Nối tiếp phần 1, phần 2 của tài liệu Văn hóa Bái Đính tiếp tục trình bày các tư liệu và sự kiện quý, giúp chúng ta thêm hiểu, thêm yêu mến đất Gia Sinh. Mời các bạn cùng tham khảo để nắm nội dung chi tiết.
Trang 1C h t f t i n g I I I :
T R U Y E N T H U Y E T
Yung Bai Dinh co nhieu phong canh dep va d day nhan dan dia phueng con luu truyen duec nhieu truyen thuyet Cac truyen thuyet nay gan lien vdi sU phat trien cua dia phuong cung nhu cua dat nUdc, gan lien vdi lich sd dau tranh chong ngoai xam cua dan toe Ten tdng qua doi, tdng con sudi, tdng ngon nui ra ddi t d truyen thuyet nhU co Tam budc ra t d qua t h i , dep nhu the va trong mat nhu dong sudi budi ban mai
1 Truyen thuyet ve su ra
ddi cua Dinh B6 Linh
O mien Hoa Lu (Ninh Binh) con truyen ke
cau chuyen ve sU ra ddi cua Dinh Bq L i n h nhu sau: Ong Dinh Cdng T r d que d ddng Hoa L u (nay
Trang 2Bai Bt'nh - Mot Vung Van Hoa
thuoc xa Gia Phuong, huyen Gia Vien) gitf chiic
t h i i su d Chau Hoan (vung Thanh Hoa, Nghe An) dtfdi thdi Dueng D i n h Nghe
Do b i quan phan loan ddt t r u i kho lueng va
k h i gidi, Ong b i each chdc nen cung vq la ba Dam Thi, khan gdi v l que Tren dudng ve que hai Ong
Ba rat met mdi va phien mudn v i tudi cao ma den nay hai ngUdi chua mdt mun con, viec quan t h i trac t r d , que huong la nei dung t h a n cua tuoi gia lai d qua xa
Rdng ra hang thang t r d i t d Chau Hoan hai Ong Ba mdi ve den nui Bai L i n h (Bai Dinh) gan que Vq chong Ong ngoi nghi dudi cay co thu
N h i n xa xa thay canh ddng, Ba bao Ong ngoi nghi con m i n h t h i md cua k i e m ca ve nau an Luc dau Ba di ve hudng tay, ddng nUdc nhieu cua, ca lai dua Ba ve hudng ddng, chang may chdc da di
xa chd Ong nam nghi TrUdc mat Ba la mdt cai dam rdng non xanh nUdc biec dep nhu nei tien canh va l a i rat nhieu torn ca chang may chdc tay nai cua Ba khdng con chd dung Bong mdt con mua rao ap den, mUa trang phau khdng con n h i n
rd dau la bd, Ba cd cam dau ldi thang trong mUa, may sao trUdc mat Ba la mot hang n u i dep la lung nui ud'n cong nhu mdt cai cau vdng Mua gid
la the' ma trong hang nui am ap, Ba ngoi nghi tren mdt phien da va thie'p di luc nao khdng biet
K h i giat m i n h t i n h day Ba thay mdt con r a i ca
to nam ben canh mdt chan vat qua bung Ba Ba hoang sp vung day keu la va chay ve chd Ong Moi ngtfdi dan quanh day nghe tieng keu la vac
Trang 3gay goc chay den Con r a i ca khong hoang se, khong chay tron Moi ngu'di xong vao danh chem,
xa thit chia nhau Ong ba x i n bo xueng va tam da con rdi ca gdi can than mang ve de tren gac bep
I t lau sau ba cd thai nhung trong long cam thay xau hd,va ban khoan ve giac ngu nhu than sai khien trong hang da hdm xUa Ong Dinh Cdng Trd thay ve cd thai t h i mdng lam ndi: M a i nay sinh con neu la trai nhd dat ten la Bd L i n h (nhd ch$ng dudng vat va va budi nghi dudi chan nui Bai Linh) May thang sau dng Dinh Cdng T r d dot ngdt qua ddi, ba Dam T h i dau ddn than khdc, ba con hang xdm ai cung thucng t i n h Ba lan hdi kiem sdng qua ngay va khdng ndi cho ai biet la minh cd mang Bung ba ngay mot to, dng Dinh Cdng T r d mat hen mdt nam ma ba van chua sinh
