiện nhân cách, học để làm việc Ông chủ trương “hữu giáo vô loại”, giáo dục không phân biệt đẳng cấp, bất cứ ai Nhưng, với dân, việc gì cần thiết thì sai khiến, không nên giảng giải;

- Mục đích cao nhất của việc học là để nhậm chức triều đình, tham gia gánh công việc quốc gia, để hiểu kỷ cương của xã hội mà tuân theo;

- Đối với học trò: phải biết nghe nhiều, học nhiều; xóa bỏ sự thụ động:

“Kẻ nào không cố công tìm kiếm, ta chẳng chỉ vẽ

Kẻ nào không bộc lộ tư tưởng của mình, ta chẳng khai sáng cho Kể nào ta dạy một mà không biết hai ta chẳng dạy nữa” (Luận ngữ)

- Đề cao ứng dụng những việc đã học vào trong cuộc sống:

“Những ai đã đọc thuộc hết 300 thiên trong Kinh Thi,… mà cai trị chẳng xuôi,… người ấy học nhiều cũng trở nên vô ích” (Luận ngữ)

- Vai trò của giáo dục: ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực thi lẽ công bằng, tôn ti trật tự, hình

thành ý thức đạo đức của mỗi người;

- Coi trọng nguyên tắc làm gương; “thuyết giáo tùy nghi”, thông qua ngôn ngữ, hành vi của người học để xác định nội dung giáo dục phù hợp; (???)

- Quan điểm về dân: niềm tin- dân làm gốc, nhưng dân được coi là tiểu nhân, “hạ ngu”; thể hiện giá trị giả của bộ mặt đạo đức giả;

- Thảo luận:

+ Giá trị và hạn chế tư tưởng Nho giáo? (về thế giới quan, nhân sinh quan, quy luật vận động của xã hội, giáo dục, …)

+ Ảnh hưởng đến Việt Nam? (đối với xã hội, tư duy, giáo dục,…)

• Đạo gia được Lão Tử (khoảng thế kỷ VI TCN),

còn gọi là Lão Đam, tên Lý Nhĩ, người nước Sở,

sáng lập ra; và sau đó, Trang Tử (369-286 TCN),

người nước Tống phát triển thêm vào thời Chiến quốc

+ Đạo là phạm trù triết học vừa để chỉ bản nguyên

vô hình, phi cảm tính, phi ngôn từ, sâu kín, huyền diệu của vạn vật

+ Đức là thể hiện sức mạnh tiềm ẩn của đạo, là cái

hình thức nhờ đó vạn vật được định hình

+ Đạo sinh ra vạn vật, đức nuôi nấng, bảo tồn vạn vật Vạn vật nhờ đạo mà được sinh ra, nhờ đức mà

thể hiện, và khi mất đi là lúc vạn vật quay trở về với đạo

+ Đạo vừa mang tính khách quan (vô vi) vừa mang tính phổ biến; vì vậy, trong thế giới, không đâu

không có đạo, không ai không theo đạo

+ Trong vạn vật, các mặt đối lập không chỉ thống nhất mà chúng còn xung đột, đấu tranh, chuyển hóa lẫn nhau tạo ra sự thay đổi, biến hoá không ngừng của vạn vật trong vũ trụ

+ Luật quân bình: vũ trụ vận động, biến hóa trong trạng thái cân bằng, theo trật tự điều hòa tự nhiên, không thái quá,

“ Gãy thì liền, cong thì thẳng, ít thì được, nhiều thì mất”

+ Quy luật phản phục: cái gì phát triển đến tột đỉnh

thì sẽ trở thành cái đối lập với nó.

“Vật hễ thêm nó, thì nó lại bớt, bớt nó, nó lại thêm Trong thiên hạ, cái rất mềm làm chủ cái rất cứng”

“muốn làm yếu đi, ắt hãy làm cho mạnh lên đấy; muốn vật suy tàn hãy làm cho nó hưng lên; muốn đoạt, hãy cho nó đi”

“Thánh nhân dấu mình ở sau nên thân được ở trước, Biết đủ không nhục, biết ngừng không nguy”

• Về thuyết vô vi: Vô vi là sống và hành động theo lẽ tự

nhiên, thuần phác, không giả tạo, không gò ép trái với bản tính của mình và ngược với bản tính của tự nhiên; là từ bỏ tính tham lam, vị kỷ để không làm mất đức Chỉ khi nào từ bỏ được thói tư lợi thì mới nhận

thấy đạo; và chỉ khi nhận thấy đạo mới có thể vô vi

được.

• Lão Tử cho rằng hành động hay nhất là đừng can

thiệp đến việc đời, nhưng, nếu đời cần ta phải làm thì ta hãy làm cái không làm một cách kín đáo, khéo

léo

• Hàn Phi Tử (280-233 TCN)

+ Thừa nhân tính qui luật của những lực lượng khách

quan mà ông gọi là lý Lý chi phối mọi sự vận động

của tự nhiên và xã hội Ông yêu cầu con người phải

nắm lấy cái lý của vạn vật luôn luôn biến hóa mà

hành động cho phù hợp

+ Không có quỷ thần, tin vào quỷ thần sẽ mất nước, thất bại

+ Thừa nhận sự biến đổi của đời sống xã hội Do

không có chế độ xã hội nào bất di bất dịch nên không có khuôn mẫu chung cho mọi xã hội

+ Người thống trị phải căn cứ vào nhu cầu khách quan của lịch sử, đặt ra chính sách cho thích hợp

