Nghiên cứu một số vấn đề dân tộc học việt nam phần 2

VỀ VĂN HÓA VÙNG VÀ TỘC NGƯÒI ỏ VIỆT NAM* Trên đất nước ta, người Việt tức người Kinh là mộtt dân tộc thống nhất, nhưng địa bàn cư trú rải ra từ Bắc đến Nam trong những môi trường địa lý

VỀ VĂN HÓA VÙNG VÀ TỘC NGƯÒI ỏ

VIỆT NAM*

Trên đất nước ta, người Việt tức người Kinh là mộtt dân tộc thống nhất, nhưng địa bàn cư trú rải ra từ Bắc đến Nam trong những môi trường địa lý tự nhiên không giống nhau,, nên trong quá trinh tác động vào tự nhiên để sinh tổn và phát triển, giữa các vùng, miễn Bác, miền Trung và mién Nam không thể không cđ những sắc thái địa phương khác nhau Ví dụ tính tinh người mién Bác không giống người miên Trung, tính tỉnh người mién Bắc, mién Trung không giống người miển Nam Ngay miền Trung, trong vùng lớn này, củng cđ thể nhận thấy những sác thái địa phương của những vùng nhỏ hơn; không phải ngẫu nhiên người ta nói đến xứ Thanh, xứ Nghệ (bao gổm cả Hà Tỉnh), xứ Huế, xứ Quảng Việc phân vùng để nghiên cứu không phải để chia cắt dân tộc và ván hda dân tộc, tô đậm sự khác biệt và nét đặc thù, bảo vệ và tạo điều kiện để tàng cường tính cục bộ và địa phương chủ nghỉa mà chính là để nhận thức toàn diện hơn, sâu sác hơn nén vân hđa dân tộc, để từ đó có

cách xừ lý tốt hơn mối quan hệ giữa văn hda và phát triển để đưa đất nước ta tiến lên trong sự nghiệp đổi mới hiện nay Nước ta là một nước đa dân tộc, các dân tộc ở nước ta sinh sống trong những vùng với hoàn cảnh địa lý tự nhiên cũng không giống nhau Các dân tộc cộng cư với nhau trong những vùng khác nhau, môi trường địa lý và môi trường nhân vân khác nhau đđ làm cho các dân tộc trong từng vùng trải qua

(*)V iết ch u n g vói N guyễn V ãn Huy

quá trỉnh giao lưu văn hóa lâu đời cđ những sác thái địa phương

mà ta không thể không quan tâm, nếu muốn từ việc nghiên cứu bản sắc vãn hóa của từng dân tộc tìm được những luận cứ khoa học, để xây dựng mô hình vãn hòa thích hợp cho từng vùng và từng dân tộc, để cho văn hđa các dân tộc tiếp tục phát triển

và phục vụ cho sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội của đất

nước Vùng Tây Bắc, có bản sác văn hóa và giao lưu vãn hóa

của các dân tộc nói tiếng Thái, Mông, Việt Mường, Khơ Me, Mianma Vùng Đông Bác, cò giao lưu văn hóa các dân tộc người Tày, Nùng, Dao, Việt Vùng Trường Sơn - Tây Nguyên cổ giao lưu văn hóa các dân tộc nói ngôn ngữ Mông Khơ Me và Mã

Lai, Việt Vùng cực Nam Trung Bộ cđ giao lưu ván hđa các dân

tộc ndi ngôn ngữ Việt và Mã lai ỏ đổng bàng sông Cửu Long,

cđ giao lưu văn hđa các dân tộc Khơ Me, Hoa, Việt, Chảm v.v Việc nghiên cứu văn hóa và giao lưu văn hđa theo từng vùng cho phép chúng ta tìm hiểu kỹ càng hơn vãn hđa dân tộc người, từ đó cổ cách xử lý tốt hơn mối quan hệ giữa vãn hóa

và phát triển

Nghiên cứu văn hđa Việt Nam đứng trên góc độ vùng (với sác thái địa phương) và tộc người, ta có thể thấy nổi bật hai vấn đề chủ yếu sau đây : vấn đề thống nhất trong đa dạng của văn hóa nước ta và vấn đé quan hệ giữa truyên thống và hiện đại trong quá trình phát triển văn hóa từng tộc người và của