nd Nhdng ldi ddn dai t h i phi ve ba lan khap nei NgUdi em trai cua dng Dinh Cdng T r d la Dinh Thuc Du d Sach Bdng thay vay cho la ba hoang thai den nhiec mdc, chdi mang, tudc het nha cda ruong vudn rdi duoi ba di Ba Dam T h i bung chda vuqt mat danh phai bd lang vao d ddng Ky L a n (nay thudc xa Gia Phuong) trong ddng cd den thd sen than each lang khdng xa
Vai thang sau ba sinh duqc mdt ngudi con trai khdi ngd tuan tu, nhd l d i chong dan, ba dat ten con la Bd Linh- Dinh Bd L i n h
Trang 4Bdi Oi'nh - Mot Vung Van Hoa
2 T r u y e n t h u y e t v e D t i c thanh Nguyen Minh
Khong (1066-1141) tu
hanh kho hanh d dong
Bai Dinh
Due Thanh Nguyln Minh Khong (Sinh ngay
15 thang 10 nam 1066, mat ngay 10 thang 8 nam 1141) ten la Nguyln Chi Thanh, que d Dam Gia Loan, phu TrUdng Yen (xa Gia Thang huyen Gia
V i i n ngay nay) Ong la hoc tro cua danh tang Td Dao Hanh, phap danh la Nguyln M i n h Khong, dan gian goi ngtfdi la Nguyin M i n h Khong Ong la ngUdi thong hieu phat phap, hoc cao biet rong Dac biet dan gian don rang ong duqc
t r d i ban cho "thien y thu" sach thudc nha t r d i de cdu nhan do the Thuc ra, ong la ngUdi ham hoc lai cd long nhan t d , mudn cdu ngUdi nen dng da miet mai, gang cdng cham lo y thuat Ong chda benh cdu ngudi ma khdng he lay cdng, de lai tieng them mudn ddi
Chuyen ke rang: Ddi Vua L y Nhan Tdng, Thai t d Duong Hoan mac benh hiem ngheo, khdp ngUdi moc day long nhu long hd, cac quan t h a i y trong trieu chtfa mai khdng khdi Nghe danh dng nha Vua cho mdi dng vao trieu xem benh cho Thai Td Sau k h i bdt mach va xem benh cho Thai
Trang 5Ttf, ong dtfa ra each chtfa t r i ma moi ngtfdi deu cho la nham n h i Nha vua cung r a t ban khoan song v i trong hang ngu thai y chi co ong la dam cam doan neu chtfa khong khoi benh cho Thai Ttf
t h i x i n chiu toi chet nen cudi cung nha Vua danh ddng y Ong sai lay mot vac dau va tha cac loai thudc vao K h i vac dau soi sung sue, ong dung tay vuc dau vay khap ngUdi Thai T d trUdc stf k i n h ngac cua moi ngUdi Sau may lan nhtf the Thai Td khdi benh Nha Vua mtfng r d va hau thudng nhung ong khong nhan Nha Vua gitf ong d l a i trieu dinh phong lam de nhat t h a i y nhung ong
td choi, ong l a i ra di vdi song nui, cd cay, hoa la
va nhan dan d khap moi mien que
Ong mat nam 1141 t a i xa H a m L y , huyen Vinh Lac, H a i Duong, nha Vua sic phong ong la
"Phu Van Qudc Su" Den thd ong cd d rat nhieu nei, d N i n h Binh cd t d i 25 noi thd dng
Bai Dinh la mot trong nhieu nei dng gan bd cudc ddi minh, ca mdt vung rdng ldn cua cac huyen Nho Quan, Gia Vien con ghi l a i nhieu truyen thuyet ve dng
Duong thdi dng da cung vdi thien sU N g u y l n Gidc H a i tru t r i d chua Ve (xa Khanh Phu, Yen Khanh ngay nay) cung sang Tay True t h i n h kinh Sau dd t r d ve que huang Dam Gia Loan Trong mdt lan vUqt sdng Hoang Long di hai thudc dng