+ Không có một thứ pháp luật nào luôn luôn đúng

với mọi thời đại Pháp luật mà biến chuyển được theo thời đại thì thiên hạ trị, còn thời thế thay đổi

mà phép trị dân không thay đổi thì thiên hạ loạn

+ Do bản tính con người là ác và do trong xã hội người tốt cũng có nhưng ít, còn kẻ xấu thì rất nhiều nên muốn xã hội yên bình, không nên trông chờ vào số ít, mong chờ họ làm việc thiện (thực hành nhân nghĩa trị), mà phải xuất phát từ số đông, ngăn chặn không cho họ làm điều ác (thực hiện pháp trị)

- Tư tưởng về pháp, thế và thuật:

+ Pháp được hiểu là qui định, luật lệ có tính chất

khuôn mẫu mà mọi người trong xã hội phải tuân theo; là tiêu chuẩn khách quan để định rõ danh phận, trách nhiệm của con người trong xã hội

Bậc minh chủ sai khiến bề tôi, không đặt ý ngoài pháp, không ban ơn trong pháp, không hành động trái pháp

+ Thế được hiểu là địa vị, thế lực, quyền uy của

người cầm đầu chính thể Địa vị, thế lực, quyền uy

đó của người trị vì phải là độc tôn (Tôn quân quyền).

Theo Hàn Phi Tử, thế quan trọng đến mức có

thể thay thế vai trò của bậc hiền nhân Muốn thi hành được pháp thì phải có thế Pháp và thế không tách rời nhau

+ Thuật là phương pháp, thủ thuật, cách thức,

mưu lược khiển việc, khiến người ta triệt để thực hiện mệnh lệnh mà không hiểu người sai dùng họ như thế nào

Vua phải dùng pháp như trời, dùng thuật như quỷ Và nếu pháp được công bố rộng rãi trong dân,

thì thuật là cơ trí ngầm, là thủ đoạn của vua được dấu kín Nhờ Thuật mà vua chọn được người tài năng, trao đúng chức vụ quyền hạn, và loại được kẻ bất tài

- Một là, triết học Trung Hoa cổ đại là một hệ

thống đồ sộ, bao quát nhiều vấn đề triết học,

nhưng nó chủ yếu tập trung giải quyết những vấn

đề do thực tiễn đạo đức - chính trị - xã hội của

thời đại đặt ra

- Hai là, triết học Trung Hoa cổ đại bàn nhiều về vấn đề con người, đặc biệt là nguồn gốc, số phận,

bản tính… của con người

- Ba là, triết học Trung Hoa cổ đại cũng bị chi phối

bởi cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm; nhưng đó là cuộc đấu tranh xung

quanh vấn đề con người; giữa Con người với

Trời, Đất là vấn đề mang tính xuyên suốt;

- Bốn là, các trường phái triết học Trung Hoa cổ

đại không chỉ phê phán, xung đột nhau mà còn

biết hấp thụ những tư tưởng của nhau để bổ

sung, hoàn chỉnh lý luận của chính mình

- Những nét đặc trưng của tư tưởng Việt Nam:

+ Tư tưởng triết học VN chưa có hệ thống, chưa có trường phái và các tác phẩm triết học chuyên biệt, được thể hiện trong văn, sử, y, đạo đức,

+ Cuộc đấu tranh giữa CNDV và CNDT không rõ nét + Quan niệm về dân tộc độc lập và quốc gia có chủ quyền mang tính hệ thống

- Những nét đặc trưng của tư tưởng Việt Nam:

+ Đạo làm người là tư tưởng nổi bật trong lịch sử

tư tưởng VN

+ Tư tưởng yêu nước:

- Một số nhà tư tưởng tiêu biểu:

+ Trần Nhân Tông (1258 – 1308), tên thật là Trần Khâm là vị vua thứ ba của nhà Trần (sau vua cha

Trần Thánh Tông và trước Trần Anh Tông) Ông là con trai trưởng của vua Trần Thánh Tông, Ông được sử sách ca ngợi là một trong những vị vua anh minh nhất trong lịch sử Việt Nam

- Một số nhà tư tưởng tiêu biểu:

+ Trần Nhân Tông - tư tưởng chủ yếu

- Về bản thể luận: chân như, thực tướng, chân không, là lòng trong sạch, Phật, tính sáng, báu vật (hay báu vật bên trong mỗi con người), là khởi nguyên, cội nguồn hay là bản thể của toàn vũ trụ

• Về vị trí, vai trò con người trong cuộc sống, về thái độ sống tu luyện đạo đức và trí tuệ để đạt tới giải thoát hết sức sâu sắc

- Một số nhà tư tưởng tiêu biểu:

+ Nguyễn Trãi (1380 - 1442) hiệu là Ức Trai, là con

của Nguyễn Phi Khanh, cháu ngoại của quan tư

đồ Trần Nguyên Đán, quê ở Thường Tín, Hà Tây+ Ông là một nhà yêu nước lớn của dân tộc ta vào nửa đầu thế kỷ XV

- Một số nhà tư tưởng tiêu biểu:

+ Nguyễn Trãi – tư tưởng chủ yếu:

* Quan điểm về thiên mệnh, về trời đất và con người: chịu ảnh hưởng của Khổng Tử “Trên có trời đất quỷ thần, dối trời lừa vua rồi bảo rằng trời cao Lưới trời lồng lộng không thể trốn“

* Nhân nghĩa, trước hết được gắn chặt với tư tưởng vì dân và an dân

* Lòng thương người, ở sự khoan dung độ lượng

- Một số nhà tư tưởng tiêu biểu:

+ Hồ Chí Minh (1890 – 1969)

+ Những tư tưởng chủ yếu