Pháp luật về đăng ký bảo hộ nhãn hiệu và một số vấn đề thực tiễn

Chúng ta thường dùng cụm từ Thương hiệu trong quảng bá thương hiệu, định vị thương hiệu hay xây dựng thương hiệu... Tuy nhiên, thực tế việc đăng ký nhãn tại Việt Nam đang

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỞ TP.HỒ CHÍ MINH

TRỊNH HOÀNG LUÂN

MSHV: 2183801071035 LỚP: MLAW021A

PHÁP LUẬT VỀ ĐĂNG KÝ BẢO HỘ NHÃN HIỆU VÀ MỘT SỐ

VẤN ĐỀ THỰC TIỄN

TP.HỒ CHÍ MINH – 2023

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ NHÃN HIỆU 2

1.1 Khái quát nhãn hiệu và thương hiệu: 2

1.2 Phân loại nhãn hiệu: 3

1.3 Chủ thể có quyền đăng ký nhãn hiệu: 4

1.4 Điều kiện bảo hộ nhãn hiệu: 5

CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN VI PHẠM LIÊN QUAN ĐẾN NHÃN HIỆU Ở VIỆT NAM 7

TÀI LIỆU THAM KHẢO 9

1

MỞ ĐẦU

Nhãn hiệu là tài sản vô hình có giá trị lớn đối với mỗi doanh nghiệp, do đó việc cần phải nhận diện và bảo hộ nhãn hiệu là vấn đề ưu tiên hàng đầu của doanh nghiệp Từ thời

xa xưa, trong ngành làm gốm, những người thợ thủ công đã biết gắn những ký hiệu biểu tượng đặc biệt trên sản phẩm mình để phân biệt với các sản phẩm khác, và cho đến nay thì nhãn hiệu đóng vai trò quan trọng trong việc phân biệt với các tổ chức cá nhân khác nhau Để tạo được vị thế trên thị trường giữa cuộc đua cạnh tranh sản xuất thương mại thì các doanh nghiệp luôn tạo ra những nhãn hiệu có ý nghĩa gắn với sản phẩm của họ đảm bảo đẹp và thu hút người tiêu dùng, để tạo lập thương hiệu cũng như nhãn hiệu đó là cả một quá trình tích lũy lâu dài, tốn nhiều công sức của chủ sở hữu Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy không ít đơn vị đầu tư chất xám thiết kế, sản xuất nhanh chóng bị làm giả các nhãn hiệu, đặc biệt là các nhãn hiệu lớn với quy mô và mức độ ngày càng tinh vi Trong thời gian qua nhiều vụ việc gian lận thương mại, làm hàng giả được điều tra, truy tố những vụ việc mà trong đó điển hình ở các ngành thực phẩm, dược phẩm, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật… đều liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến sức khỏe con người Hàng giả nhãn hiệu không chỉ có ở trong nước mà có khi còn được sản xuất ở nước ngoài và mang về Việt Nam tiêu thụ, thực trạng này đã ảnh hưởng không nhỏ đến

uy tính thương hiệu, doanh thu, thậm chí là sự tồn tại của các doanh nghiệp làm ăn chân chính, xa hơn nữa là ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh và sức khỏe người tiêu dùng Với mục tiêu thu lợi nhuận, hầu hết khi làm giả về nhãn hiệu thì đối tượng cũng làm giả về chất lượng sản phẩm Khi làm giả nhãn hiệu, chủ sở hữu sẽ bị thiệt hại, bị mất thị phần trên thị trường kinh doanh, đồng thời mất lòng tin của người tiêu dùng Vậy thực trạng vi phạm nhãn hiệu đang diễn ra như thế nào? Các doanh nghiệp chân chính cần phải ứng xử

ra sao để bảo vệ thương hiệu cũng như quyền lợi người tiêu dùng? Những vấn đề pháp lý và khó khăn khi đăng ký bảo hộ như thế nào? Đó cũng là những nội dung của bài tiểu luận này