da phat hien ra ddng tren nui Bai Dinh Hang ddng dep nhU nai tien canh, nui l a i hudng ve phia tay nhu chau ve dat phat td, rung gia menh mdng
vd van cay thudc qui Ong da dtfng chan d day tu
Trang 6Bdi Di'nh - Mpt Vung Van Hoa
hanh va hai thudc de cdu do chung sinh Khong chi hai cay thudc san cd tren nui, ma dng con dUa nhieu loai thudc qui ve day de thuan hda va trdng, bien nei day t h a n h mdt vtfdn thudc ldn truyen l a i cho cac the he mai sau Cung chinh td
y nghia nay ma cai ten Sinh Duqc (thudc sdng) ra ddi Sinh Duqc duqc dat ten cho ca mot vung dat dai rdng ldn xung quanh nui Bai Dinh
Ong da sdng va l a m thudc tu hanh d ddy bao lau t h i khdng ai con nhd song ten dat, ten ddi xung quanh nui Bai D i n h deu gan lien vdi sinh hoat cua dng
Ba qua ddi goi la ddi ba rau (nei xay dung chua mdi) la ba dng dd rau dng dung de bac bep nau com
va sao thudc Horn ddi phia tay goi la xd bep la noi dng cho cui vao dun, horn ddi phia tay bac goi la ddng cui la nei dng de cui Tro than dng cdi ve phia ddng tao thanh tdng ddng la cac ddng da tai meo mau den nhu than nam canh dudng len chua mdi
O phia tay bac each Bai Dinh khoang 500m
la nui Mdt gidng n h u cai am pha tra, nui Can, nui Gida, nui Xua gidng nhu ba cai chen la ndi dng udhg tra Nude pha t r a dng lay d gieng L q i Chau, dudi chan nui M d n gan dd, phia ddng bac nui cd mdt gieng nUdc ttf nhien, nude trong vat, mieng gieng, da dua ra nhtf mieng chau Ntfdc trong gieng dun len chay qua mieng chltu nhtf mdt bdng hoa that dep
O phia ddng nui Bai Dinh each nui khoang 300m dudng chim bay cd mdt thung lung rdng goi
Trang 7la thung A n g Noi Phia nam thung co mot cai ao ldn goi la ao A n g Noi (hay con goi la ao Sau), phia dong bac thung dudi chan nui cung co mot cai ao dong thdi la cda hang, goi la hang Nude,
Ao Ang Noi va hang Nude quanh nam khong bao gid het nUdc, day la nei Ddc Thanh t a m giat va rda xoong noi, bat dia vao mua nUdc khan, v i the goi la Ang Ndi (mua mUa da cd nUdc t r e n nui) Hang Nude la cda hang phia tay cua mot dudng hang dong xuyen nui dep va dai nhat trong cac hang dong d Trang A n , t d cda hang nay qua gan 2.000m se den cda phia bac la hang Vdng
TrUdc day k h i chua dap de Hoang Long thudng la t d ngay Phat Dan (8.4 am lich) den nUdc tieu man (20.4 am lich), mUa rao to nUdc ngap tran thung tdng dan ca chep dd, ca tre, ca chay td hang Nude, ao Ang Ndi boi ra nhieu vo
ke nhu cd tha ao Ca cuon vao nhau dd lap lanh nhu nhdng con rdng ldn nen cd ngUdi con goi hang Nude la hang Long A n Ca hda rdng xuat hien vao ngay Phat Dan, cung la t d tich Ddc Thanh dua dd danh ca ve de d day
K h i tu hanh d ddng Bai Dinh, dng thudng hay ve vung Van T r i n h tha dd v i d day cd chd sdng hep hai ben la vach nui goi la khu vUc Nut
Dd rat thuan tien cho viec tha dd bat ca (Nut Dd,
la doan sdng Hoang Long, di qua thdn Van Trinh,
xa Thuqng Hda, huyen Nho Quan) V i d xa khdng coi duqc, nen dd hay bi do trdm, bUc minh dng
