tiểu luận cơ sở văn hóa việt nam NHÀ ở VÙNG núi tây NGUYÊN

Đồng bào dân tộc vùng núi Tây Nguyên và kiến trúc nhà ở 1.1 Nguồn gốc hình thành 1.2 Các loại nhà ở thuộc vùng núi rừng Tây Nguyên cũng như cấu trúc vàcách xây dựng nên chúng 1.2.1 Nhà s

Trường ĐH Ngoại ngữ - Tin học ( HUFLIT )

Khoa Du lịch – Khách sạn Môn: Cơ sở văn hóa Việt Nam



NHÀ Ở VÙNG NÚI TÂY NGUYÊN

Sinh viên : Tống Châu Hoàng Duy MSSV: 18DH130081

Lớp: DL1801

Số TT: 07

NĂM 2019

MỤC LỤC Phần TỔNG QUAN

Phần NỘI DUNG

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn

1 Cơ sở lý luận

1.1 Khái niệm về vùng núi Tây Nguyên

1.2 Khái niệm về nhà ở vùng núi Tây Nguyên

2 Cơ sở thực tiễn

1.1 Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên ở Tây Nguyên

1.2 Đặc điểm dân cư và phân bố dân tộc ở vùng Cao Nguyên Trung Phần Việt Nam

Chương II: Các đặc điểm, đặc trưng của các loại nhà ở những dân tộc sinh sống tại vùng núi Tây Nguyên

1 Đồng bào dân tộc vùng núi Tây Nguyên và kiến trúc nhà ở

1.1 Nguồn gốc hình thành

1.2 Các loại nhà ở thuộc vùng núi rừng Tây Nguyên cũng như cấu trúc vàcách xây dựng nên chúng

1.2.1 Nhà sàn dài của người Êđê

1.2.2 Kiến trúc nhà sàn Xơ Đăng

1.2.3 Nhà ở của người Bhanar, Jarai

2 Nhà Rông trong cộng đồng dân tộc thiểu số định cư tại núi rừng Tây Nguyên2.1 Nguồn gốc hình thành và đôi điều về ý nghĩa của nhà Rông Tây Nguyên

2.2 Cấu trúc nhà rông ở các dân tộc khác nhau

3 Nhà mồ của cư dân núi rừng Tây Nguyên

Chương III: Nhà trong đời sống các đồng bào dân tộc vùng núi Tây

Nguyên

1 Ứng xử với môi trường tự nhiên

2 Ứng xử với môi trường xã hội

3 Bảo vệ và duy trì nhà rông, nhà sàn trong đời sống văn hóa người Việt Nam

Phần KẾT LUẬN

 Phần TỔNG QUAN

1/ Lý do chọn đề tài

“ Nhà ” hay còn gọi trong tiếng Anh là “house” hay “ maison” trong tiếng Pháp đều có chung mục đích để chỉ thực thể làm nơi cư ngụ cho con người; Nhà chính làtinh hoa từ trí sáng tạo của bao thế hệ loài người, là sự kết hợp hài hòa giữa bản sắcthị giác và bản sắc văn hóa, được tạo ra nhằm phục vụ cho mục đích sinh tồn của con người Không chỉ đơn giản là công cụ che mưa che nắng, dưới góc nhìn lịch

sử, “nhà” còn là biểu trưng của truyền thống, văn hóa, tôn giáo, thể hiện rõ nét qua cách thiết kế cũng như kiến trúc ngôi nhà Đi cùng với ngàn năm hình thành và phát triển, Việt Nam đã có những sự đa dạng, khác biệt và phát triển trong nền kiếntrúc, từ hình dáng cho đến cách thức xây dựng nên một ngôi nhà hoàn chỉnh Tuy nhiên, nét chấm phá đặc biệt trong kiến trúc nước nhà – điều làm chúng ta nổi bật

và tách biệt hẳn so với các quốc gia Đông Nam Á nói riêng và các quốc gia khác trên thế giới nói chung, không gì khác chính là nhà ở vùng núi Tây Nguyên

