Lý luận và thực tiễn về xây dựng, phát triển văn hóa việt nam phần 2

Nguyẻn Thị Hương Thực hiện chính sách ván hóa trong kinh t ế là một vấn để lón, thể hiện chủ trương của Đảng nhằm hảo đảm sự gắn kết giữa nhiệm vụ ph át triển văn hóa VỚI p h át triển

VỂ CHÍNH SÁCH VĂN HÓA TRONG KINH T ấ

VÀ XÂY DỰNG VÃN HÓA DOANH NGHIỆP

HIỆN NAY

PGS TS Nguyẻn Thị Hương

Thực hiện chính sách ván hóa trong kinh t ế là một

vấn để lón, thể hiện chủ trương của Đảng nhằm hảo đảm

sự gắn kết giữa nhiệm vụ ph át triển văn hóa VỚI p h át triển kinh tê\ thực sự làm cho văn hóa là nển tảng tinh th ần của

xã hội, là mục tiêu và dộng lực thúc dẩy sự phát triển kinh

tê • xã hội Gần đây, các nhà nghiên cứu đã cho rằng phẩn lón các chuyên gia khi phân tích vể các hiện tượng và quá trình kinh t ế củng như hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp, các công ty đểu chưa quan tâm thoả đáng đến yếu tố ván hóa Dù trên thực tế, bản sắc văn hóa của từng dân tộc, từng doanh nghiệp, cũng như mối quan hệ giữa chính sách vản hóa trong kinh tê với việc xây dựng vàn hóa doanh nghiệp, có sự liên quan chi phối sự th ành bại các hoạt động kinh tế

Vậy thực chất mối quan hệ giữa chính sách vàn hóa trong kinh tê vỏi việc xây dựng ván hóa doanh nghiệp hiện nay là gi? Có ba vâ'n để cần làm rõ:

1 Quan nièm vế "chinh sách văn hóa trong kinh tẽ",

và "xảy dựng vản hóa doanh nghiệp”

hóa trong kinh tể'

Trên th ế giỏi "chính sách vãn hóa” là khái niệm được

sử dụng khá thông dụng trong đòi sống cả về lý luận và thực tiễn Tuy nhiên, nội dung, vai trò của chính sách vản

hóa đối VỚI phát tn ên ró những quan niệm khác nhau.

ở Việt Nam (ỈS Hoàng Vinh trong công trình nghiên cứu “Thể chê xà hội trong lĩnh vực văn hóa, vản nghệ ở nước ta ”*, cho ràng dể hiếu được khái niệm “chính sách

văn hóa*’, phải xuất phát từ quan niệm “cơ chê - chinh

sách'\ Từ “cơ c h ế ’ ở dây có thể hiểu là một hệ thống nhửng

quy định chung, nhảm định hưóng cho các hoạt động cụ thể, còn từ “chính sách” là chỉ những quy định cụ thể, hưỡng đẫn cho mọi hoạt động diền ra theo cơ chế chung

Từ ván cảnh trên, có thể hiểu cđ chẽ là những nguyên tắc

“đóng - mở”, dược xáy dựng trên cơ sở tình hình thực tiễn chính trị - xã hội hiện tại; những nguyên tắc này chi phối việc soạn thảo ra nhửng quy chê, thể lệ (thường gọi là chính sách • chế độ) của một lĩnh vực hoạt động cụ thể nào

dó, cô't sao giúp cho lình vực hoạt dộng ấy vận hành thông suôt, phái tn ể n ihuận lợi, mà vẫn Ếpữ đưỢc ổn định chính trị, phục vụ cho sự phái t n ể n chung của đất nước

nghiệm thu nâm 2000,

Trên thế ^ới Tổ chức UNESCO dã công bố irên õO chính

sách ván hóa của những nước tham gia tổ chức này, đồng thời tại Hội nghị bàn tròn của các chuyên gia vàn hóa tại Monaco (Italia) nảm 1967, quan niệm về chính sách vãn

hóa, đã được giải thích như sau: "Chinh sách ván hóa là

một tổng th ể những thực hành xă hội hữu thửc có suy tính

kỹ vé những can thiệp hay không can thiệp của nhà nước vào các hoạt động văn hóa, nhằm đáp ứng các nhu cẩu uán hóa của nhán dán, bằng cách sử dụng tôì ưu tất cả các nguồn vật chất và nhản lực, mà một xá hội có th ể huy động uáo thời điếm thích hợp'\

