Văn hóa dòng tộc dòng họ ở việt nam phần 2

Gia phả được coi như một bức tranh lịch sử thu nhó của một dòng họ, thậm chí lớn hơn là một làng, một vùng đất cùng vối những sự kiện lịch sử những biến đôi xả hội liên tục.. Ti'ước khi

1.TỘC PHÀ

N g u ồ n góc củ a tộc p h ả

Tộc phả (gia phả) là một cuốn lịch sủ chung CÚ.Ì gia tộc Nó không những ghi chép lại nguồn gôc của gia tộc, quỷ đạo di chuyển, còn bao gồm toàn bộ quá trình lịch

sử văn hoá như: sinh sôi phát trien, hôn nhân, vftn hoá, quy tác quy ưdc cùa gia tộc.,

Trong nền vãn hoá phương Đông, ỉịch sứ gia phả đã

có trên 300 năm, châu Âu có gần 500 năm Gia phả được coi như một bức tranh lịch sử thu nhó của một dòng họ, thậm chí lớn hơn là một làng, một vùng đất cùng vối những sự kiện lịch sử những biến đôi xả hội liên tục sự tham gia và nhừng ản h hưởng cùa dòng họ đến tién trìn h lịch sủ xã hội của những vùng miên khác nhau

Q u á t r in h h ì n h t h à n h tộc p h ả , g ia p h ả

Tôc phả phản ánh môi quan hệ của môt nhóm người có cùng huvết thống Thành quả nghiên cửu nhân loại học hiện nav đâ chửng minh: trước khi con ngưòi

A* 7 0

tién vào xã hội vãn niiiih (ịiian hệ huyél thóng là quan

hộ dau liên cùa con I i í ĩ i í ò i vã là sỢi dây Răn bó quan trọnịỉ nhất g iữ a ngưòi VỚI ngiíỡi Mô hinh xã hội đầu tiên cùa con người là xã liội nguyên thúv sòng theo bầy quấti cư, nhưng !ÚC' này ('(>11 ngưòi chỉ biết mẹ mà không biếl clia Các tư liộii sử học cho thấy; Trong lịch sử hơn

3 triệu Iiám tốn tại củii con ngưòi, có khoáng 2,9 triệu nãm là thuộc thời kv Nã hội nguyên thuỳ đên cách đây hrtn 10.000 nám mới bat (láu hình thành chẻ độ thị tộc

Xã hội nguyên ban clầu chia thành một sô' quần thê nhỏ vã b ắ t đầu hinh thành quan niệm phàn biệt ngưòi thân sơ, Con ngưòi biết mẹ đẻ thì có thế biết được người ihân của mẹ vi clụ như: bà ngoại, anh chị em của

mẹ Quaii hệ họ hàng cũng hình thành từ đó Đâv chính

là nội dung chính của gia phá và nội dung cơ bản của phá

hệ-Phrí hệ truyền miệng chinh là nguồn gòc của gia phn Ti'ước khi xuất hiện gia phả bàng chữ viết, có sự tồn tại của gia phá truyền miệng, Gia phả (phả hệ của dòng họ) có chức năng đầu tiên chính là xác định quan

hệ thân sơ, tập hợp họ hàng, ưu hoá sự sinh đẻ, gọi là

thàn thản d ĩ tươìig cập Sau này vẩn giữ nguyên hai

chức níing phán biệt và lặp hợp, nhưng cùng vỏi sự thay đổi cúa ihời đại, chế độ xã hội khác nhau, nội dung cụ tliể và lác dụng của nó cũng khác nhau