“Nhà” ở Tây Nguyên có nhiều loại đặc trưng như: nhà ròng, nhà sàn và nhiều dạng nhà đặc biệt khác ( chẳng hạn như nhà mồ) Nhà là một trong những hình thái

rõ ràng nhất thể hiện quá trình sinh sống, chống chọi qua cái khắc nghiệt nhất của thiên nhiên và sự phát triển của đồng bào dân tộc miền núi trong việc thích nghi với thiên nhiên và xã hội Các dân tộc thiểu số ở Việt Nam sống định cư trên núi rừng Tây Nguyên như: người Ê đê, người Xơ Đăng, người Bhanar, người Jarai, đều có chung một tư tưởng kiến trúc xây dưng nhà sàn để “an cư lập nghiệp”, và nhà rông như một nơi tụ hợp các buôn làng Tây Nguyên- được biết như nơi giao lưu văn hóa giữa cư dân trong bản Tuy nhiên, mỗi dân tộc sẽ có có một đặc trưng riêng về kiểu dáng, cấu trúc cũng như cách thức làm nhà khác nhau Như người dân Ê đê, J-rai nổi tiếng với những căn nhà sàn “ dài bằng một tiếng chiêng ngân” hay như người Xơ Đăng được biết đến với những căn nhà sàn từ gỗ cây lồ ô

Không chỉ riêng nhà ở, những cư dân ở đây còn chú trọng việc sinh hoạt cộng đồng, giao lưu văn hóa văn nghệ lẫn nhau, điều này được thể hiện qua sự hình thành của nhà Rông trong nghệ thuật kiến trúc của một số dân tộc thiểu số như Bharna và Gươl

Tóm lại, thông qua “nhà” – một trong những thành tố thiết yếu đánh dấu quá trình sáng tạo, tư duy để vượt qua khắc nghiệt của thiên cho công cuộc đấu tranh sinh

tồn, chúng ta có thể nhìn rõ ràng và bao quát những nét đặc trưng trong văn hóa các đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng núi Tây Nguyên, để từ đó nhìn nhận được cáithông minh trong cách tổ chức cuộc sống của bà con vùng núi.

2/ Mục đích nghiên cứu đề tài:

Không chỉ tìm hiểu, nghiên cứu về nguồn gốc hình thành, phát triển cũng như cấu tạo của những ngôi “nhà” ở núi rừng Tây Nguyên, mà cả văn hóa cũng như cách ứng phó và chống chọi với thiên nhiên khắc nghiệt của một bộ phận dân tộc thiểu

số sinh sống lâu đời trên mảnh đất cao nguyên này cũng được khai thác thông qua việc nghiên cứu kiến trúc “nhà” của họ Bên cạnh đó, qua những nghiên cứu trên,

có thể đánh giá vai trò của nhà trong đời sống dân cư, hiểu được nếp sống của họ qua những biến đổi của lịch sử Nhà sàn và nhà rông, đều là những di sản văn hóa hữu hình có giá trị quan trọng, góp phần duy trì tinh hoa truyền thống Việt Nam cũng như giới thiệu bản sắc dân tộc ta đến với bạn bè quốc tế Thế nhưng ngày nay,

đi đôi với kỷ nguyên Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa, là sự suy thoái về số lượng nhà sàn, nhà rông trên núi rừng Tây Nguyên, do nhà ở đã có sự biến đổi theo phong cách “thành thị hóa” Vì thế, nghiên cứu về nhà ở núi rừng Tây Nguyên, giúp ta hiểu sâu sắc hơn về tầm quan trọng của chúng đối với văn hóa dân tộc, từ

đó có cái nhìn bao quát hơn cũng như nhận thức được tính cấp thiết của công cuộc bảo tồn và phát triển nét độc đáo của “nhà” nơi đây Ngoài ra, có thể áp dụng những hiểu biết từ đề tài nghiên cứu này vào việc phát triền những loại hình du lịchđộc đáo nhằm mục đích giới thiệu bạn bè quốc tế đến với văn hóa Việt Nam, từ đó vừa đạt được mục đích phát triển nền du lịch cũng như kinh tế nước nhà, vừa thànhcông thực hiện công cuộc bảo tồn và duy trì các kiến trúc truyền thống địa phương

