Văn hóa dòng tộc dòng họ ở việt nam phần 1

Điều đó được thê hiện như những nét văn hóa, chảng hạn việc cấm kết hôn trong cùng một dòng máu, cấm mọi h àn h vi loạn luân, luật pháp quy định sau 5 đời mái cho phép kết hôn, song thực

VÁN HẠNH

i S ư u ta m - biên soạn)

ăn ãoấ (Dòng họ

NHÀ XUẤT BẤN THÒI ĐẠI

á ờ ÌK Ó iỂ ấ a

Phưong Đ ồng lò xứ sỏ điển hình ch o loại hình vân h o ớ g ố c nông nghiệp, Nghề nông, nhốt là nông nghiệp trồng lúa nước phụ th u ộ c và o nhiéu yếu tố thiên nhiên như nuóc, đ ấ t, khí hộu Do đ ó về nhộn thửc ngưòi phưong Đ ông hình thành tư duy tổng hợp co i trọng môì quan hệ ràng b u ộ c q u a lại giữa

c ó c yếu tố Về tổ chức c ộ n g đ ổ n g , họ ưa sống theo nguyên tắ c trọng tình, Hàng xóm dò n g h ọ sống c ố định lâu dài với nhau íạ o nên m ột c u ộ c sống hoã thuận trên c o sỏ lấy tình c ò m làm c ố t lõi Tù đ á y đ ã

tạ o nên m ột sụ c ấ u kết c h ộ t ch è giũa những ngưòi

c ù n g huyết thống, hình thành nên vân h o ó d ỏ n g họ rất sâu sốc.

V iệt Nam là m ột q u ố c gia phưong Đ ông nên cũng m ang đ ầ y đủ c ã c đ ộ c điểm c ủ a loại hỉnh vòn hoá g ố c nông nghiệp Tính cộ n g đ ổ n g trong xò hội Việt Nam rổt c a o vì th ế c o n ngưòi coi trọng c ó c mối

qu a n h ệ làng xò, anh em, đ ò n g họ Cũng như Trung

Q uốc, N hật Bàn Hàn Q uốc, tổ tông, đ ỏ n g tộ c chiếm m ộ t vị trí quan trọng, thiêng liêng trong tôm

^ 5 ^

thức ngưòi Viét, Bỏi th ế d ò n g họ Lý đ ầ u đ ở hon 800 nởm ly hưong, c ó c co n ch á u vẫn tìm vé Việt Nam

b ở i tổ tông Có lè đãy là sụ kién hiếm ỉh ố y trên thế giới, chỉ c ó thể xày ra ỏ m ộ t dồn tộ c m ò tỉnh còm

g ắ n bó vởi tố tông, nguồn cộ i đ ã trỏ th à n h m áu thịt,

Với m ong muốn tỉm v é vói nguồn cội vòi nét

đ ẹ p trong quan hệ d ò n g họ đ ể lưu giữ v à p h ớ t huy

n h ữ n g g ió trị n h â n văn tố t đ ẹ p c h ú n g tô i đ ờ SLfu

tầ m , biên soạn cuốn sách v ỏ n h o á đ ò n g họ Sách giói thiệu c ó c vốn đ é c o b à n vé vã n h o ở d ò n g họ như: Vai trò cù a vãn hoó đ ò n g họ, c ó c phong tục írong d ò n g họ, công tó c c h ò m lo việc họ Đống thời, qua đ ó đ ề c a o d ạ o đứ c nhõn c ó c h , tỉnh còm yêu quê hưong làng, xóm c o quan, d o à n thể

Hy vọng rằng, cuốn sách sẽ đ e m lại cho ban

đ ọ c những thông tin b ổ ich, đ ộ c b iệ t là những bạn

đ ọ c trẻ sè c ó những nhộn thứ c đúng đ ó n đ ể gìn giữ

v à b à o tổn nét vân hóa d ò n g họ.

Trong quá trình sưu tầ m , biên soạn, c h ố c chán không tránh khỏi sai sót, nhầm lẫn Rất m ong quý

đ ộ c gia g ó p ý đ ể cuốn sỏch đ ư ọ c hoàn thiện han.