2

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ LÝ LUẬN VÀ QUY

ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ NHÃN HIỆU

1.1 Khái quát nhãn hiệu và thương hiệu:

Theo nghiên cứu của các nhà khảo cổ, khi những người thợ hoặc công trường thủ công cổ đại sử dụng những dấu hiệu riêng trên đồ gốm, đồ trang sức, vũ khí… để phân biệt sản phẩm của mình với sản phẩm của người khác khi thực hiện trao đổi buôn bán thường sẽ dùng những dấu hiệu riêng của mình 1 Cùng với sự phát triển của kinh tế hàng hoá, đặc biệt là sự phát triển của nền kinh tế thị trường, các dấu hiệu đó trở thành công

cụ quan trọng của doanh nghiệp, dấu hiệu để nhận biết này được gọi là “nhãn hiệu” Trên thực tế, để tạo ra các hình dáng nhãn hiệu, các tổ chức cá nhân thường đầu tư nhiều kinh phí, thời gian để sáng tạo ra nhãn hiệu gắn liền với hàng hoá, dịch vụ mà mình đã cung cấp, tạo ấn tượng tốt với người tiêu dùng và vị thế mình trên thị trường vị dụ nhãn hiệu Mercedes Benz với hình ảnh đặc trưng là vô lăng xe ô tô cách điệu, nhãn hiệu Amazon với hình ảnh là phục vụ từ A đến Z, nhãn hiệu Puma có hình ảnh là con báo gắn với sự nhanh nhẹn… tất cả đều là thông điệp gửi đến người tiêu dùng Tại khoản 16, điều 4 của Luật sở hữu trí tuệ “Nhãn hiệu là dấu hiệu dùng để phân biệt hàng hoá, dịch vụ của các tổ chức, cá nhân khác nhau”, như vậy chức năng quan trọng nhất của nhãn hiệu là để phân biệt các dịch vụ hàng hoá với nhau Tuy nhiên ngày nay nhãn hiệu còn có ý nghĩa trong việc thể hiện chất lượng, giá trị sản phẩm

Nhà nghiên cứu Jenkins đã nói “Nhãn hiệu đóng vai trò là một phương tiện xác định, với bốn mục tiêu cơ bản: (i) Nhãn hiệu là công cụ đánh dấu những hàng hoá mang chung một nhãn hiệu là xuất phát từ cùng một nguồn sản xuất, (ii) Nhãn hiệu đem lại cho người tiêu dùng sự đảm bảo về chất lượng hàng hoá bởi vì khi đã trở nên phổ biến, được nhiều người mua, chất lượng và giá trị của loại hàng hoá mang nhãn hiệu đó đã được khẳng định trên thị trường; (iii) Nhãn hiệu cho phép nhà sản xuất phân biệt hàng hoá của họ đối với các đối thủ cạnh tranh khác; (iiii) Nhãn hiệu giúp thúc đẩy sự phát triển hàng hoá” 2

Chúng ta thường nhầm lẫn khái niệm nhãn hiệu và thương hiệu, vậy hai khái niệm

1 Nguyễn Kiều Oanh (2014), Những dấu hiệu không được bảo hộ là nhãn hiệu theo quy định của pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam, một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn thạc sĩ Luật học, Đại học Luật Hà Nội, trang 5

2 Trương Thị Minh Hiền (2016), Đánh giá tính tương tự của dấu hiệu được sử dụng làm nhãn hiệu – một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn thạc sĩ Luật học, Đại học Luật Hà Nội, trang 6