Gia phả viết riènp thông qim nguồn gõc họ, nguyên nhân di dòi, nguồn gốc phà hệ, mà có tác dụng tim hiếu

tổ tông, nhận tổ tông, gắn bó họ hàng và gia đình làm thành quẩn th ể của xã hội

^ 71

Sự hình thành và phát triển cùa gia phả có liên quan đến quần thể xă hội, thị tộc, gìa tộc và gia đình, chức nãng của nó là ghi lại môi quan hệ của những người cùng huvết thông, và lịch sử của dân tộc ?ừ khi

có gia phả bằng chữ viết đến nay việc xác định gôc gác

tổ tông thuận lợi hơn Việc lập gia phả, tộc phi có ý nghĩa to lớn trong việc tăng cường môi đoàn kêt trong

dòng họ, nuôi dưỡng đạo lý Uôhg nước nhớ nguin của

dân tộc

Khởi nguồn của gia phả

Gia phả chính là sách có thể vản được trình bày theo hệ thông chặt chẽ, phân loại rõ ràng, có sơ ỉồ ghi chép sự vật Ghi chép thực vật có hoa phổ, mộĩ phổ, thảo phổ; ghi động vật, có như uvên ưdng phổ, hỉ điệp phổ, chuyên ghi niên đại của vua gọi là Đế vươn? niên phổ, chuyên ghi sự tích trong cuộc đời của ai đó gọi là nhân niên phổ, ghi chép dòng dõi huyết thông cta con ngưòi gọi là gia phổ Khỏi nguồn của gia phả theo người xưa nói là có từ thòi vua Nghiêu

Nghiên cứu gia phả ■ tịch p h ổ

Phần lớn gia phả còn lưu giữ hiện nay là g a phả biên soạn riêng, xuất hiện dưới hình thức một cLi một phái, chủ gia phả sống chủ yếu ở khu vực có cuộ: sống tương đối ổn định, có đặc trưng địa phương rõ rệt Tịch phổ chính là nơi sinh sông của chủ gia phả Tịci phả chinh là tên địa danh Gia phả còn lưu giữ hiện niy chủ yếu là gia phả cũ thòi trưóc, địa danh trong giỉ phả thưòng lấy tên địa danh cổ

^ 7 2 •*

N ộ i d u n g c ủ a ỊỊia p h á Nguồn gốc và quá trinh phủi triển của họ

Nguồn gốc và quá trình phát triển họ chính là nịíUồn gốc và sự thay đôi cùa tộc mang họ Nguồn góc

họ của ngưòi Việt Nam có lừ rất lâu đòi, nếu không có những ghi chép của sách cô hoặc gia phả cổ, thì người đời sau r í t khó tìm hièu Từ một nhà đến một họ rồi đến một nưóc khòng thể không biết nguồn gốc của mình bát đầu từ đảu- Mỗi bộ p a phả đểu giỏi thiệu cụ thể nguồr gô’c một họ, Do vậy nó là tài liệu quý giúp thế

hệ sau ké thừa các giá trị truyền thống được lưu truyển

từ đòi trvóc Đồng thòi đây cũng là tài liệu lịch sử luu truyền đến hàng nghìn năm sau

Họ cũng không n ^ n g thay đổi và phát triển trong quá trìn^ lịch sử, như: chiến tranh, chuyên chỗ, thay đổi triều đại, và đôi họ do tránh tên huý, đổi họ do tràn h nại, đối họ kép thành họ đơn họ trở nên phức tạp hơn, chởi nguồn chinh xác của nó càng đòi hỏi phải khảo chứ.ig cụ thể

Thòi đại phong kiến, rất nhiều họ để nâng cao dòng dõi và danh vọng cùa mình, đã đôi sang họ người có địa

vị, hoặc tỏ’ tìm vê' vị quan nào đó làm tổ tiên của mình Nhưng nỊUòi xưa iại không biết, điểu này đã ảnh hưởng đến sự tiu ầ n tuý và tính xác thực của quan hệ huyết thống, nỊưòi đòi sau phải dộc biệt chú ý khi tìm hiểu, nghiên cíu