l a m cau ddng dao:
Trang 8Bdi EH'nh - Mot Vung Van Hoa
Ai md trgm do lao nay
Den mua tray thue di may vi nSm
(Doan song nay theo htfdng tay nam- dong bac nen mua tray thue vao thang 5, thang 6 am lich ca di va ve deu ngtfec gid) Cung cd l a n dng mang theo ca dieu len day vtfa tha dd vtfa tha
d i l u , dieu bay cao dng budc day vao hdn da chan nui r o i vao hang mat ngu, ngu quen mat gid to
t h d i manh, dieu bay len trdi, cdng ca hdn da di
xa may chuc met r d i roi xudng canh sdng, v i vay
ma each nut Dd ve phia ha luu khoang 300m cd hdn da ma dan dia phUdng goi la hdn da "dieu cdng" nang hang may chuc tan Lan khac di danh
dd t a i day, gap hai con voi hue nhau, dng nhay vao can va ngtf len dau mdt con, chd Ong ngtf nay dan lang lap den thd dng d dau nui Nang Nui Nang, nui Queo (thudc thdn Van Trinh, xa Thuqng Hoa, huyen Nho Quan, t i n h N i n h Binh) trdng nhu hai con voi quay dau vao nhau
Sau nhieu l a n b i dd trdm mat ca, dng khdng danh dd d vung nay nffa ma mang dd ve cat d hang Nude va ao A n g N d i , trong dd con vai con chep nhd va cac loai ca khac, Ngai phdng sinh ca
ca va dd xudng ao Duec tha xudng ao, ca sinh sdi nay nd va theo hang ngam di khap moi nei.Hang nam cd vao dip phat dan dau thang t u am lich
k h i ddn nhtfng t r a n mtfa dau mua ha, hq hang nha ca l a i keo nhau ve nei ma td tien ca dtfqc Dtfc Thanh phdng sinh, hoa rdng mua lupn 11 t r d i , l l phat, I I doi en Ddc Thanh
Phia tay Bai Dinh ngay dudi chan nui Id
Trang 9vung O Ga nui Dure Thanh nuoi ga, tiep do la canh dong rong may tram ha cua cua hai xa Gia Sinh va Sen Lai Cach niii khoang 1km dudng chim bay nei tiep giap gida ruong cay Ida va doi
la mot vung dd ong bang phang rong den hang mdu ten dia phuong goi la vung Da Soi, nei day con hinh chiec coi gia gao, cd ca Id coi va chd dat chay gia gao, canh coi gia gao la coi gia cua, day
la nei dng gia gao an va gia cua nau canh V i dng gia cua, vat ba ra ben canh nen vung dong bai thudc ba xa Gia Sinh, Sen Lai, Quynh Luu rong hang ngan ha la vung dat soi den trang nhu mau
ba cua vay Cung tai day cd mot ban chia d an quan chd Ddc Thanh ngoi chei d, da 1dm xudng rdng hang met, tre chan trau 9-10 tudi nam ra mdi vda( khu vUc nay la nei tu tap vui chei cua hau het tre chan trau trong vung, chei d rdi cai ldn, trau mat luc nao khdng biet, den nay vah con bai ve tre trau:
Thd trdu dong Bdi
Choi 6 cd ngay Luc Bd di cay Lang bdt mat trdu
Dang tiec rang bai da ong nay vao nhdng nam 1980, da b i nhan dan dia phudng khai thac het nay khdng con dau tich gi nda Phia tay bai
dd cd mdt lach nUdc chay ve phia thdn Dinh Trang cua xa Sen Lai, day la lach luon hay la vung Id luen Chuyen xUa ke rang Ddc Thanh thudng deh day bdt luon Tang da dng qui bat
Trang 10Bai Bi'nh - Mot Vung Van Hoa
krcfn to bang cai chieu, chd ong qui gdi bat luen
da lorn xudng nhu mot cai thung con Bat dtfpc luon ong di x i n me ve nau, dau t i e n ong nhay qua song di ve hudng bac den vung ddi Bich Sen x i n mai ma dan chi cho mot dua me, buc m i n h quay