1 GIẢ TRỊ NHÂN VẪN SÂU SẦC CỦA VĂN HỔA DÕNG HỌ

Néu như nói rằng quê hương Tó quôc, đất nước là cội nguồn của những thành viên của một cộng đổng dân tộc nói chung, thì dòng họ (hay họ tộc) là nguồn gốc trực tiếp của những thành viên có cùng một huyết thõng Dòng họ như một gôc cây mà các chi họ, các thành viên các đòi nôi tiếp nhau như nhửng cành cây đâm chồi từ gôc mà ra Mỗi đất nưóc mỗi vùng quê và làng xà có các sắc thái vãn hoá khác nhau Do vậy, mỗi đòng họ • họ tộc ngoài việc tạo nên và lưu truvền lại nét đẹp văn hoá cùn dòng họ • họ tộc mình còn có nhiệm vụ trao truvền

ại các giá trị văn hoá dân tộc văn hóa các vùng miền, văn hoá làng xã cho th ế hệ sau Văn hoá cùa các họ tộc

vì th ế là một bộ phận của vàn hoá dân tộc có chiều sầu

và rộng, riêng và chung hài hoà phong phú, đa dạng-Văn hoá dòng họ • họ tộc là những giá trị thiêng liêng sâu thảm trong tâm khảm của các th ế hệ Đó không chỉ là do di truvền của gien sinh học tạo nên

^ 7

nhửng th ế hệ mới kê thừa tổ tông, mà còn bao hàm án nghĩa sinh thành dưỡng dục

Dòng họ • họ tộc, xét vể mật vật chất, là chi một tập hợp ngưòi cùng một huvêt thông 0 xã hội loài người, sự tạo ra các thê hệ mói có mục đích và định hướng, đế duy trì giống nòi và tạo ra nhũng th ế hệ mới khoẻ m ạnh và

ưu tú, cho họ tộc mình Điều đó được thê hiện như những nét văn hóa, chảng hạn việc cấm kết hôn trong cùng một dòng máu, cấm mọi h àn h vi loạn luân, luật pháp quy định sau 5 đời mái cho phép kết hôn, song thực tế nhửng dòng họ lón, có vãn hoá cao, cùng tụ cư trong cùng một khu vực địa lý, chuyện lấy nhau là hiếm hoi dù đến đồi thứ 9, thứ 10 Ngày nay, phần lón các gia đình sinh đè không nhiều hơn 2 con không chỉ nhảm hạn chê tốc độ tăng dân số, mà còn là điều kiện đảm bảo cho mỗi thành viên đều được dạy dỗ, nuôi dưỡng trường th àn h trỏ th ành những công dân tốt cho xã hội

ớ những dòng họ có truyền thống lâu đòi thì đây được xem như trách nhiệm của cả họ tộc

ĐỐI với mỗi dòng họ chúng ta thấy sự cố kết huyết thông được hoàn thiện ở mỗi cây phả hệ các th ế hệ lịch đại (tức các đòi từ vỊ tổ đầu tiên trở xuông) và các chi nhánh thứ tự đương đại Tất cả được duy trì một cách nghiêm ngặt trong xưng hô - ứng xử; và các dòng họ đã vẳn bản hoá cách ứng xử đó bằng một cuốn gia phả dòng họ Hầu hết các dòng họ ỏ nước ta đều có gia phả nhưng vì những điếu kiện lịch sủ mà bị th ấ t lạc, nhiều

họ chì truy tìm được trên dưói khoảng 10 đòi Cũng từ gia phả - phả hệ dòng họ, người ta tạo lập các nhà thò

