Lý luận và thực tiễn về xây dựng, phát triển văn hóa việt nam phần 1

Nêu như lý luận vể giá trị thặng dư của Mác đâ chỉ ra thực châ't của bóc lột trong xả hội tư bản, thì lý luận vể đấu tra n h giai cả'p của òng chỉ rõ tính quy luật của lịch sử p h á t t

PGS.TS NGUYẾN THỊ HƯƠNG (Chủ biốn)

Một số vấn dề lý luận

và thực tiễn

VẬN HÓA VỆT NAM

Hà Nội • 2011

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Dưới Sự lánh đạo của nảng sự nghiệp xảy đựng và phát triển văn hóa Việt Nam đang có những bưóc tiến quan trọng theo hướng một nền vàn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc đán tộc

Cương lình xáy dựng đ ấ t nưởc trong thời kỳ quá độ lên chù nghĩa xả hội (bỏ sung, phát triển nảm 20Ì Ỉ ) dã chỉ rõ: “Xồy

dựng nén uản hóa Việt Nam tién tiến, đậm đà bản sắc dản tộc, phát triển loàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân vãn, dản chủ, tiến bộ; làm cho vản hóa gắn kết chạt chẽ và thấm sáu vào toàn bộ đòi sống xã hội, trỏ thành nền tảng tinh thán vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát tnển** Dể giúp bạn đọc có thêm tài liệu nghiên cứu, tham khảo nội dung trên, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Sự th ậ t xuất bản cuốn sách Một 80 v ấ n đ ề lý l u ậ n vá

thực tiền xáy dựng, p h á t triển ván hóa Việt S a m của hai

tác giả PGS, TS Nguyễn Thị Hương và ThS Trần Kim Cúc Cuốn sách là kết quả nghién cứu của hai tác giả trong mấy nảm gần đây về lý luận và thực tiễn xáy dựng và phát triển vân hóa Việt Nam trong quá trình đổi mởi, hội nhập quốc tế Cuốn sách gổm một số bài viết cùa hai tác giả đả dược đảng tải trên các tạp chí, được kết cấu thành ba phẩn như sau:

Phản ỉ: Quân điểm cùa chủ nghĩa Mác - Lênin vể xảy dựng

và phát triển vãn hóa Việt Nam.

Phần II: Kinh nghiệm cùa một sõ nưỏc trên thẻ giói iroiig xáy dựng, phát triển vản hóa và bài học đỗi với Việt Nam.

Phần ỈĨI: Thực tiễn xáy dựng và phát triển vãn hóa Việt Nani trong những nảm đổi mới.

Hy vọng cuốn sách sẻ là tài liệu tham khảo bổ ích, phụi’ Vụ

việc n g h i ê n c ứ u v à h ọ c L ậ p c ù a b ạ n đ ọ c

Thảng 4 năm 2 0 ỉ ĩ

PHẦN I

QUẠN DIỂM CỦA CHỦ NGHŨl MÁC - LÊNIN

VÊ XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VÂN HÚA

TưrưỏNG NHÂN VẤN - MỘT GIÁ TRỊ VAN h ó a• m

CỦA HỌC THUYẾT MÁC

ThS Trẩn Kim Cúc

con Igưòi tạo ra, thì khi nói đến văn hóa, không thể không

kể (ên học thuyết của C.Mác Với bàn chất khoa học và cácl mạng, từ khi ra đòi đến nay, học thuyết Mác đã ảnh

hưỏig s â u rộng đến lịch sử phát triển của nhản loại Nó có

tác lộng rất lớn đến thế giới quan và nhân sinh quan của

loàingưòi tiến bộ Nhưng có lẽ, giá trị cơ bản n h ấ t trong

trị ihân vản

jiá trị nhản vàn là những cái đưỢc tạo ra hướng đến

nhữig điểu tô\ đẹp cho con ngưòi vì con ngưòi Giá trị

n h âi v àn củ a m ột học th u y ế t t h £ h iền q u a n h ử n g tư tưỏig quan điểm vì tự do, bình đẳng, vì cuộc sống âm no, hạm phúc của con ngưòi

