Nghiên cứu một số vấn đề dân tộc học việt nam phần 1

Đây là luận án Phó tiến sỉ Dân tộc học đấu tiên của một nghiên cứu sinh Việt Nam dưới chế độ Dân chủ cộng hoà được bảo vệ ở nước ngoài.. Trên cương vị là nhà giáo, ông đã tham gia đào tạ

GS PHAN HỮU DẬT

V Ẩ N Đ È t * 4

d â n T Q O Ç

o r a NHÀ XUẤT BẢN

P H A N H Ữ U D Ậ T

Đ Ạ I H Ọ C Q U Ố C G I A H À N Ộ I

T R Ư Ờ N G D A Ỉ H O C K H O A H O C X Ả H Ỏ I V Ả N H Ả N V Ă N

( I n l ầ n t h ứ h a i )

N H À X U Ấ T B Ả N Đ Ạ I HỌ C Q U O C G IA HÀ N Ộ I ■ 1 9 9 9

N h ó m b iên so ạ n

PGS PTS LÊ Sĩ GIÁO PTS HOÀNG LƯONG PTS LÂM BÁ NAM PTS LÊ NGỌC THẮNG PHẠM VÃN THÀNH

G S P H A N H Ử U D Ậ T

M Ụ C L Ụ C

• Nhà giáo - nhà khoa học, giáo sư Phan Hữu Dật 9

• Lời người biên s o ạ n 15

• Lịch sử phát triển của Dân tộc h ọ c 17

• Bàn thêm vê nhiệm vụ và chức nâng Dân tộc học

ở nước t a 74

• Về việc xác định các nguyên tác cơ bàn của chính

sách dân tộc của Đ ả n g 89

• Dân tộc học và vấn đé Hùng Vương 99

• Những thành tựu bước đấu của ngành Dân tộc học

Việt Nam (tiếng P h á p ) 108

• Nguyễn Vản Huyên - Nhà Dân tộc học lớn

(1908 - 1 9 7 5 ) 146

• Ảngghen và Dân tộc học 157

• Về vấn đé phân kỳ xã hội nguyên thủy 186

• Vé tính chất của xã hội Việt Nam cuối thời Hùng

Vương 198

• Về sự hình thành tầng lớp quí tộc thị tộc trong xã

hội Hùng V ư ơ n g 209

• Thiết chế xã hội cổ truyẽn của các dân tộc thiểu

sổ nước ta với việc xây dựng thể chế chính trị mới

hiện n a y 219

T ra n g

• Hôn nhân và gia đình ở các dân tộc nước ta 25G

• Dấu vết hôn nhân liên minh ba thị tộc ở người

Vản Kiéu (Việt Nam) (tiếng N g a ) 275

• Dáu vết hệ thống 4 hôn đảng ở Tây Nguyên

-Việt N a m 281

• Quy tác cư trú trong hỏn n h â n 288

• Lại bàn vé chế độ song hệ ỏ các dân tộc nước ta 303

• Chiếc trông đổng Lủng Cú 315

• Trở lại vấn để tín ngưỡng dân g i a n 322

• Lễ cáu mùa ở các dân tộc Trường Sơn - Tây Nguyên 330

• Vé ván hóa vùng và tộc người ở Việt Nam 35Ờ

• Mấy suy nghĩ về phong cách xứ H u ế 359

• Các dân tộc thiểu số Việt Nam : Vãn hóa và

phát t r i ể n 374

• Vãn hóa và phát triển - Trường hợp người Dao

Quán Chẹt ở hợp tác xã Hợp Nhất, Ba Vì, Hà Tây 382

• Lễ hội Đổng Kỵ - truyén thống và hiện đại 388

• Một số ý kiến vé việc bảo tốn làm giàu và phát

huy vãn hđa các dân tộc nước t a 396

• Thử phác họa mô hình tổng thể phát triển văn hda

các dân tộc nước ta .440

• Quá trình tộc người và mối quan hệ dân tộc ở

nước ta .49\5

• Vé tên gọi các tộc người nđi ngôn ngữ Môn - Miên

ở mién Tây Quàng B ỉ n h 476

• Vé vấn đề xác minh tên gọi và phân loại các

ngành Dao Tuyên Q u a n g 483

• Pà Tén và mối quan hệ Mèo - Dao ở Việt Nam 568

Trờ lại tôn gọi một sồ dân tộc nước ta hiện nay Ố7p Môi quan hộ giữa vãn hóa Thái với vãn hóa các

dân tộc thiểu sỏ nói tiếng Môn-Khơme ở Tâv Bác

và một số dân tộc ỏ miến bác Việt nam 584 Giải quyết tốt hơn nữa mối quan hộ giữa các

