Tập bài giảng các bạn đang cầm trên tay sẽ chia sẻ những nội dung cốt lõi của tưduy hiệu quả và sáng tạo, từ những vấn đề lý luận căn bản đến những hướng dẫn cụ thể đểhình thành và phát
MỤC TIÊU
Sau khi học xong phần này, sinh viên có thể:
- Giải thích được bản chất của sáng tạo và tư duy sáng tạo.
- Nhận thức được vai trò của tư duy sáng tạo đối với sự phát triển của bản thân trong học tập, trong công việc cũng như trong cuộc sống.
- Phân tích các rào cản của tư duy sáng tạo.
- Nhận diện các đặc điểm của những người sáng tạo.
- So sánh sáng tạo và trí thông minh.
Đánh giá điểm mạnh và điểm hạn chế trong tư duy của bản thân giúp xác định những lĩnh vực cần cải thiện để nâng cao khả năng sáng tạo Việc xây dựng kế hoạch cụ thể sẽ hỗ trợ phát triển tư duy sáng tạo hiệu quả hơn và hình thành những thói quen tích cực, góp phần thúc đẩy sự sáng tạo liên tục Phần lớn thành công đến từ việc nhận diện đúng điểm mạnh để phát huy và khắc phục những hạn chế nhằm mở rộng khả năng tư duy đổi mới.
NỘI DUNG
Nhà vật lý đoạt giải Nobel Albert Szent-Gyorgyi từng chia sẻ rằng: “Khám phá chính là khả năng nhìn những điều mọi người đều thấy nhưng nghĩ ra cái gì đó khác biệt.” Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của tư duy sáng tạo và cách tiếp cận mới mẻ trong quá trình nghiên cứu và phát triển Suy nghĩ khác biệt giúp chúng ta vượt qua giới hạn của kiến thức thông thường và mở ra những cơ hội đổi mới đột phá trong mọi lĩnh vực.
Trong thế giới phẳng ngày nay, những yếu tố tạo nên sự khác biệt chính là giá trị đích thực Để trở nên sáng tạo hơn, chúng ta cần học cách “nhìn những điều mọi người đều nhìn thấy” từ một góc nhìn mới, từ đó “nghĩ ra những ý tưởng khác biệt” giúp nổi bật trong đám đông.
Tại sao chúng ta không “nghĩ ra một điều gì đó khác biệt” thường xuyên hơn? Roger Von Oech, tác giả của cuốn sách “Cú đánh thức tỉnh trí sáng tạo”, đã chỉ ra rằng việc duy trì tư duy sáng tạo đòi hỏi sự chủ động và thường xuyên thách thức các ý tưởng cũ Ông nhấn mạnh rằng, để thúc đẩy sự đổi mới, chúng ta cần vượt qua những giới hạn tâm lý và không ngại thử nghiệm những ý tưởng mới Việc thường xuyên nghĩ ra các ý tưởng khác biệt giúp kích thích trí não và tạo ra lợi thế cạnh tranh trong công việc cũng như cuộc sống.
Chúng ta thường nghĩ rằng mình không cần sáng tạo trong mọi công việc, vì trong cuộc sống luôn tồn tại những thói quen cố định Những thói quen này đóng vai trò thiết yếu trong hoạt động của con người, giúp duy trì cuộc sống ổn định và hiệu quả Không có chúng, cuộc sống sẽ trở nên hỗn loạn và khó đạt được những thành tựu lớn Sống theo lối suy nghĩ thường nhật giúp chúng ta hoàn thành nhiều việc một cách dễ dàng mà không phải băn khoăn hay lo lắng quá nhiều.
Trong hệ thống giáo dục hiện tại, chúng ta không được hướng dẫn để tự suy nghĩ sáng tạo; thay vào đó, nó giống như một trò chơi đoán xem giáo viên đang nghĩ gì Nhiều người được dạy rằng những ý tưởng đột phá nhất thường xuất phát từ người khác, khiến họ khó phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo.
