Tìm hiểu về văn hóa đông nam á, bài viết này cung cấp thông tin cần thiết cho văn hóa học. Đông Nam Á (tiếng Anh: Southeast Asia, viết tắt: SEA) là tiểu vùng địa lý phía đông nam của châu Á, Đông Nam Á bao gồm 11 quốc gia khác nhau. Mỗi quốc gia đều có văn hóa khác nhau mang màu sắc đặt trưng riêng biệt, nhưng chung quy lại Văn hóa nông nghiệp là một trong những yếu tố gốc của văn hóa Đông Nam Á. Sống ở những vùng chịu sự chi phối của hệ thống khí hậu nhiệt đới và gió mùa, người Đông Nam Á đã tạo nên một nền văn hóa dân tộc và địa phương phong phú và đa dạng trên cơ sở một nền văn hóa chung.
Trang 21 Khái quát về Đông Nam Á
Đông Nam Á (tiếng Anh: Southeast Asia, viết tắt: SEA) là tiểu vùng địa lý phía đông nam của châu Á, Đông Nam Á bao gồm 11 quốc gia khác nhau Mỗi quốc gia đều có văn hóa khác nhau mang màu sắc đặt trưng riêng biệt, nhưng chung quy lại Văn hóa nông nghiệp là một trong những yếu tố gốc của văn hóa Đông Nam Á Sống ở những vùng chịu sự chi phối của hệ thống khí hậu nhiệt đới và gió mùa, người Đông Nam Á đã tạo nên một nền văn hóa dân tộc và địa phương phong phú
và đa dạng trên cơ sở một nền văn hóa chung Người dân vùng này sống chủ yếu bằng nghề trồng lúa nước, người dân thuần hóa trâu bò để lấy sức kéo, làm nông
cụ và xây dựng hệ thống thủy lợi Do làm nương rẫy nên cư dân sống tập trung ở những nơi có nguồn nước, hình thành nên đặc điểm quần cư làng xã Giá trị gia đình, tôn trọng người lớn tuổi được phát huy, tổ tiên được tôn trọng; truyền thống mạnh mẽ trong cộng đồng làng
Mặc dù trong văn hóa của các nước Đông Nam Á ngày nay có những điểm tiếp thu
từ văn hóa Trung Hoa, Ấn Độ song các nhà nghiên cứu lịch sử khẳng định rằng trước khi tiếp xúc với các văn hóa khác, cư dân Đông Nam Á đã có một nền văn hóa bản địa khá phát triển với những đặc trưng của khu vực
Nếu nghiên cứu văn hóa các nước Đông Nam Á, bạn sẽ thấy văn hóa Ấn Độ và Trung Quốc có nhiều điểm tương đồng như Nho giáo, Đạo giáo, Phật giáo, Ấn Độ giáo Sự ảnh hưởng đó thể hiện trong tư tưởng, lối sống, phong tục thờ cúng, kiến trúc và phong tục dân gian Màn biểu diễn Ngoài ra, Đông Nam Á còn chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Ả Rập, văn hóa Âu Mỹ
Di sản văn hóa sâu sắc nhưng khu vực này vẫn bị ảnh hưởng bởi các nền văn hóa khác do nằm gần các quốc gia có nền văn hóa, thương mại và lịch sử vĩ đại sức mạnh đó Quá trình tiếp biến văn hóa vừa mang tính chủ động (thông qua giao tiếp,
Trang 3buôn bán, học hỏi) vừa mang tính thụ động (thông qua sự xâm nhập của những người thuộc các nền văn hóa khác)
2 Chuyến đi thực tế tại tỉnh Đồng Tháp
Trong học phần Văn hóa Đông Nam Á, Việt Nam như một Đông Nam Á thu nhỏ, thống nhất trong đa dạng Thật may mắn khi tháng 9 vừa qua lớp D20VHHO01 được đi trải nghiệm thực tế tại tỉnh Đồng Tháp Việt Nam Để nắm bắt và học hỏi
về văn hóa tại đây D20VHHO01 đã đi qua 4 địa điểm, được trải nghiệm văn hóa đặc trưng tại khu vực Khởi hành lúc 5h30 sáng ngày 21/9/2022 D20VHHO01 bắt đầu trải nghiệm chuyến đi thực tế đầy thú vị của mình
Di chuyển từ Bình Dương đến Đồng Tháp, đi xe gần 4 tiếng lớp D20VHHO01 đã tới địa điểm đầu tiên của chuyến đi, ở xã Tân Kiều, huyện Tháp Mời, tỉnh Đồng Tháp Khu di tích quốc gia đặc biệt Gò Tháp là nơi hội tụ của những giá trị đặc biệt