3

này khác nhau như thế nào? Thương hiệu là tổng thể những hình ảnh về uy tính chất lượng của sản phẩm trong tâm trí người tiêu dùng và đây không phải là khái niệm pháp lý, do đó chúng ta sẽ không tìm được định nghĩa khái niệm Thương hiệu trong văn bản pháp luật mà nó chỉ dùng trong kinh doanh thương mại, trong quản trị doanh nghiệp Chúng ta thường dùng cụm từ Thương hiệu trong quảng bá thương hiệu, định vị thương hiệu hay xây dựng thương hiệu Đối với nhãn hiệu chúng ta có thể nộp đơn đăng ký còn thương hiệu thì không (nghĩa là không có bảo hộ), việc tạo lập thương hiệu, độ tuổi của thương hiệu tuỳ thuộc vào việc xây dựng , quảng bá, chiến lược của doanh nghiệp đối với sản phẩm trên thị trường Còn đối với nhãn hiệu chúng ta chỉ cần nộp đơn đăng ký, nếu đáp ứng được đầy đủ các điều kiện bảo hộ thì chúng ta sẽ được cấp văn bằng bảo hộ, thời hạn bảo hộ nhãn hiệu là 10 năm kể từ ngày nộp đơn, sau đó được gia hạn nhiều lần liên tiếp, mỗi lần 10 năm Ví dụ khi nhắc đến nhãn hiệu Honda chúng ta thường liên tưởng đến logo – hình ảnh – màu sắc của nó, đây là dấu hiệu phân biệt Honda với các dòng xe máy khác, còn thương hiệu là những hình ảnh tổng thể trong tâm trí người tiêu dùng như dòng xe bền bỉ, tiết kiệm xăng, bảo hành tốt, gắn bó lâu đời với người Việt Nam

1.2 Phân loại nhãn hiệu:

Nhãn hiệu từ ngữ: Từ ngữ gồm các chữ cái được bảo hộ như P/S (kem đánh răng),

H&M (thời trang nam nữ)…; các chữ số như 333 (Bia), 502 (Keo dán)…, tên người như ThaiTuan (thời trang áo dài), Nguyenkim (siêu thị điện máy)…; hoặc có khi là địa danh như Chợ lớn (siêu thị điện máy), Vĩnh Hảo (nước uống đóng chai)…

Nhãn hiệu hình ảnh: là những hình ảnh đánh vào thị giác người tiêu dùng khiến

người tiêu dùng nhớ đến nhãn hiệu đó như Chim xanh (mạng xã hội trực tuyến Twitter), Trái táo (của hãng điện tử Apple)…

Nhãn hiệu có sự kết hợp hình ảnh và từ ngữ: đây là loại nhãn hiệu phổ biến hiện

nay, nó đánh vào thị giác và cách phát âm cuản gười tiêu dùng giúp người tiêu dùng dễ nhận biết hơn ví dụ như của Vissan (chữ và ảnh ba cái hoa cách điệu), Vietnam Airlines (chữ và bông sen cách điệu), KFC (chữ và hình ông già), Red Bull (chữ và hình ành hai con bò cụng)…

Nhãn hiệu tập thể: tại khoản 17, điều 4 Luật sở hữu trí tuệ năm 2005 định nghĩa

“Nhãn hiệu tập thể là nhãn hiệu dùng để phân biệt hàng hoá, dịch vụ của các thành viên

4

của tổ chức là chủ sở hữu nhãn hiệu đó với hàng hoá, dịch vụ của tổ chức, cá nhân không phải là thành viên của tổ chức đó”, ví dụ nhãn hiệu tập thể măng cụt Bình Dương, nhãn hiệu tập thể chè Thái Nguyên, nhãn hiệu tập thể xoài Cao Lãnh Đồng Tháp Tương ứng mỗi nhãn hiệu đó đều có chủ sỡ hữu, họ là các tổ chức sở hữu nhãn hiệu một cách hợp pháp, có quyền đăng ký và cho phép thành viên của mình được quyền gắn nhãn hiệu tập thể lên sản phẩm để đưa ra thị trường tiêu thụ, giúp phân biệt sản phẩm của khu vực tổ chức này với khu vực tổ chức khác, đồng thời sản phẩm cũng phải đảm bảo chất lượng theo quy chế nhãn hiệu tập thể và được kiểm tra khắt khe theo quy trình, chỉ tiêu của bên tổ chức sở hữu Ví dụ Hội Nông dân thị xã Thuận An, Bình Dương là chủ sở hữu nhãn hiệu tập thể Măng cụt Lái Thiêu, Hội Nông dân tỉnh Thái Nguyên là chủ sở hữu nhãn hiệu tập thể chè Thái Nguyên, Hợp tác xã sản xuất và tiêu thụ xoài Cao Lãnh – Đồng Tháp là chủ sở hữu nhãn hiệu tập thể xoài Cao Lãnh Đồng Tháp…