dán tộc .(624 Mấy suy nghỉ vé việc giải quyết mối quan hệ giữa

các dân tộc nước ta hiện n a y 639 Vấn để Nam A 645

Vị trí của vãn hóa Lạc Việt thời Hùng Vương trong

nổn vãn hóa Đông Nam Á 689 Việt Nam trong bối cảnh Đông Nam Á (tiếng Anh) 705

N h à g i á o - n h à k h o a h ọ c y

G i á o s ư P H A N H Ữ U D Ậ T

Ỏ đời, làm nghé dạy học là rãt khó Ỏ bậc đại học nghé này càng khđ hơn, vì người thầy ở cấp học này còn phải là một nhà khoa học, một nhà khoa học thực thụ Do vậy, thật không

dễ phân biệt ở một giáo sư đại học đâu là người thầy, đâu là học già, bởi có sự kết hợp hài hòa, nhuẩn nhuyễn, không thể tách rời giữa hai lỉnh vực này trong một con người Giáo sư, Nhà giáo ưu tú Phan Hữu Dật là trường hợp như vậy

Là nhà giáo - nhà khoa học ông cò cuộc đời hoạt động thật sôi nổi, phong phú

òng sinh ngày 01 tháng 06 năm 1928 tại làng Thanh Lương, xã Hương Xuân, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên - Huế Ông tham gia phong trào cách mạng từ năm 17 tuổi với

sự kiện tham dự cuộc mít tinh trước Ngọ môn và tuẩn hành thị uy trên đường phố Huế ngày 23 tháng 8 nảm 1945 Sau đó,ông làm việc ở Ty Thông tin - Tuyên truyển tỉnh Quàng Trị, rồi học trường chuyên khoa Huỳnh Thúc Kháng và Trường trung cấp Sư phạm khu IV Cuộc đời dạy học của ông bắt đầu từ Trường trung học kháng chiến Nguyễn Chí Diểu ở vùng căn cứ

du kích huyện Phong Điển, tỉnh Thừa Thiên thời chổng Pháp, niên khđa 1951 - 1952 Nàm 1955 ông học tại Đại học Vản khoa Hà Nội Cũng năm 1955 ông được cử đi học đại học tại Liến Xô Ông đã chọn ngành Dân tộc học để theo học ở cả hai bậc đại học và trên đại học Nàm 1963 ông bảo vệ thành công

luận án Phd tiến sỉ khoa học Dân tộc học tại Trường Dại học Tổng hợp Maxcơva mang tên Lômônôxốp Đây là luận án Phó tiến sỉ Dân tộc học đấu tiên của một nghiên cứu sinh Việt Nam dưới chế độ Dân chủ cộng hoà được bảo vệ ở nước ngoài Từ năm 1964 - 1994 ông công tác ở Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội Trong hai nãm, từ tháng 5 nảm 1975 đến tháng 5 năm

1977, do yêu cầu tiếp quàn cơ sở Đại học Văn khoa tại Sài Gòn sau giải phdng, và ông đã làm Trưởng ban quân quàn Đại học Vãn khoa Sài Gòn, sau đổ là Trưởng ban phụ trách Đại học Vản khoa

Trên cương vị là nhà giáo, ông đã tham gia đào tạo hàng nghìn cử nhân, và nhiéu thạc sỉ, phó tiến sỉ cho các ngành Dân tộc học, Sử học Ông là nhà khoa học Việt Nam đầu tiên viết giáo trình Cơ sở Dân tộc học để giảng dạy trong các trường đại học Ông am hiểu sâu rộng nhiéu vấn đề chuyên môn và là chuyên gia hàng đấu vé nghiên cứu xã hội nguyên thủy, vé lịch

sử hôn nhân và gia đình Òng thông thạo tiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Anh, những công cụ đặc biệt quan trọng cho bất kỳ ngành khoa học nào, và nđi riêng là cho ngành Dân tộc học

Là nhà khoa học, ông cổ trên 50 công trinh đả được công

bố với 6 đầu sách, gần 50 bài đáng trên tạp chí Ông tham gia, chủ trì và phản biện hàng chục đé tài cấp Bộ và cấp Nhà nước Các công trình chuyên môn của ông được tập hợp thành 6 nhổm vấn đê :

- Một số vấn đê Dân tộc học Việt Nam

- Một số vấn đé xả hội nguyên thủy

- Một số vấn đề vễ văn hda các dân tộc ở nước ta

- Vản hổa và phát triển

- Quá trình tộc người và mối quan hệ giữa các dân tộc

- Việt Nam và Đông Nam Á

Các công trinh của ỏng dù trong lỉnh vực nào cũng đảm bào sự sâu sác vể mặt lý luận, tính nguyên tác về mặt tư tưởng,