cả đất nước ta

Đối với vấn đề thứ nhất, lâu nay ta đã quan niệm ràng nước ta là đa dân tộc, vãn hóa nước ta vừa thống nhất, vừa rất đa dạng phong phú So sánh với ván hda một số dân tộc trên thế giới, tôi nghĩ rằng một trong những nét độc đáo của vãn hóa Việt Nam chính là tính đa dạng đđ Tính thống nhất trong đa dạng đã trở thành nét độc đáo của bản sác vãn hổa Việt Nam ta

Tính đa dân tộc của nước ta cđ từ rất sớm, ít ra từ thời

Àu Lạc, dân tộc ta đã do hai bộ phận Tây Àu và Lạc Việt cấu thành Trải qua hàng ngàn nảm phát triển cho đến ngày nay, trên lãnh thổ quốc gia Việt Nam co' 54 dân tộc anh em sinh sống Trong số 54 dân tộc đó, cđ những dân tộc cùng chung nguồn gốc lịch sử như các dân tộc nối ngôn ngữ Việt - Mường nhưng củng cđ dân tộc khác nhau vé nguổn gốc lịch sử như các dân tộc nđi ngôn ngữ Việt Mường và các dân tộc nđi ngôn ngữ Tạng - Mianma (Miến) Nhưng một khi đã cư trú trên mảnh đất Việt Nam, các dân tộc không phân biệt đa số hay thiểu số đéu đổ mổ hôi và xương máu để giữ nước và dựng nước Tính

đa dạng của vần hđa Việt Nam là do bản sắc của 54 dân tộc anh em tạo thành Tính thống nhất của vân hóa Việt Nam là kết quả lâu dài của sự phát triển văn hóa các dân tộc trong cùng một vùng địa lý và môi trường sinh thái giống nhau, trong cùng một vùng lịch sử - vàn hđa lại cò sự tác động của giao lưu văn hđa giữa các dân tộc trong một quốc gia thống nhất Với Việt Nam, tính thống nhất và tính đa dạng không loại trừ nhau mà hỗ trợ cho nhau để cùng phát triển Ngày nay dưới tác dụng tích cực của chính sách dân tộc đúng đắn của Dàng

và Nhà nước ta, trên đất nước Việt Nam một hỉnh thái cộng đổng người mới đang trong quá trình hình thành, đố là sự hỉnh thành một dân tộc - quốc gia, dân tộc Việt Nam thống nhất

ỏ đây Chủ tịch Hổ Chí Minh đóng vai trò hết sức quan trọng Ngày nay, ở nước ngoài khi xem các tiết mục vãn nghệ của Việt Nam, thì người ta không phân biệt đđ là điệu múa nòn Thái, múa sạp Mường, điệu đàn Tơ rưng Tây Nguyên hay múa rối nước của người Kinh, mà người ta nhận thức chung đđ là các tiết mục văn nghệ Việt Nam

Trong sự thống nhất của văn hda Việt Nam đó, sự thống nhất cao độ của văn hòa dân tộc đa số, người Kinh? càng nổi

bật Nc5 được thể hiện trên các mặt : nguán gốc lịch sứ, ngôn ngữ, văn hóa, tâm lý dân tộc V.Y Ngày nay, người Kinh dù ờ đổng băng Bác Bộ, hay ở đổng bàng sông Cửu Long đéu nổi lên sự thống nhất đó Đả có một thời người Pháp muốn chia người Việt Nam ra làm ba kỳ với các chế độ cai trị khá nhau, nhưng đã không thành công Đã có thời kỳ cđ nhà Khoa học

Mỹ như Teri Rimbô, trong luân án tiến sỹ của mình muốn chứng minh người nòng dân đổng bảng sông Cửu Long cản bản khác người nông dân đống bàng sông Hổng, nhưng cũng không ngăn cản được sự thống nhất của dân tộc và đát nước ta