v l den canh song Hoang Long ong hat bat me ra ddng cho ay gid la canh ddng me thuoc xa Gia Vuqng Canh ddng rong chdng 3ha nUdc quanh nam luc nao cung trang nhu nUdc me Ong lai di
ve phia nam den vung ddng bao dan tqc Mudng d Quang Lac ba con d sdi ldi, thuc tha vda cho ong nhieu me l a i cho ca hoa chudi rdng de nau vdi luon Ve gan den nha t r d i mUa dudng ddc ong truqt nga, me dd mat mot i t nei ong danh dd me
la doc me bay gid, doc nay k h i con la dudng dat chi can mUa lat phat la tren nhu dd me Lang gan
do cung duqc goi la lang Me, sau l a i dan thanh lang Me nay thuoc xa Sen Lai, huyen Nho Quan, each nui Bai Dinh khoang 1km dudng chim bay Mon luen nau hoa chudi, cd t i me chua ma dng dung k h i xUa nay t r d thanh mdn dSc san d ca trong va ngoai nUdc va cd k h i xuat xd cung t d vung Id luen nay.Va cung l a i that tide rang tang
da i n dau tich Ddc Thanh qui gdi nam xUa da bi mdt ngUdi dan dung m i n pha de lay da xay nha
Trang 113 O n g t u d n g T a y S a n v a moi tinh tren que
huang Sinh Duac
Sinh ra va ldn len d ap Thanh Sen, xa Bo
Be,phu Qui Nhen, huyen Bong Sen, t i n h Binh Binh Ong Tran Bdc Thiem, huy Bdc V i - T r a n Bdc V i da cung cac trai trang trong lang dau quan cho nghia quan Tay Sen t d k h i cudc khdi nghia mdi nd ra Gidi vo nghe l a i la ngudi ddc do ong duqc thu l i n h nghia quan trong dung va phong cho chdc quan Bo Ty
Theo doan quan cua chu tudng Nguyen Hue
ra bic, dng de lai phia sau que hueng B i n h B i n h
vd dai gia dinh d ap Thanh Sen K h i quan Tay Sen t d Thang Long l u i ve xay dung phdng tuyeh Tam Biep, B i m Sen dng duqc quan dd ddc Vu Binh Huah (Bd ddc Vu B i n h Huan la ngtfdi xa Quang Xuyen, huyen Phu Cat, t i n h Binh Binh) Sau chien thang mua xuan ky dau 1789 dng la chi huy ddn Gian Khau, lay vq ngudi lang Bai T r d xa Ninh Giang, huyen Hoa L u va t r d thanh dng td
hq Vu t a i day Nha thd dng hien con t a i thdn Bai Trff va cd ddi cau ddi:
Lenh truyen do doc danh mien Bdc
Tit qui xudt nhdn thdng dia Nam
Nghia Id:
Trang 12Bai EXnh - Mot Vung Van Hoa
Vang menh vua do ddc di lqi danh tieng d miin Bdc
Khi tiet cda qui nh&n d miin Nam
f ' N i n h Binh theo dong lich sd, van hda"
-Sdd, tr.174)
Ong duec cd di t r i n h sat va chuan b i cac dieu kien nhU: Khao sat cac dudng thuy bd, chuan
bi lUdng thuc k h i gidi de ddn quan Tay Sen tien
ra Thang Long tieu diet quan Thanh Sau khi nghien cdu k y dia h i n h , dng da chon vung Bai
D i n h lam nei tap ket nghia quan de tien danh ddn Gian Khau - cda ngd phia nam thanh Thang Long v i :
- Mdt la: t d day cd the theo hai dudng thuy,
bd tien danh ddn Gian Khau bi mat nhat, thuan lqi nhat Td nui Bai Dinh theo dudng thuy, bd tdi Gian Khau chi mat dd mdt gid ddng hd, khoang 5km
- Hai la: Vung n u i Bai Dinh nui non trung diep nhieu hang ddng, thung lung cd the t r u quan
va tich t r d lueng thao ma khdng b i 16