3/ Đối tượng nghiên cứu:

Các dạng nhà phổ biến như nhà sàn, nhà rông, của các đồng bào dân tộc thiểu số đang sinh sống và định cư trên địa bàn vùng núi cao Tây Nguyên ( Êđê, Jarai, Bharna, )

4/ Phương pháp nghiên cứu:

Kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu, gồm:

 Tổng hợp thông tin, tư liệu, dữ kiện liên quan đến nhà sàn, nhà rông; đặc biệt là những thông tin có liên hệ mật thiết giữa nhà và văn hóa các dân tộc

ít người

 Từ những thông tin thu thập được, bắt đầu chọn lọc và phân tích kỹ càng những thông tin giá trị cũng như đáng tin cậy, có cơ sở để bắt tay vào nghiêncứu, phát triển luận điểm từ những thông tin sẵn có

 Bên cạnh các thao tác tổng hợp, phân tích, phải miêu tả đầy đủ, sinh động những nét đặc trưng trong hình ảnh “nhà” cho lôi cuốn hấp dẫn

 Nguồn tư liệu cập nhật liên tục từ sách báo và Internet

5/ Dự kiến những kết quả sau khi nghiên cứu:

_ Thu thập được một lượng lớn thông tin về nhà sàn, nhà rông từ đó rút ra đánh giá

và có cái nhìn khách quan về vai trò của nhà đối với đời sống văn hóa của một bộ phận dân tộc ít người

_ Cung cấp cho người đọc trọn vẹn về tính cấp thiết của việc duy trì và bảo tồn di sản vô giá của dân tộc Việt Nam, tạo tiền đề cho kế hoạch giữ gìn nhà sàn, nhà rông khỏi tương lai bị xóa sổ trong từ điển dân tộc

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn

1 Cơ sở lý luận

1.1Khái niệm về vùng núi Tây Nguyên:

“Vùng Tây Nguyên, một thời gọi là Cao nguyên Trung phần Việt Nam, là khu vực với địa hình cao nguyên bao gồm nhiều tỉnh, xếp theo thứ tự vị trí địa lý từ đầu xuống cuối gồm Kon Tum Gia Lai Đắk Lắk Đắk Nông , , , và Lâm Đồng Tây Nguyên là một trong 3 tiểu vùng của miền Trung Tây Nguyên cùng với Bắc Trung Bộ và Nam Trung Bộ hợp thành miền Trung Việt Nam Và vùng này là vùng mà không giáp biển và khá gần xích đạo nên vừa nắng vừa hạn hán.”(Theo Wikipedia Vietnam, Tây Nguyên, https://vi.wikipedia.org)

và Đắk Nông chỉ có chung đường biên giới với Campuchia Còn Lâm Đồng không có đường biên giới quốc tế.

Thực chất, Tây Nguyên không phải là một cao nguyên duy nhất mà là một loạt cao nguyên liền kề Đó là các cao nguyên Kon Tum cao khoảng 500 m, cao nguyên Kon Plông, cao nguyên Kon Hà Nừng, Plâyku cao khoảng 800 m, cao nguyên M'Drăk cao khoảng 500 m, cao nguyên Buôn Ma Thuột cao khoảng 500

m, Mơ Nông cao khoảng 800-1000 m, cao nguyên Lâm Viên cao khoảng 1500 m

và cao nguyên Di Linh cao khoảng 900-1000 m Tất cả các cao nguyên này đều được bao bọc về phía Đông bởi những dãy núi và khối núi cao (chính là Trường Sơn Nam).