Trorg gia phả có ghi chép vế họ và Thuỷ tổ của mình, mic đích là xác định rỏ huyết thông, phân biệt

quan h ệ 'h â n sơ và xác định nguồn gốc của họ Gia phả

^ 7 3

dêu có ghi chép một chương vể họ vã irình bày nguồn gòc về họ cúa gia lộc, hoặc lịch sù đôi họ vi một nguvên nhàn nào đó của gia tộc Vì vậy nguồn gôc họ trong KÌÍI phá trở nên rất quan trọng, nó ià tài liệu chứng minh vế huvết thông gia tộc của mồi cá nhân

Đ ư ờ n g h iệ u

Đường hiệu !à một tiêu chi đặc biệt của họ, nó thể hiện quan hệ địa lý cúa nguổn gô’c họ, Trong gia phả, đưòng hiệu có ý nghia gán bó môi quan hệ ẹiửa họ và họ hàng, cũng là một trong những đầu mói quan trọng đế

th ế hệ sau tìm hiếu về cội nguồn

Tên gọi đưòng hiệu nói chung lâV từ tên quận, huyện Cùng vói sự phát triển lớn mạnh của gia tộc họ

đà xuất hiện nhiều tên họ nổi tiếng

Trải qua nhiều biến cô: thiên tai, chiến tranh, địch bệnh người trong gia tộc lớn di chuvển đi và phân tán khắp mọi ndi Do vậy mới nảv sinh ra cách nhập tôn chi nhánh đưòng hiệu dưỏi đưòng hiệu chung, Đường hiệu chung đại diện cho cãi nôi của gia tộc (dòng họ), để ngưòi đòi sau không quên cội nguồn, chi nhánh đưòng hiệu thì đại diện cho mảnh đất mói chuyển đến của người trong họ, Sau khi trở thành gia tộc có danh vọng

ó nơi đó, thì lấy tên quận của nơi này làm đưòng hiệu, đường hiệu chung và chi nhánh đường hiệu gọi chung là quận vọng”

Vì các họ cơ bán đều lấy tên quận làm tên quận cho gia tộc của mình, nèn có hiện tượng một vài họ cùng chung một đưòng hiệu

^ 7 4

Báng phii hệ giíi plia cung cấp rất nhiểu thông tin quý cho ihê hộ sau: Thỏiit? báo rõ tổ tièn cùn ngưòi trong tộc, nhửng danh nhiìii trong dòn họ đồng thòi ghi

rỏ nơi ỏ cùa mọi người iroỉig gia tộc

Bang phá hộ ghi lại nội dung quan trọng nhất trong gia phá dó là xác’ dịnh môi quan hệ giữa các thàiih viên trong một gia tộc, ví dụ: quan hệ cha con, anh cm viết rò sơ đồ tên thành viên trong gia tộc của

Tổ tiôn và ihê hệ sau Nó có bốn cách thức trình bàv cơ bản: Âu thức, Tó thữc Kiêu tháp thửc và Điệp ký

thức-Au thức: còn gọi là thê hoành hành đưỢc thiết lập bởi nhà vãn học thòi Bắc TôVig là Ảu Dương Tu Đặc diêm của Au thức là: phân ò các thời đại sắp xép theo hàng ngang từ phải sang trãi, nảm th ế hệ là một bảng,

sừ dụng rất thuận tiệii- Trong Âu thức, bên trái tên ngưòi trong inỗi thòi đại dểu có ghi chép một đoạn văn nói về cuộc dòi, giâi thiệu tên hiệu, công danh, chức vỊ, ngày th á n g nảm sinh nủm tứ bạn đòi nơi chôn, thành tích của người này

Tò thửc; còn gọi là Thuỳ chu thể, do nhà văn học thòi Bắc Tỏng là Tô Tuán sáng lập Đặc điểm của bàng phả hệ Tô thửc; các thế hệ sắp xếp theo hàng thảng (lửng, giữa các th ế hệ khỏiig có đường ké ngang nối tiếp, toàn bộ đểu dùng đường ké thang nối tiếp, các ô trong báng cũỉig sắ)) xếp lừ phải sang trái, chủ yêu là nhấn mạnh quan hệ tòng pháp

Kiếu tháp thức: nhìn hình dáng bên ngoài giông như cái tháp, lên ngưòi trong các th ế hệ được sáp xép từ