Nhãn hiệu chứng nhận: tại khoản 17, điều 4, Luật sở hữu trí tuệ năm 2005 định

nghĩa “Nhãn hiệu chứng nhận là nhãn hiệu mà chủ sở hữu nhãn hiệu cho phép tổ chức, cá nhân khác sử dụng trên hàng hóa, dịch vụ của tổ chức, cá nhân đó để chứng nhận các đặc tính về xuất xứ, nguyên liệu, vật liệu, cách thức sản xuất hàng hoá, cách thức cung cấp dịch vụ, chất lượng, độ chính xác, độ an toàn hoặc các đặc tính khác của hàng hoá, dịch vụ mang nhãn hiệu” Ví dụ nhãn hiệu hàng Việt Nam chất lượng cao thì chủ sở hữu là Hội doanh nghiệp hàng Việt Nam chất lượng cao, hàng năm sau khi họ tiến hành điều tra và khảo sát sản phẩm, nhãn hiệu nào đó đáp ứng được các chỉ tiêu chất lượng, thì được gắn cái nhãn hiệu hàng Việt Nam chất lượng cao lên chính sản phẩm họ đang kinh doanh, một số trường hợp khác như là Rau Đà Lạt của UBND thành phố Đà Lạt, Cao su Việt Nam của hiệp hội cao su Việt Nam, sản phẩm chất lượng Hà Nam của Sở khoa học và công nghệ Hà Nam…

1.3 Chủ thể có quyền đăng ký nhãn hiệu:

Chủ thể có quyền đăng ký nhãn hiệu quy định tại điều 87 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 và được sửa đổi tại khoản 13, điều 1, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2009 Cụ thể:

- Tổ chức, cá nhân sản xuất sản phẩm có quyền đăng ký nhãn hiệu cho hàng hoá do mình sản xuất hoặc dịch vụ do mình cung cấp

5

- Tổ chức, cá nhân tuy không sản xuất sản phẩm nhưng lại đưa sản phẩm ra thị trường để kinh doanh có quyền đăng ký nhãn hiệu với điều kiện người sản xuất không sử dụng nhãn hiệu đó cho sản phẩm và không phản đối việc đăng ký đó

Ví dụ như các nông trại ở Đà Lạt cung cấp các sản phẩm rau sạch cho các công ty

ở thành phố Hồ Chí Minh, và có công ty X nhập các rau sạch từ nông trại Đà Lạt về sau đó họ đóng gói và gắn nhãn hiệu lên sản phẩm rau đó thì việc làm sẽ được xem là hợp pháp với điều kiện là các nông trại ở Đà Lạt không phản đối điều đó và họ cũng không

sử dụng nhãn hiệu cho sản phẩm rau đó

Trong trường hợp đối với nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận thì chủ thể có quyền đăng ký đó là các tổ chức, hiệp hội, họ là chủ sở hữu thành lập hợp pháp và có quyền đăng ký nhãn hiệu đó

1.4 Điều kiện bảo hộ nhãn hiệu:

Thuật ngữ “bảo hộ”, theo chú thích số 3 của Hiệp định TRIPs “bảo hộ phải bao gồm các vấn đề ảnh hưởng đến khả năng đạt được, việc đạt được, phạm vi, việc duy trì hiệu lực và việc thực thi quyền SHCN cũng như các vấn đề ảnh hưởng đến việc sử dụng quyền SHCN được quy định rỏ trong hiệp định” 3

Theo tác giả Lê Xuân Thảo, bảo hộ quyền SHCN có thể được hiểu là “việc nhà nước thông qua hệ thống pháp luật xác lập quyền của các chủ thể đối với các đối tượng của SHCN tương ứng và bảo vệ các quyền đó chống lại bất kỳ sự vi phạm nào của bên thứ ba” 4