Trong sự phát triển văn hóa và giao lưu văn hóa các dân tộc trong các vùng ở đất nước ta hiện nay có hai vấn đé sau

đây cấn chú ý : một là đời sổng một sô dân tộc, nhất là ở vùng rẻo cao và vùng cán cứ cách mạng trước đây con gặp kho' khăn, việc bảo ton bản sắc văn hoa của các dân tôc này không phải dễ dàng Vấn đề thứ hai ta phải quan tâm trong mối giao lưu văn hda giữa các dân tộc là quá trình đồng hđa dân tộc Trong lịch sử giao lưu vãn hđa các dân tộc ở Việt Nam, ta đả thấy và đang chứng kiến sự dong hóa tự nhiên 0 đây không phài chỉ dân tộc có số dân đông hơn đổng hría một bộ phân dân tộc eo' số dân It hơn mà còn có trường hợp một bộ phạn dân tộc đa số bị dân tộc thiếu số đông hóa Vi dụ như cư dân

ở xã Hưng Đạo hu vẻn Hoà An tinh Cao Bằng hiện nay chủ yếu

là con cháu của các quan lại họ Lê, nay tiếp thu văn hóa Tày Những ngưòi Tày ở Lạng Sơn hiện nay mang họ Nguyễn Thế, Nguyễn cỏng, Nguyễn Đình đều là con cháu họ hàng của các quan lại lên Lạng Sơn từ đời Lý và sau này ỏ Tây Bắc, dân tộc Xinh Mun đang trong quá trỉnh đổng hóa tự nhiên với dân tộc Thái, y phục theo kiểu Thái (mua lại của Thái), lấy họ của Thái, ở trong nhà ndi tiếng mẹ đẻ nhưng trong giao tiếp xã hội lại nói tiếng Thái w

Ỏ ta lâu nay ít ndi đến sự đống hòa dân tộc bầng biện pháp cưỡng bức Mọi người đều biết chủ nghỉa Mác - Lênin lên

án hiện tượng đổng hổa này Và Dàng và Nhà nước ta không bao giờ chủ trương một sự đồng hóa như vây, thế nhưng trong quá trình thực hiện chính sách dân tộc của Đàng và Nhà nước

ta, một số cán bộ các ngành, các cấp các địa phương, do tư tưởng chủ quãn, nđng vội, cố tình hay vô ý thức đã có một sổ việc làm trên thực tế không thể nđi gì khác hơn là sự cưỡng bức về thực chất Ỏ Tây Nguyên, để xúc tiến việc giải thể nhà dài, có nơi đé ra chủ trương cấp đất, cấp rừng cho từng hộ gia đình, ở Thừa - Thiên- Huế, cđ cuộc vận động đống bào thiểu

số bỏ nhà sàn để ở nhà đất

Những biện pháp cưỡng bức như vậy cần được loại bỏ, vì nếu không, trong mối quan hệ giữa các dân tộc cò lúc phải trả giá

Đứng trên góc độ cả quốc gia, cả dân tộc mà nói thì trong lịch sử mấy ngàn năm của dân tộc Việt Nam, trong sự giao lưu văn hổa với các dân tộc khác, ta thấy cđ sự giao lưu văn hđa một cách bình thường, một cách hòa bình như ta tiếp thu vãn hđa Án Độ, nổi riêng vãn hđa Phật giáo, Nhưng cũng cđ trường hợp giao lưu văn hđa dẫn đến xung đột vàn hđa, như trường hợp văn hđa Hán, trong nghìn năm Bác thuộc muốn đổng hoa cưỡng bức văn hóa dân tộc ta Trong cuộc xung đột vân hda