B á n g p h ú h ệ

7 5

trên xuống dưới Kiêu tháp thức áp dụng cách nôi úèp bàng dường kẻ ngang và dọc, đường dọc luôn nằm giùa đường ngang, điểu này đỏi với những gia tộc lớn có nhiều ngưòi do tên ngưòi không thể sdp xếp trên cùng một mặt giấy, quan hệ anh em không rõ ràng, dẫn đến nhiều bất tiện cho việc viết và xem gia phả

Điệp ký thức: khòng dùng đường ké ngang dọc để nối tiếp môi quan hệ giữa mọi người trong các thê hệ,

mà chỉ dùng chữ viết để thể hiện quan hệ này Dưới tèn mỗi ngưòi đểu có một doạn giới thiệu ngắn, như tên, hiệu, công danh, chửc vị, ngày tháng nảm sinh tử, nơi chôn, thành tích,, Hình thức phả hệ của Điệp ký thức cô* định, thứ tự rõ ràng, tường đôi ngán gọn

Bôn hình thức bảng phả hệ trên đểu có nét đặc sắc riêng, rất thường gặp trong tộc phả, nhưng cùng có sự thay đổi của nó, khi chúng ta ghi chép bảng phả hệ của gia tộc, có thể vận dụng linh hoạt theo tài liệu để nắm bắt và sô lượng các thành viên trong gia tộc Tóm lại, bảng phả hệ phải dễ nhìn dẻ hiểu, nội đung chân thực, trình tự rỏ ràng, đó mói là điếu quan trọng nhất

Gia huấn

Gia huấn có tác dụng rất lớn đôi vài việc giáo dục truyền thống tộc họ Đây củng là bộ phận cấu thành nên gia phả

Thòi xưa, xă hội loài người trải qua sự thav đói cùa

thị tộc, g\a tộc và gia đinh, tuy nhiên, những điều nàv

đểu là nền tảng hình thành một quốc gia Khi đất nưóc không ổn định và phép nước không rõ ràng, gia huân có the phát huy sức mạnh ổn định trậ t tự xã hội Bởi lẽ để

^ 76

duy trì chê độ pháp chế gia tộc đâ định ra quy phạm hành vi nhất định đổ ràng buộc thành viên trong gia tộc, đây chính là nguồn gô'c đẩu tiên của gia huấn, gia pháp

Theo đà phát triển của xã hội gia huấn ngày càng trở nên phong phú, Trong gia phả ghi chép rấ t nhiều câu điên tích danh ngôn vẽ' cách chăm lo việc nhà và giáo dục con cái, trở thành k ế sách trị gia quý giá được mọi ngưòi ngưỡng mộ, trỏ th ành điền phạm "tu thân",

"tề gia" Ví như tư tưởng tiết kiệm và chăm lo việc nhà cho đến nay vẫn có ý nghĩa tích cực Trong gia giả có ghi chép rấ t nhiểu gia huấn, quy tắc gia tộc và nhũng điều con cháu phải tu â n

theo-sở dĩ gia huấn được ngưòi dời coi trọng, vì mục đích của nó vẫn tôn sùng trung, hiếu, tiết, nghĩa, dạy con nhũng lễ nghi, và bản tính liêm khiết Ngoài ra, đề xướng gì và kiêng kị gì cũng là nội dung quan trọng trong tộc quy gia pháp Nói một cách đơn giản, mỗi gia tộc đều có gia huấn, tộc quy khác nhau Nội dung thường gặp trong gia phả bao gồm:

• Coi trọng phép nhà, phép nưốc

• Họ hàng, làng xóm chung sông hoà thuận

- Hiếu vói cha mẹ, kính trọng bề trê n

- HỢp lề giáo, đúng đ an h phận

- Thò cúng tổ tiên, mồ mả sắp đật theo trình tự.