về văn hóa, lịch sử, khảo cổ và tâm linh gắn liền với mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau
2.1 Khu di tích Gò Tháp
Những ghi nhận sớm nhất về khảo cổ học ở Khu di tích Gò Tháp vào khoảng những năm 1881, do Đại úy Silvestre - một thanh tra người Pháp làm việc tại đây Cho đến nay, qua các đợt nghiên cứu, khảo sát, thăm dò và khai quật, Khu di tích
Gò Tháp được các nhà khảo cổ xác định là một tiểu quốc của vương quốc Phù Nam Nơi đây lưu giữ gần như khá nguyên vẹn các di tích của nền văn hóa Óc Eo
và vương quốc Phù Nam, với hơn 10 di tích kiến trúc đền thần Hindu giáo, ao thần, giếng thần, đường đi cùng nhiều di tích cư trú, xưởng chế tác,… và nhiều bộ sưu tập hiện vật độc đáo như: tượng thần Hindu giáo (trong đó có 02 tượng thần Vishnu được công nhận là Bảo vật Quốc gia), tượng Phật gỗ và đặc biệt là bộ sưu tập hơn 400 hiện vật vàng gồm các lá vàng, khuyên tai vàng, nhẫn vàng, sợi dây
Trang 4chuyền vàng,… đã được tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác nhận là “Bộ sưu tập hiện vật vàng Óc Eo - Gò Tháp nhiều nhất Việt Nam”
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc biệt đó, Khu di tích Gò Tháp đã được Bộ Văn hóa Thông tin công nhận là Di tích Quốc gia năm 1989 và năm 2012 được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích Quốc gia đặc biệt về loại hình di tích khảo cổ và kiến trúc nghệ thuật
Mặc dù gặp một số trục trặc trong việc di chuyển, thay vì đi cổng trước thì D20VHHO01 lại buộc lòng phải đi bộ cổng sau, nhờ vậy mà lớp được học hỏi thêm không chỉ là Gò Tháp mà còn là tính cách của người dân Đồng Tháp, thân thiện hòa động, nhiệt tình, ở đó chúng tôi còn được uống nước mía nhà vườn, ngọt ngọt lại không gắt
Trang 5Khi bước vào sân của Gò Tháp, ấn tượng của tôi là thật rộng, lại rất mát, suốt quãng đường đi có rất niều bóng mát, lại còn nhiều sen những cánh sen hồng hào
như hào quang của mặt hồ Với kết quả nghiên cứu khoa học trong nhiều năm cho thấy, cách đây khoảng 1.500 năm, nơi đây đã từng tồn tại và phát triển một thành phố thuộc vương quốc Phù Nam vào thế kỷ thứ I-VI sau Công nguyên Cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII, một bộ phận cư dân người Việt từ đàng ngoài đã vào đây khai hoang lập nghiệp, mở mang bờ cõi trên vùng đất còn hoang hóa với nhiều rừng rậm, sình lầy, muỗi bầy, thú dữ Khu tham quan đầu tiên là đền thần Vishnu,
là một khu hình chữ nhật, với từng lớp đá chất chồng lên nhau, tại đây đã khai quật được một tượng đá của thần Vishnu được công nhận là di tích cấp quốc gia
Ảnh 1 chụp khu di tích đền thờ thần Vishnu, nguồn: Chinh Chinh
Với niên đại khoảng TK VI tư thế nằm ở vị trí hành lang bên phải Tháp thờ Thần Visnu trong đợt khai quật di tích kiến trúc Gò Tháp Mười ngày 15/7/1998 Đây là tác phẩm điêu khắc đá cổ rất tinh xảo, được xem là một trong những tác phẩm Visnu đẹp nhất còn lại đến ngày nay Tạo hình thon thả, trau truốt, hai vai
có 4 tay, mỗi tay cầm một vật tượng trưng của thần: ốc tù và tượng trưng cho các động lực bí ẩn thúc đẩy sự chuyển động sinh sôi nảy nở của muôn loài; bánh
xe tượng trưng cho nguồn sáng tạo và hủy diệt; hoa sen là biểu tượng của mặt trời; cây trùy tượng trưng cho sức mạnh của sự hiểu biết
