Trang phục cổ truyền của người raglai ở việt nam phần 1

r ma dou "Tói cho ràng trang phuc co truyén Raglai càn phài ditdc ngiidi Raglai diing trong nhùng ngày le hói cùa dàn toc.. Trén day là ba trich dogn nguyén vàn trong ba bài tham luàn c

\ e d , \ \ \ ir 1 \ ^ \ i HAI LIEN

f

f

•

/ / / / / /

N\

Ha N O I

\ I I \ \ 1 \ I 1 ; \ \ I ) \ I l Ir V r il r V r i \ i i \ \ / M

ed Ì/IUtfÌK (hjcfltù

CONO TRINH DO CHINH PHU TÀI TRd SÀNG TAO 2000 - 2001

• Doc duyét cóng trình:

OS TSKH TÒ NCOC THANH

• Tó chitc xudt bàn:

PCS TS NGUYÉN XUÀN KINH

HÓI VÀN NGHÉ DAN GIAN VIÉT NAM

HAI U€N

Trang phuc

co truyén Raglai

NHÀ XUÀT BÀN DAI HOC QUÓC GIÀ HA NOI - 2001

MUC LUC

Trang Lui ma deu 7

I DÒ! NET VE DjA LV, DAN CU, KINH TÉ, VÀN HOÀ

XÀ HÓI CÙA TOC NGUÒI RAGLAI 15

• •

II QUA TRÌNH DIÉN DÀ, SLfU TAM, NGHIÉN CQU

TRANG PHUC CO TRUYÉN RAGLAI 31

«

1 Odi ti/dng va phi/dng phàp tiép can 31

2 Qua trình dién dà qua càc làng Ragia! trong

ba tình 37

DÀ T H U N H À N OLTOC O É TRLTNG C A U y K I É N Ò

CÀC LÀNG RAGLAI 129

IV QUA TRÌNH OLTA KÉT QUA SUU TAM, NGHIÉN

CQU DI VÀO DÒl SONG 134

Phén hai: NHÀN XÉT VÉ TRANG PHUC RAGLAI VA

VE QUA TRÌNH SUU TAM, NGHIÉN CL/U NÒ 149

I TRANG PHUC N Q RAGLAI 151

II TRANG PHUC NAM RAGLAI 165

III NHCTNG NHÀN XÉT LIÉN QUAN OÉN QUA TRÌNH

SLTU TAM, NGHIÉN CQU TRANG PHUC CO

TRUYÉN RAGLAI 171

Phu lue MI

1 Hoa vàn trén càc còt nhà mó, kago, gùi,

ong tén - màt biéu hién cùa hoa vàn trén trang phuc co truyén Raglai qua sCf thi, tri/òng ca du'dc hàt ké chuyén 179

2 Trang phuc co truyén Raglai diwc phuc che

tài hlén va dà dU'cJc th^m djnh, su dung

trong càc le hói Raglai 189

3 Càc bàn tham luàn ve trang phuc c6 truyén

Raglai cùa 7 dai biéu thuóc 7 xà Raglai va càc nhà nghién cijfu 198 Tài liéu tham khào 254

r ma dou

"Tói cho ràng trang phuc co truyén Raglai càn phài ditdc ngiidi Raglai diing trong nhùng ngày le hói cùa dàn toc Dò là niem ti£ hào, là bàn sàc rièng cùa bà con Raglai chùng tói Trong khi càc dàn toc khdc, ngitdi ta déu co trang phuc truyén thóng, rièng ta chàng co gi, thgt là thièt thòi, ddng suy nghi "

"Bà con Raglai da sdkhóng con giù ditdc trang phuc

co, bay già co gi mgc ndy Thanh nièn mgc Au phuc, qudn Tày, ào sd mi dù màu, hogc quàn ào co hinh ành nitóc ngoài Thièu nù dai da sd mgc theo ngitdi Kinh, thièu so mgc vày (quàn mot óng) theo ngitdi Chàm

Càn phuc che trang phuc Raglai de phó bièn sau này, de co quàn ào truyén thdng mói ngitdi mot bg, de khi

co ngày hói, ngày tèi, ngày le thi mgc, de giù Idy bàn sàc rièng cùa minh "

" Mgc trang phuc dàn toc là luòn nhó tói nùi rùng óng bà, thè hien long yèn què hitdng dai nitàc va dàc biét hdn là nièm ti/ hào dàn toc cùa mot viing ddt Bdc Ai anh hiing "