đđ, ông cha ta đã vượt qua được thử thách, không những tránh khỏi sự đổng hóa, mà còn tiếp thu cđ chọn lọc những yếu tố vãn hóa Hán làm cho văn hóa dân tộc thêm phong phú Cẩn nđi thêm trong văn hóa của dân tộc, cđ yếu tố văn hđa dân tộc và yếu tố vàn hda của dân tộc Vản hòa của dân tộc là vản hóa cổ truy én là bản sác vản hòa độc đáo của dân tộc Vãn hóa dân tộc là các yếu tố văn hda không phải là cổ truyển

mà do mới tiếp thu được của các dân tộc khác trong một thời

gian không xa, nhưng đã trở thành một bộ phân của văn hóa dân tộc Vãn hóa Kv - tô giáo, Tin Lành và Hổi giáo ở nước

ta chưa trở thành văn hóa dân tộc, trong khi đó ván hóa Phật giáo, vãn hóa Khổng giáo đã trở thành văn hda dân tộc Và quá trình phát triển biện chứng là đến một lúc nào đó vãn hóa dân tộc s ẽ là nguồn bổ sung cho văn hóa của dân tộc

Một vấn đé thứ hai rất quan trọng khi nổi đến văn hda nước ta nói chung, và nđi riêng là vãn hóa với sác thái địa phương và tộc người, là vấn đé vãn hóa với phát triển, môi quan hệ giữa truyén thống và hiện đại Nếu ở vấn đề trên là mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng, thì ở đây là mối quan

hệ giữa cái củ và cái mới o đây có hai điều cần chú ý : một

là từ thời cận đại cho đến nay cũng như các nước Á, Phi và

Mỹ latinh, nước ta, dân tộc ta ngày càng tiếp xúc sâu rộng với vãn hóa Au - Mỹ Nếu trước đây, trong giao tiếp với vãn hóa Hán, độ chênh lệch giữa vãn hóa Hán và vãn hóa dân tộc ta không lớn lắm thì hiện nay sự giao tiếp giữa van hóa nước ta

và văn hóa Au - Mỹ là sự giao tiếp giữa văn hóa tiến công nghiệp là chủ yếu với văn hóa công nghiệp phát triển Dân tộc

ta dưới sự lãnh đạo của Dảng hiện đang tìm cách để tránh khỏi

sự đổng hóa của văn hóa Âu - Mỹ để vượt qua sự thách đổ của thời đại, tìm ra cách ứng xử tối ưu để giải quyết sự xung đột văn hóa này, để không những ta giữ vững văn hda dân tộc

mà còn làm giẩu thêm vãn hđa dân tộc ta nửa

Trên binh diện hẹp hơn, đối với từng nội bộ tộc người trong nước ta, trong điểu kiện mới, các yếu tố văn hđa tiếp tục con đường phát triển của mình Cđ những trường hợp các yếu tố vản hóa phát triển mà không gây sự xung đột giữa cái cũ và cái mới Nhưng củng cố những yếu tô trên bước đường phát triển đã bộc lộ ra những khía cạnh tiêu cực Lấy lễ hội, một

bộ phân quan trọng của văn hóa dân gian làm ví dụ Có một

thời gian dài lễ hội bị ghép vào phạm trù mê tín dị đoan nên

bị cấm chỉ Nhưng gán đây trên khấp đất nước ta có thể nói

là đả diễn ra một sự bùng nổ về lẻ hội Các lễ hội trayén được phục hội, hơn thế nữa được thực hiện với một quy mô sảu rộng chưa từng có, làm tốn bao sức người, sưc của của nhân dân, và trong đđ còn chứa đựng bao điều mê tín dị đoan, cộng thêm vào cá một sự kinh doanh lễ hội không thể chấp nhận được Rõ ràng trong sự nghiệp xây dựng nền ván hóa mới, con người mới, thì việc phát triển lễ hội như hiện nay là một điéu không phù hợp mà các cơ quan nhà nước ta đang tỉm cách để giải quyết Trong mối quan hệ giữa truyẽn thống và hiện đại thì cách giải quyết hợp lý nhất vẫn là hiện đại hòa nển văn hòa dân tộc trên cơ sở kế thừa và phát huy truyén thống của dân tộc Nếu chỉ đơn thuần rơi vào cái cực đoan phục cổ hay chỉ tiếp thu cái hiện đại đơn thuần thì sẽ không làm cho nén vãn hóa phát triển lành mạnh được Kinh nghiộm lịch sử gẩn một thế kỷ qua củng như thời kỳ tiếp xúc với vãn hóa Hán - thời Bác thuộc cho thấy ràng chúng ta biết tiếp thu và tiếp thu

