Trang phục cổ truyền của người raglai ở việt nam phần 2

Vày là càu hòi: "Liéu ngaòi Raglai eó trang phuc co truyén hay khòng?" dà dxióc ly giài va chùng tói cùng co thè két luàn ma khòng sd sai làm vi vói va: net tiéu biéu cho trang phue cùa

Phan hai

NHnN x a V€ TRilNG PHUC RfìGini VA V€ OUn TRÌNH SirU TnAfl, NGHICN Cl/U NÒ

Tuy két qua m a n g lai cùa mot qua t r i n h sau t à m , nghién cùu, t h ù nghiém, t h à m dò vUdt t r é n d a dinh b a n

dàu n h a n g nò c h a a phài là "ga cuòi" de con t à u eó thè

dùng bành, nghi ngdi Tuy nhién cung doan q u a n trong, nhiéu dèo dó'e, con t à u dà vadt qua va nò phài dùng lai d

ga tam de chò ve dich

Tuy vày, dèn day, ngaòi doc va ngaòi vièt eó thè càn

cu nhùng gi dà t r a i qua, dà dién ra, dà dade tiép n h à n ,

dà eó thè cùng n h a u tóng hdp lai tình b ì n h de di dén

nhùng két luàn ve Trang phuc co truyén Raglai mac dù

bue t r a n h "chd qué h à n g tòng" ma ngaòi vièt eó y tao difng, xem ra n h a eó ve ngón ngang, lon xón:

Cùng n h a càc toc ngaòi khàc thuò hóng hoang, d à n òng va dàn bà déu che t h à n b a n g là cày, vò cày Ve sau, tàm vò cày lón bình chù n h à t dade gap dòi lai, khoét lo chinh giùa daòng gap, k h à u kin hai ben hóng chùa nàch

de eó mot chiéc ào chui d à u sd k h a i Hoàc n g a ò i x a a dà

d ù n g là deo n h a là d ù a dà't phdi beo roc ra t h à n h sdi det d a n t h à n h ào n h a ào vò cày (loai ào n à y t r o n g thòi

ky chién t r a n h chò'ng My, lue khó'n q u à n , ngaòi Raglai

l à n g Ma N a i , Ma Yuk t h u ò e xà P h a ó c T h à n h ngày nay

v à n d ù n g de che t h à n , d à n h giàc)

Thòi xa x a a à'y, d à n óng, d à n bà déu màc khò b a n g là cày, vo cày, n g a c de t r a n

P h à t t r i é n lén mot baóe, ngaòi R a g l a i cùng biét tao sdi b a n g chi cày r ù n g , biét t r ó n g bòng là'y sdi, n h u ò m sdi, dét vài t r é n k h u n g cui r a t ddn sd N h a n g dó'i vói ngaòi

R a g l a i n g h é dét k h ó n g p h à t t r i é n dade S a giao l a u trao dói h à n g boa n g a n g già dién ra h à n g n g à y , n g a y tai càc chòm Raglai, dà làm cho ngaòi R a g l a i bò b à n k h u n g cui qua ddn sd cùa m i n h , d ù n g làm s a n , nòng s a n làm ra, dòi vài, thó c à m cùa càc toc ngaòi k h à c hoàc "con buon mién ngUdc" de d ù n g Ngaòi q u a nghéo, v à n d ù n g vò cày làm

ào hoàc dóng khò'ò t r a n , ké cà p h u nù Tình hinh này dà tao nén n h ù n g n e t r i é n g ve t r a n g p h u c va hoa v à n t r é n

t r a n g p h u c R a g l a i

Tuy n h i é n de k h à n g d i n h m i n h , t ù vài m u a dxióc cùa

ngaòi k h à c , ngaòi R a g l a i tit càt, m a y t h e o kiéu càch riéng cùa m i n h Bòi vày t r é n m à t vài cùa t r a n g phuc Raglai k h ó n g co hoa v à n do go va c a n h d k h u n g cui tao nén t ù sdi chi n h u ó m m à u Cho dén h ó m n a y , boa vàn néu co t r é n gà'u vày va óng t a y ào cùa p h u n ù Raglai déu

do bà con càt vài m à u rói k h à u vào t r é n n é n vài den hoàc vai m à u Cho n é n hoa v à n t r é n t r a n g p h u c R a g l a i chi là

n h ù n g d a ò n g gap k h ù c , d a ò n g t h à n g t h à n h dai m a n g tinh h i n h hoc chù k h ó n g t h e eó h i n h dóng v à t

Trong t r a ò n g ca, su thi Raglai eó nói dé'n hoa v à n hinh trai mày, bình eó chim cu, bóng dàu cut, bóng két thành dai, v.v N h a n g t h u ò xa x a a ày khóng biét ngaòi

Raglai dà làm n h a thè' nào de eó dxióc hoa v à n n h a v à n

con dong lai trong v à n hoc d à n gian trong lue k h u n g cui dét dà khòng con nùa?