Trén day là ba trich dogn nguyén vàn trong ba bài

tham luàn cùa óng Chamaleak Phieu, Phó chù tich Uy ban

nhàn dàn xà Ldi Hai, dai dién cho bà con Raglai huyen Ninh Hai; óng Tayén Hien, Bi thit Dàng uy xà Phitàc Ha

huyén Ninh Phitóc; bà Katdr Thi Lieu, Bi thit Dàng uy xà

Phitdc Hoà huyén Ninh Sdn tinh Ninh Thuàn phàt biéu

trong CHOC tog dàm vi Trang phuc co truyén Raglai ditdc tiè'n hành vào ngày 28 thàng 8 nàm 2000 tgi Nhà

truyin thdng Bdc Ài thuóc xà Phitdc Dai, huyén Ninh

Sdn do Hói Vàn nghe dàn gian tinh phóì hdp ciing Sd Vàn

hoà Thóng tin va càc hói khàc tó chùc

Ai cùng biet: Raglai là mot toc ngitdi cUc ky anh

hùng, hét mite trung thành, thiiy chung, sàu sàc nghla

tinh, nhàn di Vày ma hóm nay, ngay trong càc dip le

-hai nèu chi nhin vào y phuc va trang sue thi khó ma

nhàn ra ditdc ngitdi Raglai nùa!

Vi vày y tu cùa ba vi dai dién ngitdi Raglai nèu trén

chinh là Idi md dàu cho tài liéu này tu nhùng suy tit,

tran tra cùa ngiidi thitc hien de tài trong sudt 9 nàm, qua

nhiéu cóng dogn trén mot dia bàn róng làn chg,y dgc theo

hitdng tày cùa ba tinh cite nam Trung Bg: Khdnh Hoà, Ninh Thuàn, Binh Thuàn ndi cit trù cùa ngitdi Raglai

-hàu gap phàn dién dgt itdc vgng rat khièm tón cùa mot

toc ngitdi can phài ditdc dn tra, nghìa dèn khóng biét bao

nhiéu cho dù

Tuy vày, day là mot de tài rat làn co anh hitdng trite

tiép dèn tàm ly dàn toc, den phong tue tgp quàn, dèh long tit trgng va tit hào dàn toc ngay tu nhùng bitdc ddu

thitc hien cóng trinh, nén ngildi thitc hien khóng the làm

8

theo phitdng phdp eù ma minh dà tùng làm: di dién dà, tiép càn dai titdng, thu thap tài liéu, dai ehièu, so sành, dgc sdch tham khào rói ngói vào bàn vièt de co tdc phdm bang nhùng trang vièt cóng vài càc ành chup va nhùng bang tièng, bang hinh Hdn nùa cóng vice cùa tói

là di tim cài dà mdt sao cho cài tim ditdc phài là cài cu d dg,ng mài Vi vày phài chgn phitdng phàp tiép egn va edeh dién dat phii hdp, bàt dàu tu ghi chép dién dà, vat chat hod cu thè ky ùe cùa ngitdi già de thàm dinh lai nhùng diiu dà tiép nhàn chù quan rói tài hien lai cài dà mdt de thù nghiém, ùng dung vào dai sdng ngay trong qua trinh situ tdm, nghién cùu

Vi vày, ò de tài này, tdc già khóng thè tU y xod bò,

vièt lai trén "bàn thào" ma tu nhùng "trang ddu" dà diidc

"dgc già" vùa là chù sd hùu thdy tgn màt, nghe tgn tai, nàm tgn tay va "quan toà sd thàm" day uy lite cùng chinh là hg - ngitdi Raglai

Phdm thi nhùng ngitdi di sau, nhdt là trén lình vite situ tdm, nghién cùu nhit tói, khóng thè nào tit ma màm

ma khóng eó dièm titcì tu nhùng y titdng gdi md, dinh hitdng de eó thè lièn he, dai ehièu vài dai titdng ma minh dang quan tàm Hdn nùa qua nhiiu nàm dien dà, situ

tdm vi Tritòng ca, Truyén co, Le hgiy Dàn ca, Dàn

nhac Raglai, ma ngitdi Raglai lai eiing ngù he vói

ngitdi Chàm, ngitdi Chu Ru, ngitdi Ra De, ngitdi Già Rai; lai nùa, qua sit kien tranh chàp ddt dai xita kia giùa ngitdi Chu Ru trong càu chuyen dàn gian, cuòi eiing vua

Chàm phài dùng ra dàn xèp, mot hitóng di ddn vi

rùng nùi phUOng Nam cùa mot nhành nào dò thuóc ngù he Malayo - Polynésien dà hinh thành

trong suy luàn cùa tói Nèu khóng phài thè thi tgi sao

cùng mot nhóm Nam dào ma càc le hói dàn gian Chàm

va Raglai khóng hi gidng nhau, Igi gidng nhau ed bàn giùa Raglai va Già Rai, Ra De vi le hói "Bò md", "An lùa mài" va ed the giói quan, vii trii quan nùa!