để tự cường cái vốn cò của mình thì không nhửng không bị đổng hóa mà còn đẩy vãn hóa dân tộc lên một trình độ mới Trong vấn đé phát triển vãn hđa, vấn đé mẫu hình văn hóa và mô hỉnh van hóa không thể không đặt ra để xem xét

Từ lâu người Châu Âu muốn lấy vãn hđa của minh để áp đặt cho các dân tộc khác trên thế giới Chủ nghĩa lấy Châu Âu làm trung tâm đã chứng minh điều đó Từ sau đại chiến thế giới thứ II, dân tộc Mỹ muốn lấy vản hóa mỉnh làm kiểu mẫu

để áp đặt cho các dân tộc khác Mấy chục năm gần đây, các nước thuộc thế giới thứ ba đã từng nếm bao thất bại trong việc xây dựng nền vản hóa và đất nước mình, vì muốn lấy Âu - Mỹ làm kiểu mảu Kinh nghiệm lịch sử như vậy chỉ ra ràng muốn cho vản hóa và dân tộc tiến lên thì phải xuất phát từ tình hình

cụ thể vé địa lý, con người, xã hội, lịch sử, kinh tế, vàn hóa của bản thân minh để đi lẽn, chứ không theo một hình mẫu ván hóa nào của bên ngoài, cố nhiên không gạt bỏ sự giao lưu vãn hóa và lấy các yếu tố vản hóa bên ngoài có chọn lọc làm phong phú cho văn hóa của minh Cần phải nói thêm 70 năm tổn tại của chính quyển Xô viết trước đây, người Nga đã không thành công trong việc lấy vản hóa minh làm mẫu hình cho văn hổa các dân tộc trong Liên bang cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết, o Việt Nam ta, ta cũng đã có vài kinh nghiệm cụ thể Có một thời ta đưa lưỡi cày 51 lên vùng Mông đà không thành công Trong cuộc vận động định canh định cư, ý muốn đưa đổng bào rẻo cao xuống thấp làm ruộng nước như người Kinh củng không đem lại kết quả như ý muốn

o nước ta, trong khi khảng định người Kinh là dân tộc đa

số, vãn hóa người Kinh chiếm địa vị trọng yếu trong văn hóa của cả nước, thì theo tôi nghỉ, cũng không thể đưa văn hóa Kinh làm kiểu mẫu cho văn hóa 53 dân tộc anh em khác được Khác với vấn đề kiểu mẫu vãn hóa chung cho tất cả các dân tộc nước ta, vấn đề mô hình vãn hóa lại không thể không đặt ra Với nước ta, các dân tộc được phân bổ trong các vùng với các điéu kiện địa lý và nhân vãn khác nhau, không thể có một mô hình văn hóa duy nhất mà cò thể và chắc chán là phải

cò nhiéu mô hình ván hóa thích hợp cho từng vùng dân tộc

Mô hình vãn hda của Tây Bác không chỉ khác với Trường Sơn

- Tây Nguyên hay đổng bàng sông Cửu Long, mà ngay đối với Dông Bác, nó cũng không giống Mọi người đéu biết Dông Bác nổi bật ià vãn hóa Tày Nùng, ở Tây Bác nổi bật là vãn hóa Thái, Mông, ở Đông Bác cư dân nhiéu người biết tiếng phổ thông Còn ở Tây Bác, nhiếu người biết tiếng Thái Cò vùng ở Tây Bác phải lấy tiếng Thái làm tiếng phổ thông giao tiếp mới được

Ndi chung, đối với một số quốc gia đa dân tộc, thì mô hình vản hóa tổng quát là song ngữ và song vản hda, hay đa ngữ

và đa vản hổa Đổ là việc sử dụng cùng một lúc ngôn ngữ mẹ

đẻ và ngôn ngữ giao tiếp vùng,ngôn ngữ quốc gia và tùy từng vùng thêm các ngôn ngữ láng giềng Đó là việc giao lưu ván hđa dân tộc đa số trong quốc gia và vản hóa dân tộc trong vùng