rư tưỏng vể sự giải phóng con người khỏi mọi ách áp

bức bóc lột, vể những k h á t vọng tự do, bình đẳng, vể cuộc sốn; á*m no, hạn h phúc đã được thể hiện trong văn học, lý

luậi trong các triết thuyết như một dòng chảy liên tục từ

thời cồ dại cho đên ngày nay Tuy nhiên, có thể nói rầ.n^ĩ học th uyết của C.Mác là đỉnh cao của tư tưởng nh ân v ã n chiến đấu Đây là học thuyết vể sự giải phóng con ng^ưùi trê n mọi phương diện, học thu y ết vì con ngưòi theo đ ú n g nghĩa chân chính n h ấ t của nó Học th u y ết của C M ác không chĩ là sự thể hiện ý tưởng và k h át vọng giải phỏ>ng nhân loại, mà điểu quan trọng là nó đá chỉ ra con đườngĩ (li đến mục đích đó

Học thuyết của C.Mác bao gồm một hệ thống lý luiận

về giải phóng con ngưòi Đó là lý luận về giá trị th ặ n g <dví;

lý luận về đấu tra n h giai cấp; lý luận vể sứ m ệnh lịch sử của giai cấp công nhản; lý luận về hình thái kinh tê - xá hội; lý luận vể chủ nghĩa xã hội, V V Trên sách báo, ngiười

ta vẫn gọi những lý luận này là những học thuyết Nếu ;gọi theo cách đó, thì có th ể hiểu rằng, C.Mác có r â t nhiều Ihọc thuyết Một số nhà khoa học, n h ấ t là các học giả phưcíinp Tây thưòng gọi những lý luận của C.Mác là học thu\yết C.Mác Tuy nhiên, hệ thống lý luận của C.Mác dù được ;gọi như thê nào vẫn chỉ có một mục tiêu cao n h ấ t là g;iải

phóng nhân loại, hướng tới một xả hội tốt đẹp, không có áp

bức, bóc lột, vì tự do, bình đảng và hạn h phúc của a'on

ngưòi Theo đó, ở đây có thể gọi chung những lý luận c:ủa

C.Mác là học thu yết của C.Mác

Tại lễ an táng C.Mác, Ph.Ảngghen đã p h á t biểu rằing:

“Khoa học đôĩ với Mác là một động lực lịch sử, một lực lưcíỊng

cách m ạng Mổi p h á t m in h mới tro n g b ấ t cứ m ột khoa Ihọc

lý luận nào mà thậm chí, đôi khi việc ứng dụng nó vào thìực

tế người ta chưa thể nhìn thây ngay được thì đã có thể đieni

lại cho Mác một niềm vui thực sự như thế nào rồi ( ) BỎII vì

trư ỏ h ẻ t Mác là một nhà cách mạng Bàng cách này hay

cáchkhác tham p a vào việc lật đổ xã hội tư bản và các

giải >hóng giai câp vô sản hiện đại mà ông là người đầu

tiềnlã đem lại cho giai câp đó một ý thức vể địa vỊ của bản

thármiành và yêu cầu của mình, ý thức vể điểu kiện để giải

p h ó iĩ m ìn h • cỉó th ậ t sự là sứ m ện h th iế t th â n của ông”’ 'h ìn h vì r.Mác vừ a là m ột vĩ n h â n , mộL n h à cách

m;ạn, vừa là mộl con người mang dậm bản châ*t nhản văn

như^ậy, nên học th uyết của ông củng thể hiện rõ nét bản

c h ấtấy Những phát kiến khoa học của ông thể hiện rõ điiềutó

lộtt trong những p h á t kiến khoa học vĩ đại cùa

c Mc là quy luật vể giá trị th ặ n g dư VỚI p h át kiến này,

c Mc iđã vạch trần bàn chất phi nhân vản của chê độ tư

b ả n h ủ nghĩa, chỉ ra nguồn gốc và thực chất của bóc lột, áp> hc và bâ't công, ô n g đã cho chúng ta Ihấy bóc lột là vò.nỊXoáy trong nền sản x u ấ t tư bàn chủ nghĩa mà đôi