Điều kiện bảo hộ nhãn hiệu được quy định tại điều 72 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, cụ thể bao gồm hai điều kiện là nhãn hiệu phải được nhìn thấy và có khả năng phân biệt + Nhãn hiệu phải được nhìn thấy được dưới dạng từ ngữ, chữ cái, hình ảnh, hình vẽ biểu tượng, kể cả hình ba chiều, các yếu tố đó được thể hiện bằng một hoặc nhiều màu sắc Ở các quốc gia trên thế giới, đối với nhãn hiệu âm thanh được bảo hộ phải được định hình thể hiện bằng các khuôn nhạc với các nốt nhạc hoặc máy ảnh phổ âm thanh thì mới có cơ sở để cơ quan quản lý nhà nước họ chấp nhận bảo hộ Ví dụ như là nhãn hiệu âm

3 Hiệp định về các khía cạnh liên quan tới thương mại của quyền Sở hữu trí tuệ (gọi tắt là Hiệp định TRIPs), ký ngày 15/04/1994 tại Marrakesh, Maroc

4 Lê Xuân Thảo (2007), Hội nhập quốc tế và đổi mới cơ chế thực thi, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ của Việt Nam, Tạp chí Cộng sản (số 4), trang 124

6

thanh tiếng gầm con sư tử trong phim hoạt hình Tom và Jerry, tiếng nhạc chuông của Nokia… Điều này ở khoản 20, điều 1, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022 đã được bổ sung, trước đây Luật 2005 thì không có quy định việc bảo hộ âm thanh này

+ Nhãn hiệu phải có khả năng phân biệt nếu được tạo thành từ một hoặc một số yếu

tố dễ nhận biết, dễ ghi nhớ hoặc từ nhiều yếu tố kết hợp thành một tổng thể dễ nhận biết,

dễ ghi nhớ và không thược các trường hợp bị coi là không có khả năng phân biệt theo khoản 2, điều 74

Các dấu hiệu không được bảo hộ với danh nghĩa nhãn hiệu được liệt kê tại điều 73, Luật sở hữu trí tuệ Ví dụ như các dấu hiệu chúng ta đăng ký trùng hoặc tương tự với hình ành quốc kỳ, quốc huy các nước, quốc ca của nước Việt Nam, quốc ca các nước, quốc tế ca…, hoặc là trùng với các biểu tượng của tổ chức quốc tế, tên (biệt hiệu) của các vị doanh nhân… Những dấu hiệu mà lừa dối người tiêu dùng về công dụng, chất lượng, nguồn gốc của sản phẩm Ví dụ Sâm đến từ Việt Nam nhưng ta lại lấy nhãn hiệu là Sâm Cao Ly sẽ khiến người tiêu dùng nhầm lẫn là sản phẩm sâm này đến từ Hàn Quốc như vậy sẽ không được bảo hộ đối với nhãn hiệu, hoặc những sản phẩm nhãn thuốc ghi là Thần dược thì cũng sẽ không được bảo hộ vì thể hiện quá mức công dụng sản phẩm

7

CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN VI PHẠM LIÊN QUAN

ĐẾN NHÃN HIỆU Ở VIỆT NAM

Việc đăng ký bảo hộ độc quyền nhãn hiệu là một trong những công việc cần được các doanh nghiệp thực hiện trước khi tiến hành sản xuất, kinh doanh hàng hóa Có thể thấy lợi ích của việc chú trọng bảo hộ thương hiệu sản phẩm là không hề nhỏ đối với cả

uy tín và lợi nhuận của doanh nghiệp Đặc biệt, trong bối cảnh thị trường kinh tế hội nhập và thời đại công nghệ 4.0, việc bán hàng trên các trang thương mại điện tử ngày càng phát triển, các doanh nghiệp cần thiết phải đáp ứng được các yêu cầu của các sàn đưa ra, trong đó có việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu độc quyền Tuy nhiên, thực tế việc đăng ký nhãn tại Việt Nam đang có nhiều vướng mắc, gây khó khăn cho các doanh nghiệp