Riéng càc t u a Talani, T a l a m o ma ta dà dade thà'y ò sau lang phu nù Raglai ò làng B a r à u , Ma Ti, Ma Nai hién nay dà chùng tò r à n g : t h é u t h ù a khóng phài là cóng viée chuyen mòn va me thich cùa phu nù Raglai Ngày nay, trén càc t u a Talamo t a thà'y eó bình m à t tròi, càc hinh thoi xèp t h à n h dai dùng lién nhau; lai co n h ù n g

hinh bó t r a n h , bó ra, h i n h nùi va bình song De eó dxióc

nhùng màu bình này, p h u nù Raglai dà dùng kim k h à u

va chi nhiéu màu de tao bình t r é n m à t vài Néu bào r à n g

phu nù Raglai biét t h é u cùng dxióc n h a n g t h a e ra day chi

là nhùng daòng k h à u r a t giàn ddn, khóng càn ngaòi eó

ky t h u à t théu t h ù a mói làm dade

Vày là càu hòi: "Liéu ngaòi Raglai eó trang phuc co

truyén hay khòng?" dà dxióc ly giài va chùng tói cùng co thè

két luàn ma khòng sd sai làm vi vói va: net tiéu biéu cho trang phue cùa mot toc ngaòi déu d phu nù Ngaòi Raglai cùng vày Trang phuc eò truyén cùa ho chinh là trang phuc

cùa phu nù ma t h à n h p h à n chù yéu là ào va vày

I TRANG PHUC N Ù RAGLAI

1 Ao n ù Raglai

Phu nù Raglai eó hai loai ào t r u y é n thóng Dò là ào

quang (au kuang) va ào lóa quang (loàh kuang)

- Ao quang là loai ào n g à n daói rón óng t a y ao chi dai d é n t r é n m à t cà t a y N é n ào chi eó b a i m à n g m à u den

va tràng ( t r ù càc d a ò n g t r a n g t r i ò òng t a y ào) hoàc dàm

va n h a t , t r ù m à u dò H a i m à n g m à u ày dxióc bò t r i n h a

s a u : t ù ho' t r ù n g giùa n g a c t r ò lén là m à u t r à n g hoàc

m à u n h a t ( x a n h n h a t hong vàng ) T ù ngue trd xuòng

daói rón là m à u den hoàc m à u d à m ( x à m , t i m , x a n h

dàm )

Mot net dàc biét n ù a d à n g l a u y là h a i m à n g vài

b ì n h t h a n g càn dòng m à u vói m à u n h a t ò ngilc ào, dxióc

can vào h a i b e n hòng ào, l à m cho p h à n d a ó i cùa ào xoè

r a khi m a c Ao q u a n g là loai ào chui d à u Khi m a c hai

t a y x6 vào trUóc, s a u dò mói chui d à u ìli dxiòì lén, ròi

d ù n g tay kéo ào xuòng O n g t a y ào dai d é n c à n g tay, de khoe vòng tay, eó ba k h o à n g t ù daói lén: d e n t r à n g , den hoàc d à m , n h a t , d à m M à u d à m h a y n h a t t h a ò n g di vói lùa tuoi NgUdi già va d ù n g tuoi t h a ò n g mac màu

n g u y é n Càc co gài t h a ò n g mac m à u n h a t va s à n g hdn

Co ào q u a n g eó n h i é u kiéu: eó t r ò n , eó v u ò n g , co bình lue giàc Riéng eó t r ò n , néu md d a ò n g xé xuó'ng ngilc, sé

t r ò t h à n h b ì n h t r a i t i m , de lo d u ò n g cong cùa p h à n yém

m à u daói co T r o n g càc kiéu co ào, co t r ò n là pho bién hdn cà

- Ao loà quang (Au loàh k u a n g ) là lo.ai ào dai p h à t

t r i é n t ù ào q u a n g (au k u a n g )