Năm 1998, UNESCO lại tổ chức Hội nghị liên chính phủ về chính sách văn hóa, có sự tham gia của 2.400 đại biểu, đại diện cho 142 nước th à n h viên, 23 tổ chức liên chính phủ và 153 tổ chức phi chính phủ, họp tại thủ đô Xtốckhôm (Thụy Điển) Hội nghị đà thông qua kế hoạch hàn h động vể chính sách vản hóa vì sụ phát triển Kẽ hoạch đó có thể tóm t ắ t th à n h 5 điểm như sau:

- Phải làm cho văn hóa trở th à n h một bộ phận của chiến lược p h á t triển

- P h át huy tính sáng tạo và sự tham gia vào đòi sống vản hóa

- Củng cố chính sách và công tác thực tế nhàm bảo vệ

và p h á t huy di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, đồng thời p h át triển các ngành công nghiệp văn hóa

• P hát huy sự đa dạng văn hóa và ngôn ngữ trong và

vì một xă hội thông tin

- Tập trung cáo nguồn lực và tài lực cho p h á t triển vãn hóa'

Qua đó, có thể thấy: Chinh sách ván hóa ch ín h là một

tổng thê các phương hướng, mục tiêu, các quan điểm chinh tri trong tĩnh vực vàn hóa của các tổ chức quyển lực nhà nước, ưà các tổ chức phí chinh phủ, quy định những thê thức uà nguyên tắc vận hành, các quy ch ế và biện pháp, nhàm làm cho các phương hướng và mục tiêu của chính sách vãn hóa mau chóng được hiện thực hóa trong đời sông nhàn dân, biến tài sảỉi uán hóa thành một nguồn lực trong chiến lươc phát triển Một điểm rấ t mới trong quan

niệm của ƯNKSCO là chính sách văn hóa bao gồm cả nguồn lực để định hưỏng, thực hiện p h á t triển vản hóa, chứ không chỉ là những nguyên tắc

Trong chẽ độ một đảng cầm quvển như nước ta hiện nay thì chính sách vàn hóa vừa là đưòng lối vàn hóa của Đảng, lại vừa là những chế định vể văn hóa do Nhà nước ban hành Đôi chiếu với định nghĩa của UNESCO, chính

sách văn hóa ỏ nước ta gồm hai quá trình: 1) Đảng định ra

đường lôì, quan điểm; 2) Nhà nước th ể ch ế hóa đường lốif quan điếm ấy thành luật và chinh sách.

Nếu xét trong vàn cảnh thuật ngữ "cơ ch ế - chính

sách”, thì xây dựng cơ chế - chính sách văn hóa, thực chất

lồ xây d ự n g n h ử n g nguyôn tắc dể ban h à n h các q u y chô,

thê lệ - tức là những văn bản dưới luật sao cho phù hợp với

1 Xem; Nguyễn Khoa Điếm (Chủ biên): Xáv d ự ng nền ván hóa

Việt N am tiên tiến, đậm đà bần sắc dàn tộc, Nxb Chính trị quốc

gia Hà Nội 2001 tr 250-255.

nhu cầu của thực tiền luôn luôn biến động, bảo đảm mọi hoạt động vàn hóa diễn ra dểu di đúng vào quỹ dạo chính trị, mà cơ quan quản lý ngành vãn hóa mong muốn

The nào là chính sách vàn hóa trong kinh tẽ? Đây là một ván đề ngày càng dược quan tâm do yêu cầu từ thực tiễn phát tn ể n kinh tê - xă hội của đất nước