Tuy vày, day mài là suy luàn chù quan cùa ngitdi

vièt, chita chàc dà ditdc càc nhà dàn toc hgc dàng tinh

Tuy nhién ditdc hieii biét thèm vi càc toc ngitdi ciing ngù

he vài toc ngitdi Raglai de lièn he, ddi chièìi ve trang phuc co truyin Raglai thi chàng phài rièng tói ma ai cùng càn làm

Chinh vi vày khi ditdc cdm cudn Trang phuc co

truyin càc dàn toc Viét Nam, Nhà xuàt bàn Vàn hóa

Dàn toc 1994 • cùa tàc già Ngó Dite Thinh, tói vò ciing bòi hói cui sitàng! Cudn sàch day 253 trang, trong dà co

9 trang tiéng Anh, 16 trang giài thièu ve Trang phuc

càc dàn toc ò Tày Nguyén Cudn sàch co 24 hinh ve,

174 tàm ành chup mó tà ve trang phuc va hoa vàn trén trang phuc cùa mot so dóng càc toc ngitdi trong dàn toc

Vièt Nam Trong 16 trang nói ve Trang phuc càc dàn

toc a Tày Nguyén, chi co 4 trang nói vi trang phuc Già

Rai, 4 trang M'nóng, 3 trang Ra De va 5 trang nói ve

Kho vón chung cùa càc toc ngitdi d Tày Nguyén

Tói chàm rài dgc tùng dàng, tùng chù 16 trang nói

trén nhitng chita co trang nào, dàng nào nói ve Trang

phuc Raglai cà! Xem trong 174 tdm ành chi eó mot tdm

duy nhàt chup hinh mot thièu nù mgc ào khóng co óng tay, vày den co càc giài hoa vàn d gàn gàu vày Lai ào cùng co vai ditdng màu giàng ngang Gàn ành, co chù

thich: Raglai - Chu Ru, thè thói! Vày là Trang phuc co

10

A ^

truyin Raglai vàn con bò ngò Dàu vày tài vàn dUde

cudn sàch giùp eho nhùng diiu bd ieh, nhdt là itde mong

eó the gap phàn Idp di mot ehó hdng con giành lai eho ngitdi di sau Tói eàm dn ngitdi dà di tritde, tdc già Ngó Due Thinh Tói cùng xin chàn thành eàm dn va càm

phue tdc già Nguyén Tu Chi vói cudn Góp phàn nghién

cùu vàn hoà va toc ngitòi, Nhà xuàt bàn Vàn hod

Thóng tin Ha Nói - 1996 Rièng phdn Cgp vày Mitdng, tdc già dà mó tà ehi tièt vài nhùng hièu biét uyèn thàm

va long me say hiem eó, mot tài liéu quan trgng giùp eho vice dai ehièu vói cgp vày Raglai, mgc dàu Mitdng va Raglai d rdt xa nhau va khóng cùng ngù he Trong so sàch tham khào va can dgc, tói dgc biét chù y dèn hai

cudn Ngitòi Raglai ò Viet Nam cùa tde già Nguyén

Tudn Triet do Nhà xudt bàn Khoa hoc xà hói in nàm

1991 va cudn sdch mài nhdt, xudt bàn nàm 1998 cùa càc tàc già Phan Xuàn Bièn, Phan An, Phan Vàn Dóp, Va

Cóng Nguyén va Nguyén Vàn Huè: Vàn hóa va xà hói

cùa ngitòi Raglai Càc tàc già dà day cóng situ tàm

nghién cùu vi vàn hoà Raglai trén nhHu phitdng dien,

dà dóng góp phdn ddng kè trong viee hogch dinh kè hogch phàt trièn cùa toc ngitdi Raglai va de Igi nhùng tit liéu bó ieh eho càc nhà nghién cùu sau này

Tuy vày, nhitng eó le vdn di dgt ra cùa hai cudn sdch qua làn, càc tde già khóng co dù diéu kien, thdi gian va tdm lue de di sàu vào tùng nói dung chi tièt nén diiu ma ngitòi viét trong chò vi "Yphuc va trang sue Raglai" chi ditdc ede tde già nói dèh chung chung trén vài trang gidy

Cudn sdch Ngitòi Raglai a Viét Nam, khd 19 x 13cm,

day 150 trang, chi co mot trang nói vi trang phue Raglai, eó thè tàm liidc nhu sàch dà viet: "Trang phuc co