P h u nù C h à m h à u hét déu mac ào loà (Au loàh) Ào loà là loai ào dai mot m à u ( t r à n g hoàc x a n h , vàng ), dai

dén eó c h à n Néu eó ào loà q u a n g thi giò'ng ào va quàng

cua p h u nù Viét Ao loà q u a n g cùa p h u nù C h à m cùng eó

hai màu Tù ngac trò lén va hai ó'ng tay cùng mot m à u

Tù ngac may lién xuòng vày hoàc vày may riéng cùng mot màu khàc P h u nù C h à m t h a ò n g may vày riéng, mac vói ào loà N h ù n g ngaòi già t h a ò n g màc ào loà, lién vày

va may theo kiéu ào chui dàu

Phu nù Raglai eó ào loà q u a n g n h a n g khàc vói ào loà quang cùa p h u nù C h à m ò chò: hai òng tay ào t h a ò n g eó

3 khoàng den, t r à n g , den hoàc dàm, n h a t , dàm (xem trang phue hién h ù u ò làng B a r à u hoàc làng Ma Ti) Dói

vói càc eò con t r é , ào lóa q u a n g dxióc cài tién may hdi

róng hdn traóe, eó ngaòi con t h é m mot màu thù ba vào ào nhang khòng phà hai m à u ed b à n cùa ào q u a n g Raglai: den va t r à n g hoàc dàm va n h a t ; khòng bò hai màng vài hinh t h a n g càn, chay doc theo hai ben hóng xuó'ng t à n lai ào Ao loà q u a n g Raglai cùng là mot kiéu ào chui dàu (xem ành ào loà q u a n g cùa càc eó, càc chi làng Ma Nai)

2 Yé'm: Yém là ào lót de che t ù eò xuó'ng daói vù, chi che thòi chù khòng dò Khi daòng xé ò eò ào xuòng ngUe

de ngó, ngaòi khàc mói nhìn t h à y p h à n t r é n cùa yém che ngang doan tróng ò ngac P h u nù Raglai t h a ò n g may yém bang vài m à u hòng, tim hoàc xanh

Nhìn chung bình dàng cùa yém khóng khàc gì yém cùa ngaòi Vièt traóe day: cùng m à n g vài bình t h a n g , day nhò va hai canh là n h ù n g daòng khuyét vào trong, d bò'n góc eó dinh vào bòn sdi day vài Hai day t r é n cót ra sau

co Hai day daói cót ra sau l a n g

Traóe day da so' p h u nù Raglai déu mac yém Ngày nay it thà'y mac, t r ù vài cu bà va ngaòi lón tuoi

3 Vày: Vày cùa phu nù Raglai co hai loai: vày mành

va vày t h ù n g Cà hai loai bà con déu dùng vài màu den hoàc màu dàm bình chù n h à t ehiéu dai t ù 1.3 mét dén 1.6 mét ehiéu ròng (tue ehiéu dai cùa t h à n vày) tù 0,8 mét dén 1 mét Vày t h ù n g là vày dà may kin lai n h a cài

t h ù n g

Dói vói vày mành, khi màc ngaòi ta clioàng tàm vài theo ehiéu dai vòng q u a n h eo bung sao cho hai mi vài giàp vào nhau Ngaòi màc so hai mi vài cho bang nhau ò phia traóe bung Vày m à n h trd t h à n h vày t h ù n g chaa may giàp mi Doan dùng mot bàn tay siét chat hai mép vài ò phia hóng trai (hoàc phài tuy theo tay t h u à n ) sao cho vòng tròn cùa cap vày òm sàt vào eo bung Sau dò, doan vài thùa dà gap dòi dUde kéo ve hóng ben phài (hoàc trai), dàt chat mòi vào cap vày

4 T h à t l ù n g ( d a y l a n g )

Day là mot day lang ròi bang vài dade dinh thém d phia daói mot màng vài bình t a m giàc, t r ù n g màu vói vài ò p h à n ngUe ào quang Khi màc, hinh tam giàc này dUdc dàt vào hdi chéch ve mot phia ò traóe bung sao cho góc bù con thòi xuó'ng duói lai ào quang tù 7 dén 10

phàn Thàt lang d ngoài cap vày dxicSc siét lai, giù cho cap vày khòi bung ra {xem ành trang 119)

5 H o a v à n t r é n v à v va à o

Ngoài hai màu den va t r à n g hoàc dàm va n h a t cùa vài cùng hai ó'ng tay ào eó khoàng ra, thi vj tri dàp vào màt ngUdi khàc là hoa vàn ò gà'u vày cùa phu nù Raglai