Đôi khi, chúng ta cần sáng tạo và tạo ra những con đường mới để đạt được mục tiêu, nhưng hệ thống lòng tin của bản thân có thể trở thành rào cản Thái độ giữ tư duy cứng nhắc khiến chúng ta tư duy "đơn điệu hơn" và khó mở rộng khả năng sáng tạo Mặc dù những thái độ đó cần thiết cho nhiều công việc hàng ngày, nhưng lại gây trở ngại khi chúng ta cố gắng đổi mới và sáng tạo.
“Mỗi ngày là một mặt trời mới” của Heraclitus vẫn còn nguyên giá trị trong thời đại ngày nay nhờ phản ánh thế giới không ngừng thay đổi Thế giới luôn xuất hiện những điều mới, thay thế những giá trị cũ, đòi hỏi chúng ta phải thích nghi liên tục Tư duy sáng tạo trở thành kỹ năng sống còn giúp con người vượt qua những thách thức của sự biến đổi không ngừng này.
Kỹ năng tư duy nói chung, đặc biệt là tư duy sáng tạo, là một trong những kỹ năng giá trị nhất mà chúng ta có thể học ngày nay Trong quá khứ, con người chủ yếu dựa vào kỹ năng cơ bắp để làm việc, nhưng ngày nay, khả năng tư duy đã trở thành yếu tố quyết định thành công Chúng ta đang sống trong thời đại thông tin, nơi trí não thay thế sức mạnh cơ bắp, và khả năng tư duy sáng tạo có thể thay thế sức mạnh tay chân.
Dù làm việc trong ngành nghề nào hoặc có sở thích công việc ra sao, kỹ năng tư duy là yếu tố cần thiết để nâng cao hiệu quả công việc Kỹ năng này giúp bạn đưa ra quyết định chính xác, thu thập và phân tích thông tin một cách hiệu quả Ngoài ra, tư duy sáng tạo còn giúp bạn hợp tác tốt hơn với đồng nghiệp, đề xuất ý tưởng đổi mới, và liên tục cải tiến phương pháp làm việc của chính mình để đạt được thành công bền vững.
Hiểu rõ bản chất của sáng tạo và tư duy sáng tạo giúp bạn nhận thức rõ điểm mạnh và điểm hạn chế trong tư duy của chính mình Điều này tạo điều kiện để xây dựng kế hoạch phát triển khả năng tư duy sáng tạo, nâng cao năng lực sáng tạo trong công việc và cuộc sống Việc nắm vững các yếu tố của sáng tạo cũng giúp bạn áp dụng các phương pháp thúc đẩy sáng tạo một cách hiệu quả hơn.
1 KHÁI NIỆM TƯ DUY SÁNG TẠO
1 1.1 Các định nghĩa tư duy
Tư duy, từ góc độ sinh lý học, là hoạt động của hệ thần kinh thể hiện qua việc tạo liên kết giữa các phần tử đã ghi nhớ, từ đó kích thích chúng hoạt động để nhận diện thế giới xung quanh Quá trình này giúp định hướng hành vi phù hợp với môi trường sống, phản ánh vai trò của tư duy trong nhận thức và thích nghi của con người.
Tư duy là một hiện tượng tâm lý phản ánh những thuộc tính bản chất, mối liên hệ và quan hệ bên trong của các sự vật và hiện tượng trong thực tế khách quan Đây là hoạt động nhận thức cao cấp của con người, giúp chúng ta hiểu và định hướng cuộc sống, góp phần phát triển tư duy logic và khả năng phân tích Hiểu rõ về tư duy theo góc độ tâm lý học giúp nâng cao kỹ năng tư duy phản biện, từ đó tối ưu hóa quá trình giải quyết vấn đề và ra quyết định.
Tư duy không chỉ giúp giải quyết hiệu quả các nhiệm vụ trước mắt mà còn phát huy khả năng xử lý các công việc trong tương lai Nó còn giúp tiếp nhận, sắp xếp và cải tạo thông tin một cách hợp lý, làm cho thông tin trở nên có ý nghĩa hơn trong hoạt động của con người.