để phụng thò tổ tiên các vị đã quá cố Nhà thò họ và các

8

nghi lễ cùa từng nhà thò đuợc duy trì theo tập tục và truyền thông của lừng họ Nhà thò họ là nơi tập trung con cháu của cá dòng họ Những dòng họ lốn, con cháu

th à n h đạt có nhà thò to, trang nghiêm vối kiến trúc kiên cô song có dòng họ nhà thò lại rấ t đơn sơ, nhiều khi chỉ là gian nhà chính của tộc trưởng (trưởng họ), cũng có nhiều dòng họ hiện chưa có nhà thờ Cùng với

n h à thò là phần mộ tổ tiên hay nghĩa trang của dòng

họ, cùng là một nét biểu hiện cùa văn hoá dòng tộc Dân tộc ta có truyền thông giử gìn mồ mả tổ tông, dân gian

có câu: sõng ngôi nhà, chét ngôi mà chính là phản ánh

tâm lý đó Một thòi gian mồ mả tổ tông bị coi nhẹ nhưng gần đây con cháu các dòng họ đều quan tâm hơn đén mồ mả hài cốt các th ế hệ đã khuất Song có một vài nơi xảy lãng mộ quá lớn trong khi đó thì điếu kiện sông đang h ạn chê cũng đang tạo nên một thực trạng không hay Nhiêu dòng họ đến nay vẫn duy trì tốt các nghi lễ, giỗ chạp, bảo tồn nghĩa trang, mộ tổ chu đáo, chứng tỏ

sự cô kết dòng họ rất bển vũng, và đạt được chuẩn mực của nét đẹp vãn hoá dòng họ truyền thông

Nhiệm vụ của dòng họ là làm sao duy trì và tạo lập cho các thê hệ đương đại, những ngưòi đang sông hiện nay một cuộc sông lành mạnh, có đầy đủ điểu kiện vật chất để tồn tại, và trên cơ sở đó có một cuộc sống vản hoá tin h thần và vản hoá ứng xử tốt đẹp Vai trò của dòng họ đôi vối từng gia đinh cũng như đối vối từng

th à n h vién trong dòng họ có ý nghĩa giáo dục quan trọng, tổ tông là gương sáng để giáo dưỏng cho con cháu học tập, lao động tạo ra nhiều của cải cho gia đình và xà hội, biết sốhg đùm bọc giúp đõ lẫn nhau để trỏ thành

^ 9 -đv

những còng dân có ích cho xã hội Những quy ước, phong tục tốt đẹp cúa từng dòng họ cần được tạo dựng

và duv trì- Tự hào vể dòng họ mình lã h ạ t nhán cùa tinh thần tự hào dân tộc Đó là nét đẹp và sức mạnh cuốn hút của vãn hoá dòng họ truvển thống Song cũng

để phòng những khuvnh hưổng quá tự tôn dòng họ mà

khác Trong thực tê đà có dòng họ nhiểu đòi hiến vinh, lám công thần, lắm người đỗ đạt, khiến con cháu phô trương th an h th ế bằng nhiều cách như xây cất nhà thò

mồ mả tốn kém hay coi khinh các dòng họ nhỏ, ít ngưòi Ngược lại, các dòng họ nhỏ, vì nhiều lý do lịch sử

mà sin h tâm lý tự ti cũng không p h ải là cách ứng xử hay

vấn để cội n g u ồ n - một vấn để có ý nghĩa râ't thiêng liêng trong tâm thức con ngưòi Việt Nam Gô’c có rễ, cây

có cành, gô’c càng bển vững thì cành lá mới xum xuê, tưới tốt, cây sẽ cho nhiều hoa thơm và nhiều trá i ngọt

2 ĐẠO LỶ "UÔNG Nưửc NHỚNGUỐN*

II

Dân tộc Việt Nam coi trọng chữ "Đức" Đức là đức nhân, tức là giữ đạo làm ngưòi Hơn thế, cổ nhán còn giáo huấn đạo làm người phải có tri, tín, tru n g và đức tính cần, kiệm, liêm, chính Đôi với gia đình, gia tộc thì phải lấy chử "Hiếu" làm đầu

Lịch sử nhân loại, nhất là lịch sử phương Đông có biết bao tấm gương hiếu hạnh Công chúa Thiều Dương, thử nữ của Thượng Hoàng Thái Tôn nghe tin cha mất