Trang 6Hình tương thần Vishnu có nguồn gốc từ Ấn độ, nhưng khi được cư dân Óc Eo tiếp nhận đã có nhiều sáng tạo mang nét nhân chủng khác Ấn độ như:đội mũ trụ, cây trùy và trụ chống giữ thân vững hơn Cùng với đó là hình ảnh về ngôi sao năm cánh của người dân vùng văn hóa Óc eo, được xếp chồng lên nhau tạo thành đền với kiến trúc độc đáo
Ảnh 2, Tượng thần Vishnu và gạch được xếp thành hình ngôi sao, nguồn: Chinh Chinh
Sau đó lớp D20VHHO01 được đi đến chùa Tháp Linh và đến đền thờ thần mặt trời, tại đây chúng tôi đã được chiêm ngưỡng kiến trúc của người dân cổ thuộc nền văn hóa Óc eo, họ xây dựng đền thần với kiến trúc đến từ Ấn Độ, từ khuôn viên đến cổng của đến hay đến tận đường dẫn nước đều được phối hợp hoàn mỹ, chỉnh chu, thể hiện được văn hóa tín ngưỡng thời bấy giờ là Ấn Độ giáo, Phật giao đã ảnh hưởng sâu sắc đến người dân tại đây như thế nào
Trang 7Ảnh 3, ảnh chụp lớp D20VHHO01 cùng với hướng dẫ n viên và cô L.T.N.Sương
Tại đây đoàn đã được chiêm ngưỡng thành tự kiến trúc cổ, cùng với đường dây dẫn nước và một số trang sức được khai quật tại đến, đó có thể là ấn phẩm của người dân cổ tại đây, để biểu hiện lòng thành kính của mình mà dâng lên thần
Ảnh 4,5 Giếng trời và khung cảnh đền thần Mặt Trời, nguồn: Chinh Chinh
Rời khỏi đền thờ thần Mặt Trời thì chúng tôi được hướng dẫn viên đưa đi tham quan đền thờ cụ Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều và Thiên hộ Võ Duy Dương Hai cụ
đã chọn Gò Tháp làm căn cứ địa cách mạng của nghĩa quân yêu nước trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp với những trận đánh làm quân địch
Trang 8kinh hồn bạt vía Tại đây D20VHHO01 được lắng nghe chiến công hiển hách của 2 ông, những người hết lòng vì đất nước, chấp nhận hy sinh tấ cả chỉ vì bảo toàn mảnh đất của tổ quốc, công lao của 2 ông mãi ghi danh muôn đời Đồng thời còn được lắng nghe những câu chuyện huyền tích ở phía sau Ngày xưa trước cổng đền đường chính chỉ cho nam đi, nữ phải đi dưới ruộng không được
đi trên đường chính nếu không ông sẽ quật, đây có phải là tư tưởng trọng nam khinh nữ ngày xưa ư Hay việc tượng của cụ Đốc Binh, sau khi được tạc tượng
vì vẫn chưa đến ngày trình làng nên pho tượng vẫn để trong kho, cụ báo mộng
về bảo ở đó tâm tối quá chân cụ còn bị thương, nên cụ đã bảo người đem cụ ra ánh sáng và nắn chân lại cho cụ đi, thật vậy sau khi chị hướng dẫn viên mở cửa, những gì người đó miêu tả hoàn toàn trùng khớp với thực trạng pho tượng Đây chính là sự linh thiên của tín ngưỡng thờ cùng tổ tiên, anh hùng những người có công với đất nước, văn hóa tín ngưỡng truyền thống của dân tộc và cũng là văn hóa của cả Đông Nam Á
Kết thúc chuyến tham quan tại Gò Tháp cũng đã vào trưa, chúng tôi được thưởng thức món ăn dân dã của miền đồng bằng sông nước, canh chua, cá kho,
…… đây không chỉ là ẩm thực tại Đồng Tháp mà còn của cả Tây Nam Bộ Việt Nam và một số quốc gia Đông Nam Á
2.2 Khu du lịch sinh thái Gáo Giồng
Gáo Giồng thuộc địa phận xã Gáo Giồng, huyện Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp, khu