Cùng với chủ trương phát triển nén kinh t ế thị trường dịnh hướng xã hội chủ nghĩa, Dảng và Nhà nước đã thực hiện chính sách mơ cửa, tạo điểu kiện thu ận lợi cho các

d o a n h n g h i ệ p t ừ n g b ư ớ c h ộ i n h ậ p VÓI n ể n k i n h t ê k h u v ự c

và thê giói Sự đa dạng hóa các th à n h phẩn kinh tê, nhiểu khu công nghiệp mới mỏ, đả dưa đến sự phát triển rất đa dạng của nhiều lĩnh vực kinh tế Nhưng điểu đáng lưu ý

là, cùng với tốc độ tảng trưỏng kinh tế, tốc độ đô thị hóa,

sự phát thển vể số lượng các doanh nghiệp - thì có nhiểu

vấn để bức xúc đã và đang đặt ra, như*, môi trường sống, chất lượng sống thấp của khu dân cư và của những người công nhân trong các khu công nghiệp, củng như nhiểu phưđng diện văn hóa - xả hội khác chưa tương xứng vái tốc độ tăng trưởng kinh tê Những bài học đắt giá đang dược rút ta từ các khu tái định cư Lừ các vùng nông thôn chuyển nhượng đ ất để phát triển các khu công nghiệp Có nhiểu doanh nghiệp, đặc biệt là một số đoanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp có vốn dầu tư của nước ngoài, đã vì lợi nhuận mà VI phạm Luật Lao dộng, không quan tâm đến đòi sống tối thiểu cùa người công nhân, th ậ m chí đẩy ngưòi lao dộng phải đôi mặt với các hiểm họa, táng trưởng kinh tế bảng mọi giá Đây là tình trạng khá phổ biến trong quá trình phát triển kinh t ế ■ xă hội của chúng ta

hiện nay Mục tiêu phát tnổn kinh tẽ chưa thực sự gắn với

mục tiêu vân hóa, VỎI phát Iriên con người.

Theo những phân tích ổ trên, có thể hiểu: chính sách vãn hóa trong kinh tế là những quy dịnh cụ thể, hướng dẫn cho mọi hoạt động kinh tế diền ra vừa bảo đảm tăng trường kinh tế, vừa bảo đảm các mục tiêu văn hóa và phát triển con người Bảo đảm các yêu tô' vàn hóa trong quá trình phát triển kinh tế là cớ sở cho sự phát triển bển vững Các yẽu tô vàn hóa được tính dên như là nội dung quan trọng,

là yếu tô nội lực bên trong của sự phát triển kinh tê

Doanh nghiệp là đơn vị kinh tế, có chức năng sản xuất kinh doanh hàng hóa, dịch vụ một cách hỢp pháp theo nhu cầu của thị trưòng, nhàm đạl lợi nhuận hoặc hiệu quả kinh tẽ tối đa Doanh nghiệp bao gồm tấ t cả các cơ sỏ sản xuất - kinh doanh, từ các tổng công ty, các tập đoàn kinh

tế xuyên quốc gia đến các hộ gna đình kinh doanh cá thể nhỏ lẻ Cũng có thể hiểu doanh nghiệp chĩ bao gồm các cđ

sở thuộc khu vực có đãng ký tư cách pháp nhản theo Luật Doanh nghiệp và các luật kinh doanh hiện hành Ví dụ trong Khoản 1, Điều 3 của Luật Doanh nghiệp có ghi:

"Doanh nghiệp là tô chửc kinh tế có tén riêng, có tài sản, có trụ sờ, giao dịch ổn định, được đáng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đich thực hiện các hoạt động kinh doanh'\

Mồi doanh nghiệp được thành lập là để thực hiện những mục dích kinh doanh do nhà doanh nghiệp đặt ra

Để hoạt động, các doanh nghiệp phải tuân theo những quy định cụ th ể nào đó và thực hiện nhửng nghi thửc nhất