Tây Nguyên lại có thể chia thành ba tiểu vùng địa hình đồng thời là ba tiểu vùng khí hậu, gồm Bắc Tây Nguyên (tương ứng với các tỉnh Kon Tum và Gia Lai , trước là một tỉnh), Trung Tây Nguyên (tương ứng với các tỉnh Đắk Lắk và Đắk Nông), Nam Tây Nguyên (tương ứng với tỉnh Lâm Đồng) Trung Tây Nguyên có

độ cao thấp hơn và nền nhiệt độ cao hơn hai tiểu vùng phía Bắc và Nam.” (Theo thongtinnongthon.vn, Tây Nguyên vài nét tổng quan, dantocmiennui.vn)

1.2 Khái niệm về nhà ở vùng núi Tây Nguyên:

“Nhà” trong kiến trúc Tây Nguyên không chỉ gói gọn trong khái niệm “ vật chất hữu hình dùng để che nắng che mưa” – mà còn là di sản văn hóa,giao lưu cộng đồng giữa bà con trong bản làng với nhau Khác xa với những ngôi nhà cao tầng, chung cư mang hơi hướng thành thị, nhà ở cao nguyên gồm nhà sàn, nhà rông giản dị nhưng không kém phần sáng tạo trong cách xây dựng, có thể giúp dân cư chống chọi với cái khắc nghiệt của thời tiết cũng như phòng được sự tấn công từ thú dữ

Có trên 20 dân tộc thiểu số sinh sống trên khu vực Tây Nguyên, trong đó chủ yếu là đồng bào K’Ho ( Lâm Đồng), Êđê ( Đắk Lắk ), Jarai, Bhanar (Gia Lai, Kon Tum, Đắk Nông, ) Họ ảnh hưởng, chi phối đến nhiều mặt trong đời sống của các dân tộc anh em khác, trong đó có phần đông bộ phận người Kinh Kiến trúc nhà sàn, nhà rông của các dân tộc ít người đãđem lại những đóng góp độc đáo, thông minh, sáng tạo:

 Nhà sàn:

Nhà sàn là nơi cư trú, che mưa, che nắng, ngăn thú dữ và cũng là nơi sum họp gia đình của đại bộ phận dân tộc thiểu số vùng Tây Nguyên Đây là ngôinhà phù hợp với địa thế dốc và nền đất còn lầy lội, cũng như phù hợp để ngăn chặn thú dữ đột ngột xông vào nhà ( vì vị trí sinh sống của đồng bào thiểu số chủ yếu ở nơi núi rừng cheo leo hiểm trở, thường xảy ra sụt, lún, “ gió lắm mưa nhiều”, nên kiến trúc nhà đô thị là bất khả thi, và nhà sàn là lựa chọn tối ưu nhất)

“Nhà sàn là một kiểu nhà được xây dựng trên những cột phía trên mặt đất hoặc mặt nước Thường kiến trúc nhà sàn được xây dựng trên những khu đất vùng cao để tránh thú dữ Mỗi dân tộc khác nhau có kiểu thiết kế nhà sàn khác nhau tùy theo điều kiện sống của họ Tuy nhiên nhìn chung vật liệu để xây dựng nhà sàn dân tộc không mấy khác nhau, chủ yếu là

gỗ, song, mây, tre, bương, vầu được khai thác trong các khu rừng nhiệt

đới Đây là những vật liệu đơn sơ nhưng kiến trúc sàn nhà được thiết kế với sự vững chai nhờ sự hợp lý trong tỉ lệ kết cấu của khung gỗ Thường mái của nhà sàn được thiết kế với sữ vững chai nhờ sự hợp lý trong tỉ lệ kết cấu của khung gỗ Thường mái của nhà sàn được thiết kế với độ dốc lớn, có dạng 2 mái, 3 mái, và 4 mái với vật liệu lá gồi, tránh hay ngói âm dương.” ( Theo casagranda.vn, Đặc điểm của kiến trúc nhà sàn Tây

Bhanar, còn là địa điểm tiếp đón khách, kể cả khách chung của cả làng hay khách riêng của từng gia đình Đây được coi là một biểu tượng văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên, thể hiện rõ nét và đầy đủ nhất giá trị vật chất, tinh thần trong đời sống đồng bào nơi đây