A * 10

khóc cỉến cháy máu mal rói qua đòi (1277) Đau thê kỳ

19 ớ Phưdỉig Cần Quviìh Lưu, N'ghệ An có Trình hêt lòng phụng dưõng cha mọ Có lần mẹ bị bệnh cần phái

có dạ dàv con nhím múi chữa khỏi, Lê Trình liền vào rừng lim kiếm và vào đổn Bạch Y cầu khán, mói bắt đưỢc nhím đem vế chửa bộnh cho mẹ Cha của Lê Trình

bị quân cướp biển bắt và đòi phải nộp lõO lạng bạc mới tha Lè Trình dôc hẽt gia sàn chỉ được 90 lạng nên chúng dịnh giết cha òng- Lê Trình khóc lóc xin được chết ihay cha Tấm lòng hiếu thảo cùa ông đã làm cảm hoá bọn gitậc khiến chúng động lòng thương, tha cho ông không lấy tiển bạc gì cả

Ngưòi xưa đã lấv việc hiếu để răn dạv đòi:

Hiếu thuận hoàn sinh hiếu thuận tử.

(Ngưòi hiêu thuận ắt sinh con hiếu thuận)

)o vậy việc thò cúng tô tiên, ông bà cha mẹ trong nhã cũng như ngưòi thân trong họ được mọi ngưòi chú

ý, coi trọng Có tổ tiên mới có ông bà, ông bà sinh ra cha

mẹ và cha mẹ sinh ra mình Công sinh thành dưõng dục lớn lao không kể xiết, mà dân gian đã đúc kết thàn h bài

ca dao thấm đượm ân tình

Công cha như núi Thái Sơn, Nghĩa mẹ n h ư nước trong nguồn cháy ra.

Một lòng thờ mẹ kinh cha Cho tròn chừ hiếu mới là dạo con.

Do vậv khi cha mẹ còn sống, con cháu phài chảm sóc vỏi lòng thành kinh sâu sác, khi cha mẹ qua đời thì

1 ĩ 'ớt

lo tang ma chu đáo hương khói thường xuyên Đây là một điểu lễ theo ỉẽ tròi, một phép tác làm ngưòi trong quan niệm của ngưòi Việt Nam,

Theo sách Thọ mai gia lễ của Hồ Sỹ Tân (ông đỗ

Tiến sĩ năm 1721) thì mỗi người không chỉ phái giừ chữ

"Hiếu" đóì với cha mẹ, còn phải giừ chứ "Đễ" đôì vói anh

em, trên kính dưới nhường sao cho khỏi bất hoà ô n g đưa lòi khuyên đôi vói việc ma chay, hiếu hỉ như sau:

Việc lễ cốt lấy chừ hòa làm quý", và Việc lễ là xa x ỉ tốn kém, nên tang chế cần tiết kiệm và cũng tùy thời thôi

Đạo làm con phải giữ điểu này, trán h xảy ra mâu thuẫn, đến mức sau tang ma phâi bán đất, bán nhà vong gia bại sản

Xưa có nhiều ngưòi vì quá coi trọng lễ nghi nên sau khi tang ma gia đình khánh kiệt Nhiều quan lại có việc đại tang phải cáo quan về nhà phục tang ba năm, sau

đó mói tiếp tục ra làm quan khiến cho không chỉ sản nghiệp mà cả sự nghiệp bị giảm sút, thậm chí bị th ấ t cơ

lổ vận Ngày nay, việc tang ma đà cải tiến cho hỢp thòi, trán h được những lễ phục phiền hà không cần thiết Nhưng việc thờ cúng, lập ban thò tô tiên, ban thờ ngưòi mài m ất để giũ lấy "đức nghĩa” của đạo người, đạo làm con vẫn được bảo tổn

Phan Kê Bính viết trong sách Việt Nam phong tục;

"Xét cái tục phụng sự tổ tiên của ta rấ t là th à n h kính,

ấy cũng là một vòng bất vong bản, âV cũng là nghĩa của người"