định Theo ý nghĩa này, mỗi doanh nghiệp là một cộng đồng xã hội cụ thể, hay nói cách khác là một không pian vàn hóa cụ thể Bởi phương thức thực hiện mục đích kmh doanh đã tạo ra cho các doanh nghiệp những sắc thái riêng, vỊ thê riêng Cho nên có thể hiểu ván hóa doanh nghiệp như một hệ thống đặc thù, dặc trưng cho các tổ chức đó, một hệ thống các mối liên hệ đưỢc thực hiện trong khuôn khổ một hoạt động kinh tê cụ thể

Vàn hóa doanh nghiệp là một khái niệm được các nhà khoa học trên t h ế giới rấ t quan tâm nghiên cứu Có thể hiểu khái quát ván hóa doanh nghiệp là mội dạng của văn

hóa cộng đổng (xã hội - kinh tế), bao gồm những hệ thống triết lý, đạo lý kinh doanh, thông qua hệ thống tổ chức, công nghệ, mối quan hệ ứng xử hái hoà bên trong ưà bên ngoài doanh nghiệp, nhảm đ ạ t mục đích đưa doanh nghiệp ngày càng ph át triển Văn hóa doanh nghiệp luôn

đóng vai trò như một lực lượng hướng dẫn, là sức m ạnh bên trong của doanh nghiệp Nó th ể hiện ý chí của toàn thể lảnh đạo và n hân viên của doanh nghiệp, định hướng cho doanh nghiệp p h át triển bển vững Cấu trúc của văn

hóa doanh nghiệp bao gồm: đạo lý, triết lý kỉnh doanh: hệ

thống tổ chức công nghệ, hệ thống biểu hiện, thương hiệu doanh nghiệp; nhản cách của nhà doanh nghiệp Ván

hóa doanh nghiệp phải xây dựng mối có được, xây dựng văn hóa doanh nghiệp là cả một quá trình

Vàn hóa doanh nghiệp bao giò củng p h ả n ánh trìn h

độ p h át triển n h ấ t định của doanh nghiệp trong hoạt động sản xuất kinh doanh và có 8ự vận dộng biến đổi Xây dựng vản hóa doanh nghiệp là công việc gắn liền với

mổi th à n h viên củng như lãnh đạo gán liền với từng bộ phận trong hệ thống tổ chức của doanh nghiệp Trình độ phát triển của vàn hóa doanh nghiệp không những có ảnh hưởng đến bản Lhán các th à n h viên và doanh nghiệp,

mà còn có tác động to lớn đến xã hội Chính vì vậy, chủ thể của công tác xáy dựng văn hóa doanh nghiệp là các doanh nghiệp

Đẽ' xảy dựng vãn hóa doanh nghiệp, các doanh nghiệp không chĩ quan tâm đến vâ'n đế đạo đức trong kinh doanh,

mà quan trọng hơn là phải xây dựng được hệ thống tổ chức - công nghệ, xây dựng hệ thống biểu hiện, thương hiệu doanh nghiệp, xây dựng nhân cách của nhà doanh nghiệp, V.V

2 Mếi quan hộ giữa chính sách ván hóa và vấn để xây dựng văn hóa doanh nghiệp ở nước ta hỉộn nay

Qua sự phân tích ở trên, chúng ta thấy thực chất mối quan hệ giữa chính sách văn hóa trong kinh tẽ và vấn để xây dựng vản hóa doanh nghiệp chính là mối quan hệ giữa phát triển kinh tẽ vói phát triển văn hóa, phát triển con ngưòi thông qua sự can thiệp của Nhà nước bằng hệ thống quy chế - chính sách vào hoạt động của các doanh nghiệp

để bảo đàm sự phát triển hài hoà cả về phương diện kinh

tẽ và vản hóa trong quá trinh phát triển, tạo điểu kiện cho các doanh nghiệp xây dựng vồn hóa doanh nghiệp, nhàm mục đích nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động, táng cưòng các mối quan hệ ứng xử hài hoà bên trong và bên ngoài của doanh nghiệp, đưa doanh nghiệp ngày càng phát triển

Chính sách vản hóa trong kinh t ế có ành hường lớn đến việc xâv dựng văn hóa doanh nghiệp, thể hiện ỏ những điểm sau;