tư<ợn bị nhăn chìm xuông đáy xã hội là ngưòi lao động

làim h u ê Với phát hiện vể giá trị th ặn g dư, C.Mác đã

chứi? aninh dược sự chiếm hữu ỉao động không được trả côỉTìịlà hình ihức cơ bản của phương thức sản xuất tư

b ả in 'h ii nghĩa và của sự bóc lột công nh ân do phương

th ứ ís ả n xuất á*y thực hiện Ong viết ràng, mấu chốt vấn

để' l;ở chỗ “nhà iư bản sủ dụng toàn bộ thời gian lao động

đ â ci iphí vào sàn phẩm , trong khi đó an h ta chỉ trả tiển

C.Már và Ph.Ãngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hồi Ni, 1995, t 19 ir 500-501.

11

cho một phần của lao động ấy mà thôi”‘ C.Mác không những chỉ rỏ nguồn gốc của bóc lột mà còn trìn h bày tỉ

mỉ về mức độ bóc lột lao động, sự chiếm đoạt lao động

th ặ n g dư và giá trị th ặ n g dư ồ n g k h ản g định, tỷ suâ't giá trị th ặ n g dư là biểu hiện chính xác của mức độ tư bàn bóc lột sức lao động, hay mức độ nhà tư bản bóc lột ngưòi công nhán

Nêu như lý luận vể giá trị thặng dư của Mác đâ chỉ ra thực châ't của bóc lột trong xả hội tư bản, thì lý luận vể

đấu tra n h giai cả'p của òng chỉ rõ tính quy luật của lịch sử

p h á t triển xã hội, chỉ ra con đưòng giải phóng toàn th ể xã hội khỏi ách áp bức, bóc lột Khảng định điểu này, Ph.Ảngghen viết: ‘T o à n bộ lịch sử là lịch sử của cuộc đấu

tranh giai cấp, đấu tranh giữa những giai cấp bị bóc lột và những giai cấp đi bóc lột, giữa những giai câ'p bị trị và

những giai cấp thông trị, qua các giai đoạn của sự p h át triển xã hội cùa họ; nhưng cuộc đấu tra n h â'y hiện nay đà

đến một giai đoạn mà giai cấp bị bóc lột và bị áp bức (tức

là giai cấp vô sản) không còn có thể tự giải phóng khỏi tay giai cấp bóc lột và áp bức minh (tức là giai câ'p tư sản) được nữa, nếu không đồng thồi và vĩnh viễn giải phóng toàn thể xả hội khỏi ách bóc lột, ách áp bửc và khỏi cuộc đấu tranh giai cấp, - tư tưởng cơ bản ấy hoàn toàn và tuyệt đối là của Mác”^

1 C.Mác và Ph.Ảngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội, 2000, t.46, phẩn II, tr 80.

2 C.Mác và Ph.Ảngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, HàNội, 1995, t.21, tr.11-12.

Lý luận về đấu tranh p a i câ'p của C.Mác hoàn toàn không mâu thuẩn vói sự thừa nhận những giá trị chung của nhân loại, trái lại là sự thể hiện sâu sắc triệt để tư tưởng giải phóng con ngưòi và loài người khỏi mọi sự tha hóa C.Mác đã phân tích cuộc đấu tranh lâu dài để giành lại quyền con ngưòi, quyển làm ngưòi trong lịch sử nhân loại, xác định những giai đoạn quan trọng của cuộc đấu tran h griành quyền con người, quyển công dân Giá trị nhân vân trong lý luận của C.Mác là ở chỗ đã chi ra ràng, tự do của con ngưòi không phải do một th ế lực nào ban cho, mà

nổ là th à n h quả của dâu tranh Đồng thời, việc giải phóng

cá nhân phải gắn liền với giải phóng xâ hội Trên thực lế, lý luận vể đâu tranh giai câ"p của C.Mác đà góp phần thúc đẩy mạnh mẽ phong trào đấu tranh của các giai cấp bị áp bức, bóc lột trên toàn th ế giới để giải phóng mình Nhò tiến hành đấu tranh bển bỉ, nhiều dân tộc đâ giành được độc lập, tự do, trong đó Việt Nam là một ví dụ điển hình