ý nghĩa thực tiễn vé mặt áp dụng Dọc các công trình của ông, đặc biệt là sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh hoàn toàn yên tâm vể mật định hướng đúng mà không bao giờ sợ

"đưa đò” của ông luôn luồn được quán triệt như là một yếu tố hàng xuyên

Có một điều mà nhiểu người còn chưa biết mấy về ông Ong không chuyên về nghiệp thơ nhưng ông đã có đến ba tập thơ, được bạn bè nâng niu, quí trọng Quí trọng nhất là ở cái tâm, cái tình của ông đối với thi phú, văn chương

Trong gần 50 nãm làm nhà giáo - nhà khoa học, ông đả giành một phấn lớn công sức và thời gian cho công tác quản

lý òn g làm Chủ nhiệm Khoa lịch sử Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội từ năm 1971 - 1975, Phđ Hiệu trưởng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội từ nảm 1977 - 1981, Quyén Hiệu trưởng, rồi Hiệu trưởng Trường Dại học Tổng hợp Hà Nội từ năm 1981 - 1988, Chủ nhiệm bộ môn Dân tộc học 1986 - 1988 Ông củng đã từng là Quyên Chủ tịch Ban chấp hành Trung ương Hội khoa học Lịch sử Việt Nam, Trưởng ban trù bị Đại hội Khoa học Lịch sử Việt Nam lấn thứ II ông là ủy viên dự khuyết ban chấp hành Hiệp hội các Trường Đại học Tổng hợp Quốc tế (AIƯ) nhiệm kỳ 1980 - 1985 Hiện nay ông là Phó Tổng biên tập Từ điển bách khoa Việt Nam, Chủ tịch Hội Dân tộc học Việt Nam

Với công lao đào tạo và nghiên cứu khoa học cổ bể dầy lịch sử, ông đã được Nhà nước Việt Nam phong học hàm Phó giáo sư năm 1980, học hàm Giáo sư nảm 1996 Ỏng được Trường Đại học Tổng hợp Maxcơva mang tên Lômônôxốp phong Giáo sư danh dự nảm 1987 Tên ông được đưa vào Từ điển

Who’s who của Mỹ năm 1993 Ông được cử làm Pho chủ tịch của Hiệp hội nghiên củu tiểu sử Hoa Kỳ năm 1996 Ống cũng

là pho' Chủ tịch Trung tâm tiểu sử quốc tế Cambridge của Anh quổc từ nám 1997 Ngoài ra, ông cũng được tặng kỷ niệm chương của một loạt trường đại học trên thế giới, trong đò cò những trường đại học danh tiếng như Đại học Tổng hợp Paris, Đại học Tổng hợp Maxcơva mang tên Lômônôxốp, Đại học Tổng hợp Humbon, Budapest

Là nhà giáo mẫu mực, là nhà khoa học có uy tín, một đáng viên tận tụy ông đả được tặng huy hiệu 40 năm, huy hiệu 50 nảm tuổi Đáng đây là những phẩn thưởng cao quí ông cò vinh

dự là đại biểu chính thức của Đại hội đại biểu toàn quốc Đàng cộng sản Việt Nam lẩn thứ VI

Trong gia đình, với bố mẹ già, ông đá là một người con rất mực hiếu thảo Với người bạn đời, cô Nguyễn Phước Chánh Thành, cũng là một cô giáo dạy đại học, ông là người chồng thủy chung, cổ trách nhiệm Với con cái của mình, ông là người cha gương mảu Mái ấm gia đình là một nhân tố rất quan trọng giúp ông cống hiến được nhiểu hơn cho sự nghiệp đào tạo và nghiên cứu khoa học Ông rất thám thìa vé điéu này và luôn biết ơn gia đình của mình, đặc biệt là người vợ đảm đang, tần tảo đã gánh hết mọi gian khò để ông cđ thể yên tâm trong công việc

Ông đã được Nhà nước dành cho những phán thưởng xứng đáng : Huân chương kháng chiến chống Pháp hạng Hai (nàm 1957), Huân chương kháng chiến chống Pháp hạng Ba (nảm 1964), Huân chương chống Mỹ cứu nước hạng Hai (năm 1985), Huân chương lao động hạng Ba (nảm 1985) Ông được tặng danh hiệu Nhà giáo ưu tú nám 1992 Được tặng Huy hiệu "Vì

sự nghiệp các dân tộc” năm 1996

Mừng ông 70 tuổi, với đ ạo lý "uống nước nhớ nguổn", với tấm lòng "tôn sư trọng đạo", các học trò, các đổng nghiệp của ông tuyển chọn một sô công trinh in vào tuyển tập này Đây không phải là việc làm chỉ thuấn mang tính kỷ niệm mà trước hết và trên hết là chữ TÂM, từ ý thức rất rõ ràng vể sự cần thiết cho sự nghiệp đào tạo các nhà Dân tộc học Việt Nam hữu ích cho đời