Tư duy dựa trên hoạt động của võ đại não, là nền tảng sinh lý của quá trình tư duy và trí tuệ Mục đích chính của tư duy là tìm ra các triết lý, lý luận, phương pháp luận và giải pháp phù hợp trong các tình huống hoạt động của con người Tư duy giúp con người đưa ra các quyết định sáng suốt và tối ưu dựa trên phân tích và tổng hợp thông tin.
Có nhiều cách phân loại tư duy, sau đây là một số cách phân loại phổ biến:
Theo GS.VS Nguyễn Cảnh Toàn, GS.TS Nguyễn Văn Lê và nhà giáo Châu An, tư duy được chia ra làm các loại sau:
- Các loại tư duy cơ bản, phổ biến: tư duy logic (dựa trên luật bài trung và tam đoạn luận), tư duy biện chứng và tư duy hình tượng.
Tư duy được chia thành 4 cấp độ dựa trên mức độ độc lập: tư duy lệ thuộc, tư duy độc lập, tư duy phản biện (phê phán) và tư duy sáng tạo Trong đó, tư duy lệ thuộc thể hiện sự dựa dẫm vào người khác, còn tư duy độc lập nhấn mạnh khả năng suy nghĩ tự chủ Tư duy phản biện giúp đánh giá, phân tích thông tin một cách khách quan, và cuối cùng, tư duy sáng tạo thúc đẩy sự đổi mới và phát triển ý tưởng mới Hiểu rõ các cấp độ này giúp phát triển khả năng tư duy toàn diện và nâng cao năng lực học tập, làm việc hiệu quả hơn.
- Xét đặc điểm của đối tượng để tư duy, tư duy được chia ra làm 2 loại: tư duy trừu tượng và tư duy cụ thể.
Theo GS.TS Nguyễn Quang Uẩn và nhiều tác giả nghiên cứu về tâm lý học đại cương, tư duy được phân loại như sau:
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Cảnh Toàn, Nguyễn Văn Lê, Châu An, Khơi dậy tiềm năng sáng tạo, NXB Giáo dục, 2005