ở Việt Nam, một số người theo đạo Thiên Chúa không lập ban thò tồ’ tiên như bên lưdng (ngưòi không

A" 12

theo đạo), nhưng các ngàv ki niệm họ đểu đến trưốc ban thò Chúa cầu nguyện cho tố tiên mình Gần đây giáo dân cũng đã có sự hòa nhập vói lương dân Đây là điều chứng m m h sự tôn trọng cội nguồn dân tộc Tín ngưdng, tôn giáo nào cũng không thê làm m ất đi bản chất, đạo

ý tố t đẹp đó của dân tộc

Trong dân gian, mỗi gia đình đều có ban thò tổ tiên, còn mỗi dòng họ lớn có từ đường thờ tổ của họ mình, Ngoài ra các chi cũng lập bàn thò tự của từng chi nhưng ngành trưởng vần phụng sự từ đường đại tôn Nhiều họ,

từ đưòng đại tôn thờ đến các bậc Thủy tổ 30 đòi, 40 đời

Có ngưòi quan niệm tổ tiên về cõi vô hình, nhưng linh hồn không thể mất vẫn có thê lui tói ban thò chứng kiến việc làm ăn cùa con cháu, chứng giám tấm lòng th à n h của con cháu trong các ngày kỵ nhật, lễ tiết hàng nàm

Trong vân hoá Việt Nam tổ tiên có một ý nghĩa vô cùng quan trọng Tín ngưởng thò cúng tổ tiên trở thành tín ngưỡng đặc trưng của xứ sỏ phương Đông Trước ban thò gia tiên nếp sống trong gia đình kiêng dùng những ngôn ngữ thô tục những mạo phạm tới vong hồn cha mẹ, ông bà Có nghía là phải sông có đạo lý, hòa hiếu để đẹp lòng ngưòi đã khuất

Cũng có người cho ràng chết là hết, lập ban thờ gia tiên đê tưởng niệm, nhưng nghi thức cúng lễ vẫn đảm bảo theo phong tục, hòa nhập vúi cuộc sông làng xã coi

đó như một phong tục của người xưa truvền lại

Cung có sô ít nhà không lập ban thờ tại gia vì cho ràn g việc khi chết thì theo về vói tiên tổ, chỉ cúng ở từ

A* 13

đường dòng họ Trong xã hội hiện nay mọi khuynh hướng đó đều được chấp nhận Với bán chất tòn kính tô tiên đă trở thành truvền thống dân tộc mọi gia chủ mỗi khi trong gia đình có công to việc lổn, mỗi khi sản xuất, chăn nuôi, trồng trọt được mùa thì đều sửa lễ cáo yết vối gia thần, gia tiên và có một mâm lễ đến từ đường của họ

Cũng có gia chủ khi trong gia đình có điếu trác trở như ô’m đau, chơi bòi quá độ, hoặc bị kẻ khác gây rối.,, đều sửa lễ cáo yết vói tổ tiên, mong gia thần, gia tiên

âm phù cho tai qua nạn khỏi

Những việc làm trén đây là nét đẹp vê' đạo lý, về tâm tư tình cảm của người đang sống vói ngưòi đã chết,

họ mong muốn người thăn "bất tử", thể xác không còn nhưng linh hồn không thể mất, mâi mãi tồn tại đê dìu dát cháu con, che chỏ cho cháu con, cho dòng họ nối tiếp

phát triển Nguyên viễn trường lưu (nguồn xa dòng dùi).

Nhiều từ đưòng dòng họ treo câu đôl:

Tiên tổ anh linh, con cháu cửa nhà thịnh vượng,

T u ế thời tưởng niệm, khói hương nghi ngút dài lâu.

Có nhà dùng chủ Hán để câu đôi cho thêm phần tran g trọng:

Phúc sinh phú quý gia đường thịnh Lộc tiến vinh hoa tử tôn hưng.

(Nhờ phúc đức mà gia đinh p h ú quý thịnh vượng, Tài lộc công danh con cháu ngày một nhiểu thêm)

Vb* 14