- Thứ nhát, định hướng phương hướng, mục tiêu xây

dựng văn hóa doanh nghiệp (thông qua chủ trương,, chính sách phát triển kinh tế, vàn hóa - xã hội) nhàm định hưống cho sự p h á t triển của doanh nghiệp Xây dựng ván hóa doanh nghiệp được coi là một trong những nhiệm vụ của sự nghiệp xây dựng nển văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc d ân tộc

- Thử hai, tạo những tiền dể cho văn hóa doanh nghiệp

p hát triển (thông qua các bộ luật và các chế tài) Có môi trưòng sản xuất, kinh doanh lành mạnh sẽ giúp các doanh nghiệp phát triển bình đẳng

- Thứ ba, hướng dẫn việc xây dựng vản hóa doanh

nghiệp (Đảng và Nhà nước không hỗ trớ từng doanh nghiệp

cụ thể trong vấn dể xây dựng vãn hóa doanh nghiệp, nhưng khi thể chê hóa vâ'n để ván hóa doanh nghiệp bàng các vản bản hướng dẫn sẽ giúp các doanh nghiệp khỏi lúng túng trong việc triển khai)

- Thứ tư, quản lý, khuyến khích, động viẽn và kiểm

tra việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp

- Thứ nảm, hổ trợ các nguồn lực quan trọng cho các doanh

nghiệp trong quá trình xây dựng vản hóa doanh nghiệp

Hiện nay, chúng ta chưa xây dựng được chính sách vản hóa trong kinh t ế với tư cách là một hệ thống độc lập hoàn chỉnh Chính sách văn hóa chĩ mới được thể hiện ở dưòng iối chính sách phát triển kinh t ế ■ xả hội, phát triển vản hóa nói chung Đưòng lối xây dựng nển kinh tế

t h ị t r ư ờ n g VỚI n h i ể u t h à n h p h ầ n k i n h t ẽ , t h ự c h i ệ n n h ấ t

•

q uán và lảu dài chính sách phát triển kinh tẽ hàng hóa nhiếu ih à n h phần, các thành phẩn kinh tê kinh doanh theo pháp luật đểu là bộ phận cấu thành quan trọng của nến kinh tế Việt Nam, là cơ sở kinh tẽ - xã hội cho sự phát

t n ể n vãn hóa doanh nghiệp hiện nay Chính sách kinh tế trong vản hóa và chính sách ván hóa trong kinh tẽ đã gắn vàn hóa VÓI hoạt động kinh tế, khai thác tiểm nảng kinh

tế, tài chính, hỗ trỢ cho sự phát triển vản hóa, thực hiện

mđ rộng kinh doanh dịch vụ (hoạt động th ể thao, dịch vụ văn hóa ) tạo nguồn thu hỗ trỢ cho các th àn h phần kinh

tế, kể cả tư nhân trong nước và nước ngoài, thực hiện hình thức liên doanh, liên kếl với một số cơ sở hoạt động vản hóa theo quy định của pháp luật, nhàm xây dựng cơ sỏ hạ tầng, đổi mổi công nghệ và tham gia tổ chức một số hoạt động văn hóa có nội dung lành mạnh, bổ ích

Nhà nước đã cho phép hoạt động của một sô' cơ quan vồn hóa, th iết chẽ vãn hóa như hoạt động của các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh, từ dó có chẽ dộ ưu đãi vể

th u ế, khâ'u hao cơ bản, v.v dồng thòi có những quy dịnh

cụ thê chê độ cho các doanh nghiệp đậc th ù của ngành

v à n hóa - Ihông tin như hãng phim, rạp chiếu bóng, hiệu sách, khu vui chơi giải trí, nhà xuất bản, khu triển lâm,

t u bổ di tích, V.V

Chính sách vAn hóa trong kinh tế với việc xây dựng văn hóa (loanh nghiệp ở Việt Nam là vấn để r ấ t mâi

K h ủ n g ý kiến của các nhà nghiên cứu, nhửng kết quả của một vài hội thảo gần đây đã bàn đến chính sách vản hóa

và vàn hóa doanh nghiệp, nhưng vẵn chưa làm rò về mặt