2 Phạm Thành Nghị, Giáo trình Tâm lý học sáng tạo, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2012
3 Huỳnh Văn Sơn, Nguyễn Hoàng Khắc Hiếu, Hành trình đi tìm ý tưởng sáng tạo, NXB Đại học Sư phạm TPHCM, 2010
4 Roger Von Oech, Cú đánh thức tỉnh trí sáng tạo, Alphabooks, 2009
5 Michael Michalko, Đột phá sức sáng tạo, Alphabooks, 2007
6 Phan Dũng, Phương pháp luận tư duy sáng tạo, NXB TP HCM, 1998
7 Daniel Pink A Whole New Mind, Bản dịch tiếng Việt: Một tư duy hoàn toàn mới, Nhà xuất bản lao động xã hội, 2012
8 Daniel Pink – Motivation 3.0 Bản dịch tiếng Việt: Động lực 3.0, NXB Thời đại, 2013
9 Jack Foster, Bí quyết sáng tạo, Nguyễn Minh Hoàng (biên dịch), NXB Trẻ, 2005
10 Dr Shozo Hibino, G Nadler, Tư duy đột phá, NXB Trẻ, 2013
11 Jack Trout, Steve Rivkin, Khác biệt hay là chết, NXB Trẻ, 2013
12 Business Edge, Để trở nên hiệu quả hơn, NXB Trẻ, 2006
13 Cẩm nang quản lý tính sáng tạo và đổi mới, bộ sách Business Hardvard Review,
CÂU HỎI ÔN TẬP; BÀI TẬP, CÂU HỎI, TÌNH HUỐNG THẢO LUẬN
1 Trình bày 1 định nghĩa về sáng tạo và tư duy sáng tạo mà bạn tâm đắc Giải thích?
2 Phân tích các rào cản của tư duy sáng tạo?
3 Trình bày đặc điểm của những người sáng tạo?
4 Trình bày một định nghĩa về trí thông minh mà bạn tâm đắc nhất? Giải thích?
* CÂU HỎI, BÀI TẬP THẢO LUẬN
5 Thảo luận về tầm quan trọng của tư duy sáng tạo đối với cá nhân và xã hội?
6 Theo bạn, vì sao nói kiểu nhân cách là một trong những yếu tố cá nhân làm cản trở đến tư duy sáng tạo?
7 Tìm một nhân vật nổi tiếng thành công trong một lĩnh vực và phân tích nguyên nhân của sự thành công đó dưới góc độ tư duy.
8 Thảo luận về vai trò của trí thông minh và sự thành đạt trong cuộc sống.
9 Thảo luận về mối quan hệ giữa sáng tạo và trí thông minh.
10 Hãy đọc bài viết về những đặc điểm tư duy, lối sống của người Việt Nam theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Xã hội học Hoa Kỳ và trả lời những câu hỏi bên dưới: Theo Viện Nghiên cứu Xã hội học Hoa Kỳ thì người Việt có 10 tố chất cơ bản:
1 Cần cù lao động song dễ thỏa mãn.
2 Thông minh, sáng tạo, song chỉ có tính chất đối phó, thiếu tầm tư duy dài hạn, chủ động.
3 Khéo léo, song không duy trì đến cùng, ít quan tâm đến sự hoàn thiện cuối cùng của sản phẩm.
4 Vừa thực tế, vừa mơ mộng, song lại không có ý thức nâng lên thành lý luận Ðây cũng là nhược điểm của văn hoá phương Ðông có lối sống khép kín Nhiều bạn sinh viên năm thứ ba, thứ tư Ðại học mà vẫn ngại phát biểu ý kiến hoặc trình bày vấn đề trước đám đông vì thiếu tự tin, thiếu thói quen suy nghĩ, đi học chỉ biết "chép chính tả" Kiểu giáo dục thụ động luôn tỉ lệ thuận với sức ì của tư duy và tỉ lệ nghịch với tư duy phản biện (critical thinking) của thanh niên.
5 Ham học hỏi, có khả năng tiếp thu nhanh, song ít khi học “đến đầu đến đuôi” nên kiến thức không hệ thống, mất cơ bản Ngoài ra, người Việt học tập không phải chỉ vì kiến thức hay đam mê mà học tập trọng thành tích.
6 Xởi lởi, chiều khách, song không bền.
7 Tiết kiệm, song nhiều khi hoang phí vì những mục tiêu vô bổ.
8 Có tinh thần đoàn kết, tương thân, tương ái, song hầu như chỉ trong những hoàn cảnh, trường hợp khó khăn, bần hàn, còn trong điều kiện sống tốt hơn, giàu có hơn thì tinh thần này rất ít xuất hiện.
9 Yêu hòa bình, nhẫn nhịn, song nhiều khi lại hiếu thắng vì những lý do tự ái, lặt vặt, để tiểu cục làm mất đại cục.
10 Thích tụ tập, nhưng lại thiếu tính liên kết để tạo ra sức mạnh (cùng một việc, một người làm thì tốt, ba người làm thì kém, bảy người làm thì hỏng).
1 Hãy thảo luận về những đặc điểm tư duy làm hạn chế tính sáng tạo của người Việt Nam?
2 Hãy thảo luận về những biện pháp làm tăng tính sáng tạo của sinh viên Việt Nam?
11 Đọc bài báo dưới đây và thảo luận trả lời các câu hỏi:
TƯ DUY PHƯƠNG ĐÔNG VÀ TƯ DUY PHƯƠNG TÂY
“Trong hai nhóm tục ngữ sau, bạn thích các câu tục ngữ trong nhóm nào hơn?
Có nửa ổ bánh mì còn đỡ hơn là không có ổ bánh mì nào.
Một người mà đòi chống lại mọi người thì chỉ có thất bại.