du lịch sinh thái Gáo Giồng đang là điểm đến yêu thích của rất nhiều du khách trong và ngoài tỉnh Với không gian xanh mát, đặc biệt là nằm trong khu vực rừng tràm hứa hẹn sẽ đem tới cho bạn những phút giây nghỉ ngơi thư giãn nhất Theo như những thông tin ghi lại, khu vực rừng tràm Gáo Giồng trước năm
1975 chỉ là vùng đất hoang hoá, bị nhiễm phèn nặng Lúc đó có số ít hộ dân vào
mở lõm phần diện tích ven kênh rạch để trồng lúa Tuy nhiên vài vụ sau phải bỏ
Trang 9vì năng suất rất thấp Đoàn đến đây để thưởng sen và chèo thuyền, tuy nhiên thời tiết không ủng hộ Nhưng đây cũng là một trải nghiệm đầy thú vị đến từ vị trí của cả lớp D20VHHO01, nhà nội của tôi cũng ở Gáo Giồng, Đồng Tháp khi xưa tôi có về quê nội mấy lần, đặc trưng ở đây là tính sông nước, nhà sàn, hoạt động trên xuồng, ghe Vì nước lên nước xuống, mọi hoạt động của người dân đều trên xuồng, nếu bạn chú ý trên mỗi chiếc ghe khi buôn bán gì đều sẽ treo lên đầu ngọn sào của ghe, thể hiện rằng trên ghe có bán món hàng đó Cũng như Thái Lan cũng có văn hóa này vào thời xưa
Gáo Giồng đón chúng tôi bằng cơn mưa ào ạt, nhưng cũng không thể dập tắt lòng nhiệt huyết của tuổi trẻ Đội mưa chèo thuyền ngắm sen, xem chim én bay lượn, tuy thời tiết không hoàn hảo nhưng chuyến đi này là hoàn hảo
Ảnh 6, Khung cảnh chèo thuyền tại Gáo Giồng, Đồng Tháp, nguồn: Lê Sương, Chinh Chinh
Trong khu du lịch Gáo Giồng, chúng tôi được trải nghiệm văn hóa trang phục:
áo bà ba, những bộ bà ba sặc sỡ làm tâm hồn chúng tôi trở nên bừng sáng mặc
Trang 10dù bầu trời vẫn còn đang mịt mù mưa gió, chúng tôi như phát sáng trong đầm sen khi vận bộ trang phục truyền thống đến từ vùng đất Nam Bộ này Hay được đội lên mình chiếc nón lạ, biểu tượng văn hóa Việt Nam, được uống trà sen, ăn hạt sen biểu tượng của tỉnh Đồng Tháp
2.3 Bảo tàng Đồng Tháp
Song, chúng tôi còn được trải nghiệm ở nhà sàn, được hiểu thêm về lối kiến trúc nhà sàn tại Tây Nam Bộ qua khu di tích Nguyễn Sinh Sắc hay được chiêm ngưỡng mô hình tại bào tàng tình Đồng Tháp, hiện nay, Bảo tàng tỉnh Đồng Tháp đang sở hữu hơn 30.000 hiện vật, trong đó có 3 bảo vật Quốc gia, nhiều bộ sưu tập quý hiếm như: sưu tập đèn, tượng Phật, sưu tập gốm, đồng, trang phục, sưu tập nghe nhìn, bàn ghế cổ, súng bộ binh, đặc biệt bộ sưu tập Vàng văn hóa
Óc Eo được công nhận kỷ lục Quốc gia… Bảo tàng Đồng Tháp có số lượng bảo vật Quốc gia bậc nhất so với các tỉnh, thành đồng bằng sông Cửu Long Bảo tàng được xây dựng trong khuôn viên khoảng 11.000m², mặt tiền hướng ra bờ sông Cao Lãnh, yên tĩnh và thơ mộng, chia làm 2 khu: Nhà trưng bày và khu ngoài trời Nhà trưng bày gồm 2 tầng, diện tích sử dụng trưng bày trên 1.400m2 thể hiện 03 chuyên đề: Thiên nhiên – Đất nước – Con người Đồng Tháp; cuộc kháng chiến chống Pháp; cuộc kháng chiến chống Mỹ Ngoài ba chuyên đề chính Bảo tàng còn trưng bày bộ sưu tập hiện vật khai quật tại di tích lịch sử văn hóa khảo cổ học Gò Tháp và nhiều bộ sưu tập cổ vật quí do nhân dân hiến tặng Tôi ấn tượng nhất là bảo tàng đã tái hiện lại 2 cuộc chiến tranh ác liệt Pháp, Mỹ nhân dân tỉnh Đồng Tháp đã phải đau khổ chịu nhiều áp bức đến nhường nào, khi họ dám kiên cường đứng lên chống giặc ngoại xâm liều mình để bảo vệ tổ quốc Máu đã đổ, người đã ngã nhưng trái tim vẫn đập, đập vì hai chữ Việt Nam hào hùng Không khỏi bồi hồi xúc động trước hình ảnh được dựng lại của các ấp chiến lược, cuộc nổi dậy, chiến lược của toàn thể dân nhân vì màu cờ sắc áo mà