Hình ảnh nhà Rông Tây Nguyên với kết cấu đặc trưng là nét văn hóa truyền

thống (https://angcovat.vn/tin-tuc/1709-dac-diem-kien-truc-va-ket-cau-nha-rong-

tay-nguyen-co-gi-dac-sac-tt217088.html)Công trình kiến trúc đặc trưng này không phải đồng bào người dân tộc vùngnúi Tây Nguyên nào cũng có Cấu trúc nhà như thế này, xuất hiện phầnnhiều ở các buôn làng người dân tộc như Jarai, Bhanar, định cư tại khu vựcphía Bắc Tây Nguyên, nhất là hai tỉnh Gia Lai và Kon Tum

Một bộ phận dân tốc ít người khác như người Êđê, không sở hữu kiến trúcnhà Rông, mà họ sử dụng ngôi nhà sàn dài đặc trưng để thay thế làm nơisinh hoạt chung Vì vậy, có thể nói nhà sàn dài đóng cả hai vai trò vừa là nhà

để ở, vừa là nơi để giao lưu, tiếp đãi quan khách bạn bè gần xa

Nhà sàn dài đặc trưng của người Êđê(http://vovworld.vn/vi-VN/sac-mau-cac-dan-toc-viet-nam/nha-truyen-thong-

cua-nguoi-ede-nha-dai-nhu-tieng-chieng-ngan-204343.vov)

2 Cơ sở thực tiễn:

2.1 Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên ở Tây Nguyên:

“ Điều kiện thiên nhiên ở Tây Nguyên:

 Địa hình:

- Ở về phía Tây của dãy Trường Sơn, bề mặt địa hình dốc thoải dần từ Đông sang Tây, đón gió Tây nhưng ngăn chặn gió Đông Nam thổi vào Địa hình chia cắt phức tạp có tính phân bậc rõ ràng, bao gồm:

+ Địa hình cao nguyên là địa hình đặc trưng nhất của vùng, tạo lên

bề mặt của vùng Dạng địa hình này thuận lợi cho phát triển nông, lâm nghiệp với qui mô lớn.

Đất đai:

- Đất đai được coi là tài nguyên cơ bản của vùng, thuận lợi cho phát triển nông lâm nghiệp Diện tích đất chủ yếu là đất đỏ bazan, tầng phong hoá dày, địa hình lượn sóng nhẹ tạo thành các cao nguyên đất đỏ như cao nguyên Buôn Ma Thuột, Plâycu, Đăk Nông, Kon Tum chiếm diện tích khoảng 1 triệu ha, thích hợp với nhiều loại cây trồng, đặc biệt là cây cao

su, cà phê, chè, hồ tiêu, điều và rừng; Đất đỏ vàng diện tích khoảng 1,8 triệu ha, kém màu mỡ hơn đất đỏ bazan nhưng giữ ẩm tốt và tơi xốp nên thích hợp với nhiều loại cây trồng Ngoài ra còn có đất xám phân bố trên các sườn đồi thoải phía Tây Nam và trong các thung lũng, đất phù sa ven sông, thích hợp cho trồng cây lương thực.

- Tuy nhiên diện tích đất trống đồi núi trọc chiếm tới 1,4 triệu ha

và đang bị thoái hoá nghiêm trọng (đất bazan thoái hoá tới 71,7%; diện tích đất bị thoái hoá nặng chiếm tới 20%).

Tài nguyên rừng:

- Tây nguyên là một trong những vùng có tính đa dạng sinh học rất cao của Việt Nam Rừng Tây Nguyên giàu về trữ lượng, đa dạng về chủng loại Trữ lượng rừng gỗ chiếm tới 45% tổng trữ lượng rừng gỗ của

cả nước Diện tích rừng Tây Nguyên là 3.015,5 nghìn ha chiếm 35,7% diện tích rừng cả nước Các cây dược liệu quí được tìm thấy ở đây như sâm bổ chỉnh, sa nhân, địa liền, thiên niên kiện, hà thủ ô trắng, và các cây thuốc quí có thể trồng được ở đây như atisô, bạch truật, tô mộc, xuyên khung ” ( Theo thongtinnongthon.vn, Tây Nguyên vài nét tổng quan, https://dantocmiennui.vn/)