11

truyin cùa ngitdi Raglai rdt it va rdt giàn ddn ", " Dèn nay chi biét dèn mot kieu do co truyén cùa ngitdi Raglai,

dò là chiee ào (au) kieu chili ddu khi mgc dùng chung cho cà nam giài va nù giài "

Trong cudn Vàn hoà va xà hói ngitòi Raglai, khó

24 X 16cm, 346 trang va 15 trang ành, càc tàc già cùng chi rat khièm tdn: "Cho den nay qua nhiiu bièn dai, vice xàc dinh va mièli tà mot càch day dù càc logi y phuc truyin thdng cùa ngitdi Raglai thgt khó khan "

Tuy nhién diiu dà dà giùp cho ngitòi vièt co thèm y chi va nhiét tàm, hdn de mong làp di nhùng ehó con dang

bò trong cùa nhitng ngitòi di tritàc do chita kip dùng lai hogc chita den lue de tàm nghién cùu, situ tàm

Dùng tntóc mot vice khóng nhò, phitc tgp nhit thè, lai vài tài mgn, site kém nhit tói ncii khóng co gang kièn nhàn va khóng ditdc "tiép site ha hdi" cùa nhiéu ngitòi thi itàc niuóh cùng chi dgng lai d y titdng ma thòi Vi vày, tritàc hét tói xin tò long biét dn cùa tói dèn bà con Raglai

d nhiéu xà trong ba tinh dà giùp dò, ùng ho, chi bào va dóng vién tói nhit mot dùa con trong già toc cùa minh Xin càm dn Hai Vàn nghe dàn gian Viét Nam, dà giùp

dà cho tàc phàm cùa tói ditdc ra dòi Dóng thòi tói cùng xin càm dn Hói Vàn nghe dàn gian va Sd Vàn hóa Thóng tin tinh dà tgo mgi diéu kien cho tói trong qua trinh dién

dà dai ngày

Cuòi cùng thi ehó dita dàng tin cgy cùa ngitòi vièt Igi trd ve vài càc dóng nghiép vón là hói vièn cùa Hói Vàn nghe dàn gian Khành Hoà va Ninh Thuàn, trd vi vài càc Palay Raglai - ndi dà tùng sàng tgo ra Trang phuc co

12

truyin cùa ngitòi Raglai, ndi dang con hien hùu càc bg

trang phuc ditdng truyén, phue che theo eó truyén, ndi dang con bào litu mot kho tàng dà so ve tritòng ca va, tuy

rdt it òi, cùa nhùng nghe nhàn tài ba, nhùng ngitòi già

biet chuyen

Xin edm dn hai nhà nghién cùu Nguyén Thè Sang va Dinh Hy » •

Nàm 1995, trong hai ddt diin dà cùa nhiéu top hai vièn do Hai Vàn nghe dàn gian Ninh Thuàn va Sd Vàn hoà Thóng tin tó chùc di situ tàm, nghién cùu vàn hóa phi vat the Raglai, óng Dinh Hy, ngitòi dàu tièn cùa Hói

dà mang ve ditde mot chiee do phue che dà cu va mot giài tua vài trang sue cùa phu nù Raglai d huyén Ninh Sdn Sau dò, óng Hy dà viét bài dàng tài trén càc bào giài thièu ve nò

Trong nàm 1997 - 1998 trén mot vài tgp chi, bang nhùng tit liéu ghi chép dién dà, chù yèu là khai thàc tu

ky ùc cùa càc cu ngitòi Raglai d huyén Khành Sdn, tinh Khành Hoà, óng Nguyén Thè Sang dà di cgp dèh trang phuc co truyén Raglai

Sau dò, vào nàm 1998 va 1999, tói dà giài thièu vi trang phuc Raglai trén vài tgp san va bào dia phitdng trén ed sd tit liéu dà ditdc situ tàm, dién dà

Co thè nói ràng: kè tu day "Ditòng xa dò nggi bitóc cheo leo" khi gap ditdc nhùng ngitòi bgn tàm huyèt, dóng tàm, dóng chi, khi ditdc ciing "di ve phia màt tròi làn" vói hg Thè là trong nàm 1999 va bay thàng ddu nàm

2000, tói dà tiép tue di sàu vào 30 làng Raglai d ba tinh

de situ tàm, nghién cùu, so sành, dai ehièu, de chò dèh

13

mot ngày két thùc cóng viée bitdc dàu bang mot cuóe toa dàm lich su vi "Trang phuc ed truyin Raglai" vào cuòi nàm 2000