- Ba la: t d Tam Diep, qua Phd Cat, Ria ve Bai Dinh quan Tay Sen cd the di con dudng ngan nhat va an toan nhat de tien ve Gian Khau, con dudng ddc dao dudi chan nui Bai D i n h Id con dudng ndi lien phu Thien Quan va TrUdng Yen luc bay gid
Tai day dng da chieu tap nhieu t r a i trang trong vdng bd sung cho nghia quan Ong Pham Van Thdng - dng td t h d hai cua hq Pham lang
Trang 13Sinh Dupe t r d thanh quan pho do t y cua nghia quan (theo gia pha ho Pham lang Sinh Duqc, ong Pham Van Dung hien la trudng hq ddi t h d 9) Lo ren cua ong N g u y l n Van Soan (ong td hq Nguyln-dng N g u y l n Van Ngong trtfdng ho ddi thd 12 d lang Sinh Dtfqc) d chan nui Lang Ddi dtfqc md rong thanh cong binh xtfdng ren vu k h i cho nghia quan Cac hang dong ven nui dupe md rong lay lam noi chda lueng thuc va cac dd dung khac phuc vu cho nghia quan Cung t a i day dng
da lam quen vdi ba Nguyen T h i Thanh, em gai thd hai cua ong Nguyen Van Soan (ngudi di tiep quan lueng ma sau nay ong lay l a m vq)
Khi ddn Bai T a i (d vung thon Bai, Sen Thanh-Nho Quan ngay nay) do cai Gia va nghia quan "Can Vuong" cua nha Le chiem gid b i giai tdn bdi muu ke cua ong Dinh Huy Dao (ong Dinh Huy Dao, ddi t h d 6 ho Dinh Huy d thon Ngoc Dong, xa Gia Phong, ong duqc nha Tay Sen phong tdi chdc "Quang 16c thuqng dai phu, chdc b i thu true hoc si v i i n muu hau" ddng dau 4 v i quan
to d cung Thdi Td, ong la ngtfdi trtfc tiep day dd Thai Td Quang Toan) Quan Tay Sen t d Phd Cat tidn ra em d vung Bai Dinh Trong dan gian con truyen lai rang ca mot vung nui ddi rong ldn t d Sen Lai - Nho Quan den tan TrUdng Yen- Hoa L u ngay nay la nei d cua nghia quan Vung nui Van, nui Vo (nay thuoc xa Sen Lai) la noi d cua quan van, quan vo Vung ddi Leu sat vdi ao A n g ndi ndi
cd nguon nUdc la leu t r a i cua bd phan hau can, canh dd la ddi Voi ndi de voi chien Vung A n Ma
Trang 14Bdi EXnh - Mot Vung Van Hoa
vdi nhieu thung lung rong ndi tiep nhau, co the chda hang ngan bo, ngtfa la ndi nghia quan tha
va gia'u ngtfa Dong nUdc chay t d Bai D i n h qua Ba Rau xudng vung ruong trung ra song Hoang Long, noi nghia quan nghi ngoi dudi t a n rdng gia an com nam mo cau, mo cau chat thanh tdng ddng hai ben ddng nUdc, nhan dan trong vung goi do
la song Mo
TrUdc k h i t i e n quan danh ddn Gian Khau,
Do Ty T r a n Ddc Vy da vang lenh Vua dung dan
de Vua Quang Trung l a m l l te cd d nui Bai Dinh
La cd nghia duqc cam d dinh phia bac dinh cao nhat cua qua nui, the hien y chi cua quan Tay Sen quyet t a m quet sach giac ngoai xam den td phuong bac, t d do den nay nhan dan Sinh Duqc goi day la dinh Cot Cd Sau 11 te cd, ngudi ngam tam, ngUa ddng ham, quan thuy xuat qudn td canh ddng Thd canh nui H a m Rdng, sat sdng Hoang Long Quan bd xuat quan t d ben Bdi (ben trong phu lang thd hai Cdng Chua Nha Tran) qua lang Sinh Duqc theo dudng Cau Don, qua Ddng Khe, Gia Trung de vUqt sdng Hoang Long tien
ve Gian Khau (Cau Don la con dudng ndi lang Sinh Duqc, Ddng L a m cua xa Gia Sinh va lang Ddng Khe xa Gia Trung, sd d i cd ten la Cau Don