Hiểu biết về điều kiện tự nhiên của núi rừng Tây Nguyên, sẽ giúp ta một phần không nhỏ trong việc đánh giá tầm quan trọng và vai trò của kiến trúc nhà ở và nhà mồ trong đời sống đồng bào nơi đây Từ đó, ta nhận thấy rằng với đặc điểm thổ nhưỡng đất đỏ bazan ở độ cao khoảng 500m đến 600m, với một độ dốc nguy hiểm trên núi rừng, thì kiến trúc nhà sàn

là sự lựa chọn tối ưu trong việc xây dựng vì tính dễ dàng và khả năng chống chọi cao của nó đối với thiên nhiên

2.2 Đặc điểm dân cư và phân bố các dân tộc ở vùng Cao Nguyên Trung Phần Việt Nam:

Tây Nguyên sở hữu dân số thấp và phân bố không đều, mật độ dân số thấp Tây Nguyên có sự đa dạng về dân tộc với hơn 30% là dân tộc thiểu

số, gồm phần đông là người Kinh, còn lại là người Bhanar, Êđê, Jarai ( Gia Lai, Kon Tum, Đak Lak, )

Dân tộc

Số người

Tỷ lệ (%)

St t

Dân tộc

Số người Tỷ lệ (%)

vàng son như một phần cung đình Huế, một phần Khám Chí Hòa,

nhưng dẫu cho cái nắng cái gió, cái đau thương của chiến tranh vùi dập,

nhà sàn vẫn hiên ngang sừng sững giữa núi đồi Tây Nguyên

“Từ thời vua Hùng khởi nghiệp, nhà sàn đã là

nơi cư trú, che nắng, che mưa, ngăn thú dữ, là

nơi sum họp gia đình Ðây là ngôi nhà thích

hợp với địa thế dốc và nền đất còn lầy lội Có

hai kiểu nhà sàn được sử dụng ở vùng đất của

các vua Hùng (thuộc tỉnh Vĩnh Phú), đó là kiểu

nhà có mái cong hình mui thuyền, sàn thấp,

không có vách tường ngăn che, đuôi mái gối sát

sàn nhà đảm đương nhiệm vụ của tường ngoài.

Kiểu thứ hai có mái dốc đổ về hai phía, nghiêng

thẳng xuống sàn, phần giữa của mái võng

xuống và được trang trí hình chim, thú đẹp mắt.

Hai đầu nóc nhà uốn cong, cửa được bố trí ở

hai đầu.” ( Theo Heritage, Nhà sàn,

http://vietbao.vn / )

Kiểu nhà sàn dài của người Êđê hiện nay ở miền Nam thuộc Tây Nguyên

có sự hình thành như thế nào thì cho tới hiện nay vẫn chưa ai có thể nói

chính xác , nhưng có thể tạm cho rằng việc hình thành nhà sàn dài được

bắt đầu từ công cuộc di cư và khai phá một địa bàn mới của dân tộc Êđê

Về phần nhà của người Bana, “trước đây khi chế độ gia đình lớn còn

thịnh hành, ở vùng người Ba Na sinh sống thường có những căn nhà dài

hàng trăm mét, tuy nhiên hiện nay chế độ gia đình lớn không còn nữa, mô

hình các gia đình nhỏ với những căn nhà sàn gọn gàng xuất hiện ngày

càng nhiều Nhà sàn ngắn của các gia đình nhỏ là phổ biến Nhà sàn

thường dài từ 7m đến 15m, rộng từ 3m-4m, cao từ 4m-5m, sàn cách mặt

đất khoảng 1m đến 1,5m”( Theo Wikipedia, Người Ba Na,

https://vi.wikipedia.org/ )

Tóm lại, nguồn gốc hình thành của nhà sàn ở khu vực Tây Nguyên, tuy

rằng không có lịch sử chính xác, nhưng có thể nói đó chính là thành quả

của một quá trình di cư, sáng tạo để thích nghi với cuộc sống khắc nghiệt

nơi núi rừng

Họa tiết thường được sử dụngcho kiến trúc nhà sàn

( indonesia-giong-het-hinh-ve-tren-

http://genk.vn/ngam-nha-san- 20160928104320251.chn