Va cuòi ciing, diiu mong itde dy dà dèh Viée làm cùa tói cùng dà ditdc tdn thitdng, hoan nghènh, chàp nhàn, nhàt là bà con va càc dgi biéu ngitòi Raglai Tuy nhién,

vi day là cóng trinh dàu tay nén khóng trành khòi thièu sòt va khièm khuyèt, vi vày tói cùng rdt mong nhàn ditde sit dóng gap, chi bào cùa càc nhà nghién cùu va bgn dgc

xa gàn

HAI L I È N

14

Phan mot

0

TRRNG PHUC CO TRUVCN RRGLRI

I DÒI NET VÉ DIA LY, DAN CI/, KINH TÉ, XÀ HOI CÙA TOC NGirÒI RAGLAI

Con difòng quò'c lo so' 1 tu cuòi tinh Phu Yen den dia dàu tinh Dóng Nai ma hai dàu dia giói là dinh dèo Cà va ngà ba Ong Dòn dai chùng 450 cày so' Dò là 3 tinh cUc Nam Trung Bò: Khành Hoà, Ninh Thuàn va Bình Thuàn NhiJ mot sdi day tién dinh, doan diJÒng 450 cày so' à'y xàu ba tinh lai vói nhau chàc dà hdn mot the ki Trai dai theo càc thung lùng va càc trién nùi phia tày t u huyén Ninh Hoà, tinh Khành Hoà den huyén Hàm Tàn tinh Bình Thuàn là dia bàn sinh song cùa toc ngifdi Raglai

Theo Idi ké cùa cu Kayak Rang, 89 tuoi, d làng Ma-nai, xà PhiJóc Thành va cu Lapia d Ma-ti, xà Phuóc Tàn, huyén Ninh Sdn thi trUóc nàm 1945 mòi làng Raglai chi

co trén mot chuc già dinh Càc làng sò'ng gàn nhii biét làp nhau Trong mòi làng chi co tu mot dé'n ba toc ho Trùóc nàm 1975, trong chié'n t r a n h chò'ng Mi, càc làng Raglai vò'n dà phàt trién dòng hdn, lai phài xé le ra

15

t h à n h chòm de t h u à n tién cho viée s a n xuà't va d à n h giac Trong chién dich don d à n làp àp cùa Mi - n g u y mot so' làng bi don t u càc v ù n g nùi cao nhii Chil S a l a , Chók Kay K a m a u giàp L à m Dong: E làm thifdng, E l à m h a thuóc càn cu dia Bàc Ai ve t à p t r u n g d càc k h u don Bà

R à u , T à m Ngàn, Tà Ditdng, v.v T u n à m 1958 den

1960, bà con Raglai d càc k h u don d à n n à y dà làn lifdt

p h à t a n càc "trai giam" hoàc rù n h a u tró'n ve n ù i t i é p tue

k h à n g chién NhiJng khi trd ve, bà con k h ó n g con trd lai làng cu n ù a ma làp nén l à n g mói hoàc song vói càc l à n g khàc Sau n à m 1975 bà con khóng song t r é n nùi cao n ù a

ma xuòng càc triéu nùi, làp n é n n h ù n g xà mói Mòi xà co nhiéu thòn, song càch biét n h a u n h ù n g k h ó n g xa n h a u làm Trong càc làng mói (thòn) bao góm n h i é u chòm

k h à n g chién cu t à p t r u n g ve vói nhiéu toc ho k h à c n h a u

Qua day ta t h à y rò do t ì n h cành di d à n , xé le, p h à n

t à n dòn dàn, t à p t r u n g nhiéu làn, n é n t à n g cùa làng XLfa bi phà vd, vàn hóa l à n g bi n à t viin va di d à n vào làng quén trong nép nghì cùa mòi t h à n h vièn t r o n g còng dòng làng

So vói càc toc ngUdi t h i é u so' k h à c , R a g l a i k h ó n g d trong dién qua it d à n Riéng d t i n h Ninh T h u à n dé'n cuò'i

n à m 2000, d à n so'Raglai co k h o à n g 50.000 ngUdi K h à n h Hoà co chùng t r é n diiói hai v a n radi Bình T h u à n co t r é n 10.000 nguòi Cóng chung t r o n g cà niJóc, ngaòi Raglai co dén 90.000 ngiròi Tuy vày so vói càc toc ngUdi cùng ngù

he Malayò n h u C h à m , Chu Ru, Già Rai, È De, ngiidi Raglai p h à t t r i é n chàm Dói nghéo n h u mot sdi day oan nghiét ma ngUdi Raglai bao ddi nay cdi mài v à n c h ù a r a Theo càc cu già Raglai cho biét: Hói con p h à i di làm cu li

16