“Ví dụ như” không phải là bằng chứng.
Quá khiêm tốn là biểu hiện một nửa của sự tự cao.
Không cần coi chừng kẻ thù mà chỉ cần cẩn thận với những người bạn.
Một người đàn ông có thể mạnh hơn sắt thép nhưng lại mềm yếu hơn một con ruồi.
Một cuộc thử nghiệm của giáo sư Tâm lý Xã hội Mỹ Nisbet cho thấy, sinh viên Mỹ thường thích các câu tục ngữ phản ánh tư duy phương Tây và lối suy nghĩ giống sinh viên Mỹ, trong khi sinh viên Trung Quốc lại ưa chuộng các câu tục ngữ mang đậm tư tưởng Á Đông Kết quả này cho thấy rõ sự khác biệt trong cách tiếp cận và tư duy giữa hai nền văn hóa, góp phần làm rõ mối liên hệ giữa văn hóa và cách thể hiện trong các câu tục ngữ.
Giữa hai nhóm câu tục ngữ này có sự khác biệt rõ ràng về nội dung và ý nghĩa Nhóm thứ nhất thể hiện các ý tưởng mang tính logic thuần túy, trong khi nhóm thứ hai chứa đựng các mâu thuẫn logic rõ rệt Ví dụ, câu đầu nhấn mạnh rằng "quá khiêm tốn là biểu hiện của tự cao", phản ánh sự đối lập giữa khiêm tốn và kiêu ngạo Trong khi đó, câu thứ hai logic chỉ đề phòng kẻ thù chứ không ai lại đề phòng bạn bè, cho thấy sự mâu thuẫn về mặt lý luận trong nhóm câu tục ngữ thứ hai.
Giáo sư Nisbet nhận thấy rằng các ý tưởng dạng nhóm 2 xuất hiện nhiều hơn trong kho tàng tục ngữ Trung Quốc so với tục ngữ Mỹ Để tránh việc sinh viên Trung Quốc chọn các câu tục ngữ này do quen thuộc, ông đã thử chia bộ sưu tập tục ngữ Do Thái thành các nhóm tương tự Kết quả cho thấy sinh viên Trung Quốc vẫn ưa chuộng các câu tục ngữ chứa yếu tố mâu thuẫn về ý tưởng nhiều hơn so với sinh viên Mỹ, cho thấy sự khác biệt trong sở thích văn hóa và cách tiếp cận các hình thức truyền đạt kiến thức.
Theo Giáo sư Nisbet, có sự khác biệt rõ ràng trong cách tư duy giữa Đông và Tây, trong đó tư duy phương Tây tuân thủ nguyên tắc của logic, không chấp nhận những mâu thuẫn như một vật thuộc cả nhóm A lẫn nhóm B, điều này thúc đẩy tư duy khoa học dựa trên sự rõ ràng và chính xác Trong khi đó, tư duy phương Đông thấm nhuần nhận thức rằng bản chất của thực tại luôn biến đổi, thế giới không tĩnh mà liên tục động, và các khái niệm phản ánh thực tế cũng mang tính chủ quan, linh hoạt, không cố định Ví dụ, màu sắc của lá cây qua các mùa thể hiện rõ sự chuyển hóa liên tục của thế giới, góp phần hình thành quan niệm rằng thực tại không có sự khách quan tuyệt đối mà luôn thay đổi theo thời gian.
Theo triết lý phương Đông, thực tại luôn thay đổi và các cặp phạm trù đối ngược như cũ và mới, tốt và xấu, mạnh và yếu luôn tồn tại trong cuộc sống Ví dụ, khi đứng giảng trong lớp học toàn học trò giỏi và ngoan, thiện ý trong tôi sẽ được thúc đẩy, ngược lại, nếu gặp phải học trò lười biếng, có vấn đề về đạo đức, cảm xúc tiêu cực như ghét hay muốn trừng phạt sẽ xuất hiện Cái tôi theo quan điểm phương Đông không cố định mà luôn biến đổi phù hợp với hoàn cảnh và các yếu tố tác động, chẳng hạn khi vui thì tôi sẵn sàng làm điều tốt, khi buồn thì dễ trở thành người xấu Từ đó, thiện và ác luôn tồn tại bên trong tôi, chỉ cần đúng hoàn cảnh là chúng sẽ phát triển Đạo Lão quan niệm rằng hai mặt đối lập của một sự vật luôn tồn tại song hành, đối chọi nhưng không tách rời, có mối liên hệ và kiềm chế lẫn nhau.