Ngaòi Raglai, giòng n h a ngaòi Kor d Tra Bóng, Quàng Ngài, do khóng eó nghé dét t h ù cóng thó sd n h a ngaòi Hré, Già Rai de tao hoa v à n ngay t r é n k h u n g dét cho nén ho phài tao ra boa v à n t r é n t r a n g phuc b a n g vài

di mua cùa càc toc ngaòi càn ca Vi vày hoa v à n Raglai chi là n h ù n g daòng vài m à u khiém tòn xanh, t r à n g , vàng, dò, tim xèp lién n h a u , chay song song vói daòng mép cùa gà'u vày N h ù n g daòng m à u à'y là mot loai vài

khàc dxióc càt ra, k h à u vào t r é n nén vài màu den hoàc

xàm Hoàc giùa hai m à n g m à u góm nhiéu daòng màu tao t h à n h dai à'y là n h ù n g daòng màu lón gap khùc mang hinh nùi, hinh song ma càc dinh cùa nò haóng lén trén Càch bó' tri n h ù n g m à n g m à u t h à n h dai vói n h ù n g daòng gap khùc làm cho ta khi nhìn vào toàn bó m à n g hoa vàn bình hoc này, thà'y rò ba t à n g : Tàng trén, t à n g giùa va t à n g daói Giùa va daói giò'ng n h a nùi non, song naóc nàm t r é n m à t dàt, con t à n g t r é n là tròi Day là suy

luàn cùa ngaòi viét chù c h a a dxióc nghe mot ngUÒi

Raglai nào giài thich ve hoa v à n cùa ho cà

Càn eù vào hinh à n h cùa hoa v à n x a a con dong lai trong càc su thi, t r a ò n g ca Raglai ma ngày nay nò d a n g con hién hién t r é n càc còt nhà mó ò vùng E l à m t b a o n g , Elàm ha va K h à n h Sdn (Khành Hoà) cùng n h a hoa v à n dan làt t r é n gùi, net cham trò t r é n càc óng tén, n h ù n g daòng théu t r é n càc t u a Talamo t a thà'y rò: bình t r a i mày t h à n h chùm, bình eó chim cu, bình òng màt tròi, òng sao t à m cành, binh vuòng, h i n h thoi, hinh n h ù n g diin mày dong naóc, v.v

De tao ra dxióc n h ù n g loai hoa vàn này, trong lue

khòng con k h u n g cui dét, chùng tò ngày xaa, p h u nù

R a g l a i dà t ù n g biét t h é u t h ù a màc d à u d a ò n g t h é u vàn con r a t ddn g i à n Tuy hoa v à n m a n g t i n h b ì n h hoc n h a n g néu k h ò n g d ù n g kim chi t h i l à m sao t a o ra dade hinh

t r a i m à y eó chini cu làm sao tao ra dxióc n h ù n g hinh

à n h t r é n càc t u a T a l a m o n h a bòni nay bà con v à n dang làm"?

Co le n g à y nay càc hoa v à n hdi p h ù c t a p p h à i théu mói eó ma t h é u thi tón n h i é u còng lao va thòi gian trong

lue dòi song nUdng rày chUa d à m bào dxióc cài àn cài

màc cho n é n cày kim va sdi chi chi con chùc n à n g khàu hdn là t h é u t h ù a

Vi vày c h u y e n ghép n h ù n g d a ò n g m à u t h à n h dai

t h à n h m a n g vói lòi t r a n g t r i hoa v à n h i n h hoc dòn gian

là p h ù hdp vói b o à n c à n h r i é n g cùa ngaòi R a g l a i Màt

k h à c r h i n h due khiém tòn hdi n g h i è n g ve phia tU ti, it biéu hién, tbUÒng d à u m i n h k h ò n g khoe k h o à n g , it thich diém d ù a cùng chinh là mot dàc diém t r o n g tinh ràch Raglai dà m a n g vào t r a n g p h u e eó t r u y é n cùa m i n h

Con mot dàc diém mìa càn dUdc lUu y t ù kiéu càch,

m à u sàc Cd b à n : den va t r à n g (hoàc d à m va n h a t ) trén

t r a n g phuc R a g l a i H à u hét m à u t r à n g hoàc n h a t déu d

t r é n m à u den hoàc m à u d à m déu d phia dUói Càn eù vào le tue d n h i é u làng, nhiéu ngUÒi dién giài ma ngaòi viét dà dUde t h à y t à n m à t , nghe t à n tai (ò l à n g A, Yak,

Yo Yarot, Ma Ti, Ma Nai, v.v ) qua t h à t q u a n niém àm

- dUdng dà dUde phó dién t r é n t r a n g p h u c cùa ho va chinh mot so ngUdi cao tuoi cùng dà nói ra diéu này

De eó t h è di dén két l u à n ma k h ó n g sd sai l à m ngaòi viét xin p h é p dUdc néu lai mot vài chi tiét ò càc le cùng

cùa ngaòi Raglai de ngaòi doc eó thè cùng d à n h già, phàn tich, dòi ehiéu, lién he:

Viée cùng gà long m à u t r à n g d à n h riéng cho Yang prong ( tròi, t h à n ò t r é n cao), cùng gà long màu den cho atàu (ma), va cùng dà't là mot le tue cùa ngaòi Raglai,

tuy d mot so' làng dà bò le này Den va tràng chi rò dadi

dàt, trén tròi, chi ra àm va dadng

Khi tà'u ma la, bao giò m à t daong cùng hdi n à n g lén, nghiéng ve phia trén, m à t àm (màt trong) ùp, h a ó n g xuó'ng dàt Nàm tay dàm vào m à t dUdng, àm t h a n h p h à t

ra va dói xuòng m à t à m Bàn tay khàc ùp, md d màt àm

de bién àm, tao sàc Dò là sU hoà hdp àm - dUdng Sa hoà hdp, tung hùng càng nhip n h à n g thi àm nhac cùa t ù n g bài bàn càng hay hdn

Bao giò cùng vày, vòng di cùa dòi ma la khi dén n h à

mó de "mòi ma" ve nhà làn cuòi gap gd ngUÒi t h à n cùng nha sinh boat vui ehdi dòi t h a ò n g cùng bàt dàu tù phài sang trai (ngade kim dóng bó) rói mói quay lai t ù t r a i sang phài (thuàn) Dò là di ve eòi àm de dòn "ma" lén eòi dadng ma bà con Raglai bào là "Di kéu nò d daói dà't lén

de nò dxióc ngoi t r é n Chà - cuc này (ndi eó gao, t r ù n g va

mot hinh cung b à n nguyét giòng n h a càu vòng) à n le cùa

ho hàng, vd con nò"

Trong le Bò ma t a lai con thà'y eó hai doan gó dèo

hinh dadng vàt dxióc sdn den nhiéu khoàng giòng n h a

óng tay ào quang, p h à n con lai t ù dàu dadng vàt trò xuòng là n h ù n g khoàng t r à n g Hai òng t h à n ho ménh,

mot cho "ma", mot cho càc vi t h à v cùng nàv dxióc dàt lén

trèn càc là t r à u de nguyén, cùng xong déu m a n g di tóng tién d mot ndi khàc giòng n h a le vàt, hinh n h à n , h i n h

t h ù t r o n g m à m salih dUdc t h à tròi ve bién t r o n g le Rija

N u g à r cùa n g a ò i C h à m

Lai n ù a t r o n g b u a à n chia t a y làn cuòi, ò t r a ó e nhà

mó g i ù a chóng (ngaòi chét) vói vd (ngaòi d a n g song) sau

khi vàt t à n g Kago dà dxióc dxia lén nòe n h à mò d daói

d à t ngUÒi t a d à t h a i cài b à t k h ó n g t r é n m i é n g bàt d«ìt

h a i dói d ù a mot tràng, mot sdn den T h ù c à n dUdc gap

b a n g dòi d ù a tràng bò vào cài b à t eó dòi d ù a m à u den

trUóc rói mói bò vào bàt eó dòi d ù a t r à n g Dò là h à n h dóng vd g a p bò t h ù c à n cho chóng Cài bàt va dòi dùa

m à u den ày cùng vói chiéc tò lón ma m à y hóm nay dùng

de xùc gao dilng rUdu t r ù t vào vai a t à u (gió ma) déu de lai ò n h à mò cho "ma" chù k h ò n g dUde m a n g ve n h à

Hai m à u den va t r à n g , ngifdc va xuòi t r é n va daói là

q u a n niém ve à m - dUdng rat rò r à n g cùa ngUÒi Raglai

k h ó n g con nghi ngò gì n ù a

Bòi vày hai m à u den, trang dxióc bò t r i t r é n t r à n g

duói d e n ò bó ào vày Raglai n h à t dinh k h ò n g i)hài là mot

sU chon lUa d a t de t u y tién, vò t i n h

Day chinh là Ude vong s i n h sòi, p h à t t r i é n tòt dep cùa ngUÒi R a g l a i dUdc gdi g à m q u a m à u sàc va kiéu càch cùa t r a n g p h u c co t r u y é n m a n g à y n a y do "khòng nhó nói" diéu này, dà eó mot dòi ngUÒi d a t de m à u lòn ngUdc, làm cho ngaòi n g h i é n cùu cùng eó c h ù t b à n k h o à n

6 K h a n d ò i d à u

Càc t h i é u nù va càc eó gài R a g l a i k h ó n g d ù n g k h a n bit d à u m a chi de toc xoà s a u vai K h a n dòi d à u chi dùng cho càc cu, càc bà va p h u nù dà co già d i n h , eó con