Gia truyện

MuôVi đi sâu tìm hiểu công trạng lịch sử của người trong họ thuộc bảng phả hệ thì phải xem gia truyện

A* 7 7

Gia truyện, là thẻ văn ghi chép sự tích cùa ngưòi eó danh vọng, có cóng trạng trong gia lộc, là một loại truyện ký chính thức, trưốc đây truyện ký và gi-i phả được ghi riêng rẽ

Truyện ký ghi chép phẩm chất dạo đức và công trạng trong cuộc đời của một ngưòi ghi rõ sự cống hiến vối đất nưdc, dân tộc và xã hội đến công trạng dối với địa phưdng, gia tộc, như; đầu tư tiển của xây đựn? n h à thò, mồ mả, toàn bộ đểu ghi trong gia phả, đe làm tấm gương cho con cháu sau này noi theo, và lảnt vẻ vang gia tộc

Gia truyện chia thành: liệt truvện nội truvèn và ngoại truyện, Liệt truyện là truvện ký ghi chép r.hững còng trạng của ngưòi đàn ông trong gia tộc Nội truyện

à truyện ký ghi chép về những ngưòi phụ nử có phẩm chất và đức hạnh trong gia tộc Ngoại truyện là t,'uyện

ký ghi chép về những ngưòi phụ nữ có phẩm chất và đửc hạnh đã xuất giá trong gia

tộc-Trong truyện ký có dán nhiều tranh ảnh, hioộc tranh chuvện có liên quan, đê đòi sau đọc và hình diung được một cách sinh động của hình tượng về th ế htậ đi trưỏc trong gia tộc

Cách dùng từ trong gia truyện luôn để cao sụclhân thực và bình dị, tránh dùng từ hoa mỹ Đâv cùng h ttiêu chuấn quan trọng để đánh giá mức độ chuẩn mụ: của

gia truvện.

Tác phẩm văn nghệ

Gia phả chính là sách sử của gia tộc, trong có bao gồm cả các tác phẩm văn nghệ của mọi ngưòi T í tthời

^ 7 8

xưa, nhiểu tác phẩm của danh nhân trong gia tộc được

đưa vào gia pha, nội dung của Ị i h ầ n này phong phú, để

cập đến rííl nhiểu lĩnh vực-, như sii học, văn hoá, kinh

tế, tôn giáo, vổ hình thức ihặm chí được coi là "tài liệu

lịch sử kinh điển"

Tác phẩm vãn nghệ là sự kết tinh và tâm huyết của

các bậc lổ tiên trong gia tộc, có giá trị như một tài liệu

khoa học lịch sử quý báu có giá trị tham khảo và

thưởng thức vô cùng quý giá, Nhưng, do chủng loại và

nội dung của tác phẩm vàn nghệ khá phong phú và

phửc tạp, yêu cầu người đời sau phải có sự chỉnh sửa,

mổi có thể làm cho các tác phâm văn nghệ đặc sắc lưu

truyền và vặn dụng

Đồng thòi, khi bô sung tác phẩm vãn nghệ hiện đại

vào gia phả, người thực hiện phâi chọn lọc kỹ càng, đưa

vào gia phả th ậ t th ậ n trọng, đế truvển lại những giá trị

văn hiến có giá trị tiêu biểu nhất cho con cháu đòi sau

Tranh ảnh trong gia phả

Trong gia phả có nội đung chủ yếu là chữ viết,

ngoài ra có thế kêt hỢp thêm tài liệu tran h ảnh Một

bức ảnh đẹp vần có thê lưu lại diện mạo của ngưòi đời

trưóc và một sô’ nét đặc trưng của thòi đại mà họ sinh

sông

Y nghĩa của việc đưa tranh ảnh vào gia phả là, đề cao một hoàn cảnh môi trường một cách trực tiếp nhất

cho sự lưu truyền và kê thừa của gia tộc, làm cho gia

phả không hạn chế bởi hình thức ghi chép bằng chữ

viết, khái niệm chung mà còn hết sức mói mẻ và sinh

động Có thê cho vào gia phả các loại ảnh sau;

7 9