Khát vọng giải phóng giai cấp công nhân, giải phóng

xỗ hội đâ thôi thúc C.Mác đi đến p h át hiện ra sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân Ph.Ảngghen cho rằng đây

là một luận thuyết quan trọng, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong khoa học lịch sử, giống như học thuyết của Đácuyn trong sinh vật học Giá trị của lý luận này là ở ohỗ, trong khi các trào lưu tư tường chính trị khác không nhìn thấy vai trò của p a i cấp công nhân, không nhận thấy

ở giai cấp vô sản một tính chủ động lịch sử nào, thì lần đầu tiên, trong học thuyết của mình, C.Mác đả lý giải vể

b ả n ch ất, vỊ Irí, vai trò của giai câp công n h â n , tu y ê n bố đây là lực lượng đào huyệt chôn giai câ'p tư sản, xóa bỏ xả

13

hội cũ, xây dựng một xà hội mối, xă hội cộng S'ảii ohù

nghĩa, trong đó không còn áp bức, bóc lộl Tư tưởnig nhán

v ả n trong h ọ c t h u y ế t c ủ a C.Mác đ ầ y tính h i ệ n th ự iC , v ì n ó

không phải là sự mơ ước hão huyền, mà là lu ận rhưng

khoa học Học thuyết của C.Mác khảng định rầng, sự

nghiệp giải phóng giai cấp công nhân phải do ch ín h

cấp công nhân đảm nhiệm Do vậy, giai cấp cốn^Ị nỉiân phải chủ động, chứ không thể th ụ động ngồi chò m ộ t lực lượng nào khác giải phóng cho mình

h ìn h th á i kinh t ế - xã hội của C.Mác T rong đó, t r ê n C(1 Sd

phân tích các hình thái kinh tẽ - xả hội cơ bản, C M ác đã

chỉ rõ quy luật chung của sự p h át triển lịch sử xã Ihội loài người Đặc biệt C.Mác đã luận chứng rằng, xã hội tư bản

n h ấ t định sẻ bị thay th ế bàng xả hội cộng sản, một xã hội

m à c h ín h ch ủ n g h ĩa tư b ả n vể k h á c h q u a n đã v;à đ ang chuẩn bị những điểu kiện tiển để Xả hội đó là h ìn h thái

kmh tế - xả hội cao nhất, một xã hội thực sự vì con ngưởi:

“Thay cho xã hội tư sản cũ, với những giai cấp và đôi

kháng giai cấp của nó, sẽ xuất hiện một liên hợp, tro n g đó

sự phát triển tự do của mỗi ngưòi là điểu kiện cho Sỉự phát

triển tự do của tấ t cả mọi người”*

Kế thừa những giá trị nhân đạo truyền thống, học thuyết của C.Mác để cao quyền tự do cá nhân và vnệc bảo

đảm quyền tự do của mỗi ngưòi như là tiển để, điếu kiện

cho sự p h á t t n ể n tự đo của t â t cả mọi ngưòi tro n g xà hội.

1 C.Mác và Ph.Àngghen; Toàn tập. Nxb Chính trị qiuổc gia

Hà Nội, 1995.1.4 lr.628.