Phương Tây tập trung vào yếu tố logic, xem nhẹ mối quan hệ môi trường với vật thể, ví dụ như một con mèo vẫn là mèo dù ở Mỹ hay Việt Nam Trong khi đó, phương Đông nhấn mạnh sự biến đổi và chuyển hóa liên tục của cuộc sống, cho rằng một vật thể thay đổi đặc tính khi chuyển sang môi trường khác, như một người đàn ông thể hiện vai trò khác trong gia đình và ngoài xã hội Một ví dụ nữa là về ý niệm “đang sống”: tôi biết mình còn sống vì vẫn thở vào ra, nhưng mỗi giây trôi qua là tế bào của tôi đang già đi, kéo theo sự sống bị rút ngắn dần, đồng nghĩa với việc mỗi giây tôi đang sống cũng là mỗi giây tôi đang chết dần.
Nghiên cứu của Giáo sư Nisbet cho thấy sự khác biệt về tư duy giữa sinh viên Mỹ và Trung Quốc có thể ảnh hưởng lớn đến cách nhìn nhận xung đột trong cuộc sống Kết quả thử nghiệm cho thấy, 72% sinh viên Trung Quốc cho rằng xung đột giữa mẹ con xuất phát từ cả hai phía hoặc có thể hòa giải, trong khi chỉ có 26% sinh viên Mỹ nghĩ như vậy Trong xung đột giữa học và chơi, có đến 50% sinh viên Trung Quốc tin rằng xung đột có thể hòa giải hoặc chuyển hóa, còn chỉ 12% sinh viên Mỹ có cùng quan điểm Những khác biệt này phản ánh tư duy cộng đồng và khả năng hòa giải của từng nền văn hóa, ảnh hưởng lớn đến khả năng xử lý các mâu thuẫn trong cuộc sống hàng ngày.
Nếu các thử nghiệm của Giáo sư Nisbet là đáng tin cậy, ta có thể rút ra rằng tư duy phương Tây thường theo lối “trắng đen phân biệt rõ ràng, không có vùng đất xám”, dẫn đến tư duy đơn độc, cứng nhắc và dễ dẫn đến hành động cực đoan Tư duy này không tìm cách hòa giải bất đồng hay tìm con đường trung dung, mà thường đổ lỗi cho một phía và yêu cầu phía đó sửa đổi hành vi để cải thiện tình hình Trong thực tế, cuộc sống thường phức tạp hơn rất nhiều, và việc nhìn nhận theo chiều hướng đơn giản như vậy có thể gây ra nhiều hệ quả không mong muốn.
Tư duy theo kiểu “giấy trắng mực đen rõ ràng” không giúp cải thiện mối quan hệ hay làm dịu xung đột, ngược lại, điều này có thể khiến tình hình trở nên tồi tệ hơn Khi mức chịu đựng giữa hai phía đạt đến giới hạn cuối cùng, nguy cơ xảy ra bạo lực sẽ tăng cao.
Mặc dù Giáo sư Nisbet cho rằng tư duy “biện chứng” của Đông phương không phải là không có ở phương Tây, được thể hiện qua các triết gia như Hegel, Kant, Marx, ông vẫn khẳng định rằng tư duy của Đông và Tây về cơ bản khác nhau Người phương Tây thường không nhận thức rõ mức độ bám vào các nguyên tắc logic trong tư duy của mình, trái ngược hoàn toàn với phong cách tư duy “biện chứng” đặc trưng của phương Đông.