Với tinh thẩn đó tôi vui mừng được giới thiệu tập sách này với quí bạn đọc

PGS PTS Lê Sý Giáo

ủy viên BCHTW Hội Dân tộc học VN, Phó Chủ nhiệm Khoa Lịch sử, Nguyên Chủ nhiệm

Bộ môn Dân tộc học Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân vân - Đại học Quốc gia Hà Nội

L ờ i n g ư ờ i b i ê n s o ạ n

Giáo sư - nhà giáo ưu tú Phan Hữu Dật là một trong những nhà Dân tộc học đẩu ngành ở Việt Nam Nhiểu công trình nghiên cứu của ông vé Sử học, Dân tộc học được đánh giá cao trong giới khoa học trong và ngoài nước

Trên nửa thế kỷ tham gia cách mạng và hoạt động khoa học, ông đà có những đòng góp quan trọng trong việc xây dựng nén đại học Việt Nam và xây dựng ngành Dân tộc học ở nước ta

Là nhà Dân tộc học bảo vệ luận án PTS đầu tiên tại Liên

Xô (cũ) (1963), hơn 30 nàm qua, những đổng góp của ông trên lỉnh vực Dân tộc học thật to lớn, không chỉ trên bỉnh diện lý thuyết mà cà trên bình diện ứng dụng, thực tiễn Khi còn là Hiệu trưởng kiêm Chủ nhiệm bộ môn Dân tộc học trường Đại học Tổng hợp Hà Nội trước đây, ông đã đặt ước vọng xây dựng một trường phiii Dân tộc học - điều mà cho tới hiện nay chúng tôi còn suy tu tràn trở Là nhà Sử học, Dân tộc học nhưng những lỉnh vực: nghiên cứu sáng tạo của ông còn rộng lớn hơn nhiểu Chính vỉ vậy, nàm 1993, ông được đưa tên trong Từ điển Who’s Who ở Mỹ và sau đổ (1996) được cử làm Phó Chủ tịch Hiệp hội nghiên cứu tiểu sử Hoa Kỳ và 1997 là Phó Chủ tịch Trung tâm Tiểu sử Quốc tế Cambridge (Anh)

47 nảm qua, với tư cách là một nhà giáo, ông đã dành toàn

bộ tâm huyết với nghé nghiệp Những ai đã từng là học trò của ông, hẳn không thể nào quên những bài giảng mạch lạc, đầy áp kiến thức mà ông đã truyén đạt Cho đến hiện nay, vào tuổi

70, ông vẫn không ngơi nghỉ Mặc dù với những trọng trách

nặng né : Chủ tịch Hội Dân tộc học Việt Nam, Phó Tổng biên tập Từ điển Bách khoa Việt Nam ông vẫn tham gia giảng dạy và đào tạo cho sinh viên và nghiên cứu sinh

Nhân dịp ông tròn 70 tuổi, Bộ môn Dân tộc học với sự động viên khích lệ của Ban Chủ nhiệm khoa Lịch sử, Ban Giám hiệu Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Ban Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội và Nhà xuất bản Dại học Quốc gia, tiến hành tuyển chọn một công trinh của ông, biên soạn cuốn sách : 'Một số ván đè v i Dán tộc học Việt N a m" góp phấn vào sự nghiệp đào tạo và nghiên cứu khoa học Xin coi đây là mtín quà nhỏ tặng, bày tỏ lòng biết ơn thầy

Cuốn sách tuyển chọn 37 công trình đã công bố của Giáo

sư được xếp thành 6 vấn để theo thứ tự :

- Một số vấn đề Dân tộc học Việt Nam (từ 1 - 6)

- Một số vấn đề về xã hội nguyên thủy (từ 7 - 8 )

- Về văn hda các dân tộc ở Việt Nam (từ 9 - 19)

- Ván hđa và phát triển (từ 29 - 25)

- Quá trình phát triển tộc người và mổi quan hệ giữa các dân tộc (từ 27 - 37)

- Việt Nam và Đông Nam Á (từ 34 - 37)

Tuy nhiên, do điều kiện và thời gian có hạn, việc biên soạn cuốn sách khững tránh khỏi những sai sót Kính mong sự lượng thứ của bạn đọc

Hà Nội, Xuân 1998

T/M nhóm biên soạn PTS Lâm Bá Nam Phd Chủ nhiệm bộ môn Dân tộc học Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn - Dại học Quốc gia Hà Nội