v i t h d i dd gida hai dia danh nay la mdt khoang dam lay dai gan 2km nghia quan Tay Sen da phai chat cay rdng de ddn xudng dam lay tao thanh dudng, dau tich cua con dudng nay cdn rat
rd, k h i dao nan sdng Hoang Long doan phia tren
t r a i Ddng L a m khoang 200 - 300m dudi mat dat
Trang 15khoang l m da phat hien mot vung co nhieu cay coi muc nat lan trong bun dat, t h i thoang van con mot vai cay go con h i n h dang va dude xep theo htfdng dong tay)
Sau chien thang mua xuan ky dau 1789, quan Do Ty Tran Ddc Vy, phd Do Ty Pham Van Thong duqc Vua Quang Trung giao cai quan don Hoang Dan (hat Nam Dinh) Trong khdi Ida chien tranh hai nghia quan Tay Sen mdt Nam , mot Bac da ket nghia lam anh em the sdng chet cd nhau, nay lai dUdc d cung mdt chd, dng Pham Van Thdng da mai mdi cho dng Tran Ddc Vy lay
em vq la ba Nguyln Thi Thanh N a m canh dan
1794 (nam Canh Thinh t h d hai) dng Vy sinh con dau long la Tran Ddc Nhuan, ddng hq T r a n Ddc
d lang Sinh Duqc bat dau t d day (trudng hq hien nay la dng Tran Ngoc Hoang ddi t h d 7) Ong Pham Van Dudng con dng Pham Van Thdng cung sinh ra cung thdi vdi dng Nhuan Em gai ba Nguyln T h i Thanh la N g u y l n T h i L a n h cung lay mot nghia quan Tay Son hq Vu que d Thanh Hda, lap nen hq Vu d lang Xuan T r i , xa Gia Sinh (dng
Vu Thdi la trudng hq ddi t h d 7)
Ba nghia quan Tay Sdn lay ba chi em ho Nguyln, cudc song em am, sinh sdi dudi chan nui Lang Ddi chtfa dtfdc bao lau t h i Tay Sdn that thu ,nha Nguyen tien ra phia bac chiem l a i cac can
cd cua nghia quan Quan Do Ty Tran Ddc Vy chay
ve Nam, dinh mang theo vd con nhung ba Thanh bung mang da chda khdng di duqc danh phai d lai que nha Quan phd Dd Ty Pham Van Thdng trong
Trang 16Bdi EXnh - Mot Vung Van Hoa
mot lan chong giac da bi bat va giam gid t a i nha tdng Toe khu vtfc K i Vy Ong b i tra tan da man, sau k h i dupe cdu ra ong ve que sinh sdng nhtfng ban than bat toai nam liet mot chd Ong mat nam K y M u i 1799
Trong thdi gian ong Thong b i bat ba Lanh gdi ong Pham V a n Dudng cho ba Thanh nuoi nang de di t h a m chong Than gai dam tru'dng ba quyet t a m di vao nei mui ten hdn dan de tham chong song ba da khdng gap duqc chong ma con
bi bat mang di biet tich H a i ddng ho Tran Ddc
va hq Pham luc nay chi con ba N g u y l n T h i Thanh cheo chohg, vda phai ne t r a n h sU truy dudi cua nha N g u y l n , vda phai nudi con, nudi chau nhung ba Thanh da l a m t r d n phan stf Ca dng Tran Ddc Nhuan va dng Pham Van Dudng deu duec ba nudi khdn ldn trudng thanh, sau nay deu
cd cdng trong viec xay dtfng lang xa Ba N g u y i n
T h i Thanh da t r d t h a n h nhu mau cua ca hai ddng
hq Cam ta on sau cua ba, k h i ba mat (ngay 10.7
am lich) hq Pham da khac bia ghi cdng en ba, lay ngay gid cua ba l a m ngay chinh gid cua hq Pham
Md cua ba d khu vtfc ddng Dia thudng duqc dan lang goi la md Ba Ddc
Bai v i cua ba hien nay duqc thd d ca hai ddng hq