Trang 11chấp nhận hy sinh tất cả Giờ đây khi Việt Nam đang trên đà phát triển, thế hệ sau ghi nhớ mãi công ơn của ông cha, bảo tàng khơi dậy cho chúng tôi lòng yêu
nước, sự hiệu biết về những vị anh hùng dân tộc, Đồng Tháp vùng đất bất diện không chịu khuất phục bởi kẻ thù
Ảnh 7 Tái hiện chiến tranh, nguồn: Chinh Chinh
Song song đó tại bảo tàng, chúng tôi còn được thưởng thức văn hóa từ kiến trúc đến tín ngưỡng thờ cúng, phương thức mưu sinh của người dân từ đó hiểu thêm
về nó Người dân ở đây có truyền thống đóng thuyền, như là một nghề truyền thống của họ, hay cách họ dệt chiếu thủ công, tôi đã từng được nằm trên chiếc chiếu truyền tống này, rất mát mặc du sẽ để lại vết hằn ở cơ thể nhưng khi ngủ lại rất êm và thơm, mùi thơm của vùng đồng bằng sông nước
Trang 12Ảnh 8, mô hình dệt chiếu và nhà truyền thống, nguồn: Chinh Chinh
Hay phương thức mưu sinh trên thuyền ghe, nấu ăn bằng bếp củi ngay trên ghe, xuồng đặc trưng văn hóa của không chỉ Đồng Tháp mà còn cả Tây Nam Bộ Việt Nam, đánh cá tại sông, sống tại sông, đã thấm nhuần vào máu của người con vùng đất này Tại đây D20VHHO01 được xem, được coi tái dựng lại một nền văn hóa đặc sắc của dân tộc
Ảnh 9, bữa cơm trên ghe và thuyền đóng, nguồn: Chinh Chinh
Thông qua chuyến đi này, lớp D20VHHO01 không chỉ có trải nghiệm thực tế về tỉnh Đồng Tháp mà còn học hỏi, trau dồi kinh nghiệm, được tìm hiểu về nền văn hóa Óc Eo Gò Tháp, du lịch sinh thái tại Gáo hay ngắm vườn hoa tại Sa Đéc,
Trang 13đồng thời còn có cái nhìn tổng quát hơn về Việt Nam nói riêng, Đông Nam Á nói chung
3 Kết luận
Với sự hướng dẫn của cô Lê Thị Ngọc Sương, chúng tôi nhìn thấy được cái chung và cái riêng của văn hóa Việt Nam và Đông Nam Á, trông tương đồng nhưng lại không tương đồng, thống nhất trong đa dạng Từ khi sơ khai, văn hóa Đông nam Á đã được xem là một trong những cái nôi hình thành nên loài người Tính thống nhất về mặt khu vực, và sự đa dạng trong văn hóa của mỗi tộc người hình thành nên những đặc trưng bản sắc riêng biệt với những khía cạnh độc đáo khác nhau
Nền văn hóa Đông Nam Á cũng tiếp thu từ những yếu tố bên ngoài, và nhờ những giao thoa đặc biệt này mà hình thành nên những nét riêng cho cả thời hiện tại Việt Nam như một Đông Nam Á thu nhỏ, nông nghiệp là nền tảng của văn hóa, văn hóa gốc nông nghiệp Sau nhà Nguyễn với sự xâm nhập của văn hóa phương tây vào Việt Nam đã đem đến các văn hóa ngoại sinh dần dầu đi sâu vào đời sống xã hội người Việt, điều này cũng là điểm tương đồng với hầu hết các quốc gia Đông Nam Á, như Philippines hay Malaysia, Indonesia và chỉ
có Thái Lan là không chịu sự xâm chiếm tuy nhiên giao lưu văn hóa ở Thái Lan vẫn diễn ra rất mạnh mẽ
Tín ngưỡng ở các quốc gia Đông Nam Á cũng rất đa dạng nhưng chủ yếu là tín ngưỡng phồn thực, sùng bái tổ tiên thờ cúng những người đã mất, có công với đất nước Tuy nhiên vẫn tồn tại những tín ngưỡng riêng của mỗi dân tộc
Xét về khí hậu, hệ thực vật, nhiệt độ và lượng mưa hay hệ thống sông ngòi đều khá tương đồng nhau, Sự tương đồng và tương cận giữa văn hóa Việt Nam với văn hóa Đông Nam Á nằm trong một biên độ rất rộng Đông Nam Á được xem