Thứ nhất, việc tra cứu nhãn hiệu trước khi đăng ký chưa hiệu quả Việc cho ra đời một nhãn hiệu để sản phẩm, dịch vụ của mình có thể tiếp cận thị trường, các doanh nghiệp đã tốn rất nhiều thời gian, công sức và tiền bạc để tạo ra một mẫu nhãn hiệu độc đáo và ấn tượng Trước khi nộp hồ sơ đăng ký bảo hộ, doanh nghiệp có thể thực hiện tra cứu đánh giá khả năng được cấp văn bằng bảo hộ, loại trừ đối chứng với các nhãn hiệu đã đăng ký Tuy nhiên, số lượng bản ghi hiển thị khi tra cứu bị giới hạn, người tra cứu không thể nắm bắt được hết các nhãn hiệu trùng, tương tự với nhãn hiệu mình dự định đăng ký Hơn nữa, người tra cứu cũng không thể tra cứu được những nhãn hiệu vừa mới nộp đơn đăng ký chưa hiển thi trên công báo của Cục Sở hữu trí tuệ Do vậy, mặc dù đã thực hiện tra cứu đánh giá trước khi đăng ký bảo hộ nhưng tỉ lệ nhãn hiệu nộp đơn đăng ký bị từ chối cấp văn bằng bảo hộ vì vướng phải các nhãn hiệu đối chứng đã đăng ký trước đó vẫn rất cao

Thứ hai, các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ còn khá cứng nhắc Điều 90 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi bổ sung 2019 có quy định: “Trong trường hợp có nhiều đơn đăng ký cùng đáp ứng các điều kiện để được cấp văn bằng bảo hộ và cùng có ngày ưu tiên hoặc ngày nộp đơn sớm nhất thì văn bằng bảo hộ chỉ có thể được cấp cho một đơn duy nhất trong số các đơn đó theo sự thoả thuận của tất cả những người nộp đơn; nếu không thoả thuận được thì tất cả các đơn đều bị từ chối cấp văn bằng bảo hộ” Quy định này dẫn đến việc gây ảnh hưởng đến lợi ích của các doanh nghiệp đã sử dụng hoạt động lâu năm Vì vậy, cần có thêm các cơ chế bảo vệ đối với các doanh nghiệp này

8

Thứ ba, thời gian đăng ký nhãn hiệu quá lâu Theo quy định pháp luật sở hữu trí tuệ hiện hành, thời gian đăng ký nhãn hiệu từ lúc nộp hồ sơ đến khi được cấp văn bằng bảo hộ là 12 tháng Tuy nhiên, thực tế việc đăng ký nhãn hiệu có thể kéo dài lên đến từ 18 –

24 tháng Thậm chí, đến thời điểm hiện tại có thể lên đến gần 36 tháng Nguyên nhân là

do số lượng đơn đăng ký nhãn hiệu đang bị quá tải, việc xử lý và thẩm định đơn của các chuyên viên bị kéo dài thời gian Chưa kể đến việc đơn đăng ký bị yêu cầu sửa đổi, bổ sung hay bị bên thứ ba phản đối cấp thì thời gian xử lý còn kéo dài hơn rất nhiều Điều này gây rất nhiều khó khăn cho các doanh nghiệp để gia nhập thị trường Các doanh nghiệp sẽ xảy ra tình trạng do dự, không dám phát triển, đưa vào sản xuất hàng loạt sản phẩm dập logo thương hiệu công ty vì không biết rằng nhãn hiệu của mình có được cấp văn bằng bảo hộ hay không Sợ rằng nếu cứ xây dựng thương hiệu, sản xuất hàng loạt, đến khi việc bảo hộ nhãn hiệu bị từ chối trong khi sản phẩm của mình vừa được người tiêu dùng biết đến đã bị các bên khác làm nhái sản phẩm hoặc đánh cắp thương hiệu Khi đó, doanh nghiệp sẽ bị thất thoát không nhỏ số tiền bỏ ra để sản xuất, quảng bá sản phẩm, đồng thời, uy tín của doanh nghiệp cũng bị thất thoát nặng nề Việc thời gian đăng ký nhãn hiệu bảo hộ nhãn hiệu gây hạn chế rất nhiều cơ hội, thời gian và tiền bạc của các doanh nghiệp