Trang 17Tu gdi ra cho td chdc Bang nhieu mdi quan he, dudng ldi edeh mang - chu nghia Mac - Le N i n duec tuyen truyen va bam re d manh dat nay
Trang 18Bai Bfnh - Mot Vung Van Hoa
Vol danh nghia la di hoc chtf han ong Ngo
T r i Phii la con ca ong Ngo Manh C M c da vao^d nha ong ngoai Tai day ong Phii dtfqc hoc tap, hieu biet ve each mang, dtfdc chi bo Dang Lu Phong (tong Quynh Ltfu) ket nap vao to chtfc each mang, dong thdi dtfdc giao nhiem vu phat trien cd sd d lang Sinh Dtfdc Vao dip ky niem lan thtf 13 each mang thang 10 Nga thanh cong (7-11-1930) ngtfdi thanh nien 19 tuoi Ngo T r i Phu da hoan thanh nhiem vu td chtfc cam cd bua liem tren dinh nui Khdi La cd tren dinh nui ndi tiep giap cua hai huyen Nho Quan, Gia V i i n da gay chan dong ca mot vung que rong ldn va bao hieu each mang da
ve tren manh dat nay Sau ong Ngo T r i Phu, ong
Le T d Binh d Le Thuqng cung dude ket nap vao td chdc each mang day la nhdng hat nhan each mang dau tien cua xa Gia Sinh Cung ttf day phong trao yeu ntfdc dtfdc phat trien, cd sd each mang dtfdc md rong dtfa phong trao ttfng btfdc di len
M d dau la phong trao khat stfU, khat thue, chong thue trong nhtfng nam 1930-1931, dien
h i n h la viec td chtfc chong thud cua nhan dan cac lang Le Sang ngay 27\6\1931 khoang 150 ngUdi chu yeu la ngUdi Le Xa tap trung t a i chua Le rdi keo xuohg t i n h dau tranh doi khat thud Tuan phu Phan Dinh Hoe danh phai chap nhan cho khat thue, ket qua nay da tac dong rat ldn den cac dia phuong khac tao nen k h i the dau tranh manh me Trong nam 1931 nhieu xa, tdng thupc huyen Gia Vien khong phai nop thue, nop sUu trong nhan dan con truyen tung:
Trang 19Trdn chong thue ai quen sao ddqc
Tit Van Trinh, Le Xd budc tien phong
Trong nhdng nam 1932- 1933 phong trao tuy khong manh xong van dUdc duy t r i Thdi gian nay ong Le T d Binh duqc ra tu l a i tiep tuc hoat dong cac hoi cdu te do, hoi tueng te ai hdu, hoi cay ruong, phudng gianh, hoi may ao duec phat trien Cac hoi vien quyen tien gay qui giup nhau luc kho khan, xay dung mdi doan ket, giao due long yeu nUdc, cam thu phong kien, de qudc Trong nhdng nam 1936- 1939 (thdi ky mat tran dan chu Dong Duong) mot sd hoi nhU: hoi ai hdu, hoi cay, hoi lqp nha d Sinh Duqc duqc thanh lap Doan thanh nien phan de do ong Ngo T r i Phu phu trdch lap "td dqc sach bao", hoi tap vo, hoi dau cu, phudng trdng san, trdng cu Co sd Le
Xd lanh dao quan chung dau tranh vdi bon tay sai cua de qudc, phong kien d dia phuong doi quyen dan sinh,dan chu, chong di phu, di linh, to chdc rai truyen den d lang Dong Khe, trudng hoc hang tdng Le Xa va nha chanh tdng Ha Tang Tien Phong trao each mang nhdng nam 1936-
1939 d Sinh Ddqc, Le Xa cd su lanh dao cua Dang, cd t i n h quan chung rdng r a i , cdng khai dau tranh ddi t u do, dan chu, tao dieu kien thuan l q i phat trien phong trao trong nhdng nam sau Nhdng nam 1939-1940 viec xay dtfng luc luqng de chuan bi tdng khdi nghia dupe gap rut tien hanh Ong Lueng Van Dai (tdc Van, que Thdi Binh) dupe khu uy phan cdng phu trdch va