Vấn để bảo đảm phát tn ể n quyển con người ở mỗi cá nhân

có ý nghĩa hết sức quan trọng nhằm khai thác được động lực của mỗi con người cho xã hội Tâ't nhiên, ỏ đây nói đến

cá n h ân con ngưòi là nói đến tổng thể nhu cầu và quan hệ

cá n h ân như một nhân cách, điểu dó hoàn toàn khác vói chủ nghĩa cá nhân Bởi vì, con ngưòi là con ngưòi xã hội, dựa vào xã hội để tồn tại và p h á t th ển , đồng thòi chịu sự ràng buộc của mọi quan hệ xã hội Do vậy, trong thực té, mọi nhu cầu của cá nhân chỉ có thể hợp lý và được thoả mãn khi đ ặt nó trong quan hệ V Ó I người khác, vối cộng đồng xã hội Theo C.Mác, việc giải phóng cá nhân phải gắn liền vói giải phóng xã hội Sự p h át triển tự do của mỗi người phải gắn liển vói một chê độ xã hội n h ấ t định, một nhà nước n h ấ t định Học thu yết của C.Mác đã đưa ra lý luận về xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa, một xã hội bảo đảm tự do, bình đẳng cho tấ t cả mọi người

Theo nhửng đường nét phác thảo cùa Mác về xã hội tương lai thì ưu việt nổi trội của nó là ỏ chỗ bảo đảm các quyển con người như: quyển tự do, bình đảng, quyền đưỢc lao động và hưởng thụ những thành quả lao động, quyển được quản lý xả hội, quyển học hành, V V Đặc biệt, trong học thuyết của mình, C.Mác đã nêu lên quyển dân tộc tự quyết, quyển bình đẳng của phụ nữ và n h ất là quyển của trẻ cm trong xã hội mới: "Giáo dục công cộng và không mất tiển cho tấ t cả các trẻ em Xóa bỏ việc sử dụng trẻ em làm trong các công xưởng như hiện nay Kết hợp giáo dục với sản xuất vật chất, v.v ”\ C.Mác đã chỉ rõ rằng, muốn hiện

1 C.Mác và Ph.Àngghen: Toàn tập, Sđd, t.4, tr 628.

15

thực hóa các quyển con người, trước hết phải khôi phục lại quyền sở hữu đổi với tư liệu sản x u ấ t cho n h ữ n g ngiíòi lao

động, COI dó là k h â u then chõt của sự nghiệp giải phóng

Ô n g k h ẳ n g đ ịn h rằng, ch ủ nghĩa cộng s ả n không tưổc bo

Chủ nghĩa cộng sản giải phóng mọi cá nhán khỏi xiềng xich của chế độ tư hữu tư sản và tưóc bỏ quyền dùng sự chiêm hữu ấy để nô dịch lao động của người khác Chủ nghĩa cộní» sản hoàn toàn xóa bỏ tình trạn g dân tộc này nô dịch dân tội'

k h á c , x ó a b ỏ t ì n h t r ạ n g p h ụ n ữ t r ở t h à n h c ô n g c ụ g i à n d đ n

của sản xuất, tình trạng người lao động bị biến thành một

bộ phận của máy móc - tình trạng mà qua đó, con ngưòi

phải hứng chịu một sự phát triển phiến diện, méo mó

Tư tưởng C.Mác về sự phát triển tự do và toàn diện

của con ngưòi dựa trê n tiền đề hiện thực của sự phát tn ế n sản x uất vật chât Cả C.Mác và Ph.Ảngghen đểu lý giải rằng, th ứ nhất, sự p h át triển và tă n g trưởng to lớn của lực lượng sản xuất là tiển đề thực t ế của sự p h át triển tự do

và toàn diện của con ngưòi; thứ hai, lực lượng sản xuất không ngừng ph át triển tạo khả năng hiện thực cho quan

hệ qua lại phổ biến của con người, xóa bỏ tình trạng cô lập

khép kín với nhau giữa ngưòi với ngưòi, giữa vùng vái

vùng; thứ ba, lực lượng sản xuất to lón tạo thòi gian có thể

chi phôi cho việc p h á t tr iể n tự do và to à n d iện của con ngưòi Học thuyết của Mác đã nêu: lao động sản xuất không còn là một thủ đoạn để nô dịch nừa, mà trở thành một phương tiện để giải phóng con người, bàng cách dưa lại cho mỗi người cái cơ hội để p h á t tr iể n và v ận d ụ n g toàri

bộ các n ă n g lực th ể c h ấ t và tin h t h ầ n của m ìn h th e o t ấ t ca