Giao lưu văn hda thường xảy ra không phải từ cái đơn nhất, đổng nhất khép kín, mà thường từ cái khác biệt, đa dạng cởi mở; mọi người đều biết bao giờ cái khác biệt, đa dạng, cởi mở cũng là khởi đẩu cho sự phát triển văn hđa Thống nhất trong cái đơn nhất, khép kín chỉ là sự thống nhất giả tạo, xơ cứng, chỉ có cái thống nhất trên nễn tàng đa dạng mới là cái thống nhất sinh sôi, phát triển Bản chất văn hóa là bao dung, cởi

mở, đoàn kết Phài từ cái bản chất đò để nhận thức và xử lý các hiện tượng giao lưu vãn hđa Cố nhiên không loại trừ sự cẩn thiết đấu tranh đẩy lùi các yếu tố văn hóa lỗi thời trong văn hđa từng dân tộc, cũng như ngăn chặn những yếu tố văn hóa ngoại lai không phù hợp với truyén thống văn hđa dân tộc

và cản trở sự phát triển kinh tế - xã hội của nước ta

Trên đây chúng tôi chủ yếu ndi vé tính đặc thù của nén ván hóa các tộc người Tuy nhiên trong bối cảnh của một lãnh thổ quốc gia thống nhất, các tính đa vẻ của ván hóa không làm mất đi tính thống nhất của nó Với thời gian các yếu tố cộng đổng dân tộc sẽ phát triển tạo thành một nén văn hóa thống nhất trong sự phong phú của sác thái tộc người và tính địa

phương.

Văn hóa và p h á t triển kinh tê - xã hội.

MẤY SUY NGHĨ VÊ PHONG CÁCH xứ HUÊ

Hiếm có dân tộc nào trên thế giới, hiếm có một vùng của đát nước nào trên địa cẩu củng như trong đất nước ta, mà tính cách con người được càm nhận một cách độc đáo, phong phú,

đa dạng đến kỳ lạ như xứ Huế o đây chỉ cấn đến thính giác thôi, qua giọng nói dịu dàng, nhỏ nhẹ của các cô gái, qua giọng

hò mái nhì man mác, qua giọng nói riêng biệt đấy kiểu cách ngộ nghinh của các mệ tôn thất v.v ta có thể biết ngay là đã đến xứ sở này Hoặc giả chỉ với thị giác thôi, qua cảnh sông Hương, núi Ngự, qua chiếc áo dài tráng và chiếc nón lá bài thơ, qua đển đài, lãng tẩm, cửu đình, cột cờ, qua kiểu kiến trúc hài hòa giữa con người và thiên nhiên, qua kiểu vườn-nhà, nhà-vườn v.v ta biết ngay mình đã đặt chân lên xứ Huế mộng mơ rối Flay chỉ qua vị giác nếm chiếc bánh nậm, bánh xèo, bánh ít„ bánh bột lọc, chén chè thịt quay, tôm chua, cơm hến, cháo lòng với mùi vị cay của ớt v.v ta biết ngay mình đang thưởng thức nghệ thuật nấu ăn, đặc sàn của xứ Huế thượng đô và dân dã Nếu cộng thêm cả xúc giác, khứu giác và đặc biệt quan trọng nếu được tư duy trí tuệ dẫn dát thì việc tìm hiểu vãn hốa xứ này để rút ra những nhận xét vé tính cách con người ở đây là một việc làm hết sức thú vị và bổ ích, mặc dầu đổ là một công việc hết sức khò khản, phức tạp

Cái nển tàng của văn hóa xứ Huế, cái nền tảng của tính cách Huế là vãn hđa Việt Nam, và con người Việt Nam trên một vùng đất mới Người Việt trên đường Nam tiến đã để lại đây một bộ phận của chính dân tộc mình, để rổi bộ phận này trên vùng đất mới đă tạo dựng lên một sắc thái vãn hda, một