QUAN NIỆM VỀ KINH TẾ NHÀ NƯỚC

§©y lµ mét néi dung quan träng A LỜI MỞ ĐẦU Hiện nay nền kinh tế nước ta đang trong thời kỳ quá độ tiến lên xây dựng một nền kinh tế xã hội chủ nghĩa Nền kinh tế đó là nền kinh tế nhiều thành phần Đó[.]

A LỜI MỞ ĐẦU

Hiện nay nền kinh tế nước ta đang trong thời kỳ quá độ tiến lên xâydựng một nền kinh tế xã hội chủ nghĩa Nền kinh tế đó là nền kinh tế nhiềuthành phần Đó là một tất yếu khách quan và cần thiết; Đại hội Đảng lần thứ

VI Đại hội đánh dấu bước ngoặt của công cuộc đổi mới đã khẳng định: Thựchiện nhất quán lâu dài chính sách kinh tế nhiều thành phần vận động theo cơchế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa.Chủ trương này đã được Đại hội VII, Đại hội VIII của Đảng tiếp tục khẳngđịnh và bổ sung làm rõ thêm Và trong quá trình thực hiện chính sách kinh tếnhiều thành phần Đảng ta đã luôn luôn khẳng định thành phần kinh tế Nhànước đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân

Song trong thực tiễn quản lý vĩ mô đối với kinh tế Nhà nước có nhữngmặt buông lỏng, có những mặt thắt chặt chưa hợp lý hay còn tồn tại việc chưanhận thức một cách đúng đắn về kinh tế Nhà nước Trong khi đó các doanhnghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác phát triển nhanh và đang trong quátrình hội nhập khu vực và quốc tế đã nảy sinh những thách thức mới: Việc tađang chủ trương phát triển nền kinh tế nhiều thành phần vận động theo cơ chếthị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa.Điều đó có nghĩa là mọi thành phần kinh tế không chỉ có kinh tế Nhà nướcđều có thể sản xuất kinh doanh tất cả mọi sản phẩm dịch vụ mà pháp luậtkhông cấm Các doanh nghiệp của mọi thành phần kinh tế đều bình đẳngtrước pháp luật; Và trong bối cảnh như vậy trong một sân chơi bình đẳng nhưvậy thì có cần thiết không để một thành kinh tế nào đó nắm giữ vai trò chủđạo? Và một thành phần kinh tế nào đó nắm giữ vai trò chủ đạo có bảo đảmmột sự bình đẳng với các thành phần kinh tế còn lại trên cùng một sân chơihay không? Vì vậy nếu chúng ta không có biện pháp mạnh kiên quyết kịpthời, hợp lý để chủ động đổi mới nâng cao hiệu quả của kinh tế Nhà nước thìkinh tế thì kinh tế Nhà nước sẽ gặp khó khăn trong vai trò chủ đạo của mình

Để có được những chính sách phù hợp trước hết cần làm rõ vai trò của kinh tếNhà nước về lý luận và thực tiễn, việc nhận thức đầy đủ về vai trò chủ đạocủa kinh tế Nhà nước sẽ giúp chúng ta đánh giá đúng, yêu cầu đúng đối

doanh nghiệp, tìm được những biện pháp cơ chế hữu hiệu thúc đẩy nó pháttriển.

B NỘI DUNG

I QUAN NIỆM VỀ KINH TẾ NHÀ NƯỚC

1 Khái niệm kinh tế Nhà nước

Phạm trù kinh tế Nhà nước mới được các sách báo đề cập trong nhữngnăm gần đây và được sử dụng thống nhất từ Đại hội lần thứ VIII của Đảngđến nay Trước đây thành phần kinh tế đóng vai trò chủ đạo được gọi là thànhphần kinh tế quốc doanh Đó là thành phần kinh tế dựa trên hình thức sở hữutoàn dân về tư liệu sản xuất được tổ chức dưới các hình thức xí nghiệp công,nông, thương nghiệp quốc doanh nắm giữ những mạch máu kinh tế và côngnghệ then chốt với cách thức kinh doanh tiên tiến và cơ chế quản lý khoa học

Từ Đại hội VIII của Đảng thành phần kinh tế đóng vai trò chủ đạo trongnền kinh tế của nước ta là kinh tế Nhà nước Thành phần kinh tế Nhà nước làthành phần kinh tế dựa trên chế độ sở hữu công cộng (công hữu) về tư liệusản xuất, việc tổ chức sản xuất kinh doanh được tiến hành theo chế độ hạchtoán kinh tế và phân phối theo lao động Kinh tế Nhà nước là loại hình kinh tế

do Nhà nước nắm giữ bao gồm: quyền sở hữu, quyền quản lý, quyền sử dụng,hiệu quả kinh tế do lực lượng vật chất đó mang lại Kinh tế Nhà nước phải lànhững hoạt động kinh tế mà Nhà nước là người chủ sở hữu có quyền chi phốihoạt động theo hướng đã định Kinh tế Nhà nước có nhiều bộ phận hợp thành

và tất cả những bộ phận hợp thành này đều thuộc sở hữu Nhà nước kể cả phầnvốn của Nhà nước đưa vào các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tếkhác

2 Quy mô của kinh tế Nhà nước

Xét về quy mô thì kinh tế Nhà nước không phải là một thành phần haymột bộ phận kinh tế tương thích để so sánh với các thành phần kinh tế khác.Quy mô của kinh tế Nhà nước là rất lớn bao gồm đủ mọi ngành nghề như: các

doanh nghiệp Nhà nước, các quỹ dự trữ quốc gia các quỹ bảo hiểm Nhà nước

và các tài sản Nhà nước có thể đưa vào vòng chu chuyển kinh tế …

Đối với doanh nghiệp Nhà nước: "Doanh nghiệp Nhà nước là tổ chứckinh tế do Nhà nước đầu tư vốn, thành lập và tổ chức hoạt động kinh doanhhoặc hoạt động công Ých, nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội doNhà nước giao" Như vậy doanh nghiệp Nhà nước có hai loại: một loạt hoạtđộng kinh doanh vì mục đích lợi nhuận và một loại khác hoạt động công Ýchkhông vì mục tiêu lợi nhuận mà vì mục tiêu phúc lợi xã hội Giữa doanhnghiệp Nhà nước hoạt động kinh doanh và doanh nghiệp Nhà nước hoạt độngcông Ých có những đặc trưng riêng Về tính chất hoạt động, doanh nghiệpNhà nước hoạt động công Ých cùng hợp tác, tương trợ, giúp đỡ, hỗ trợ nhau

vì mục đích chính trị xã hội chung Còn doanh nghiệp Nhà nước hoạt độngkinh doanh thì vừa hợp tác vừa cạnh tranh trong khuôn khổ của pháp luật Vềmục đích doanh nghiệp Nhà nước hoạt động công Ých lấy mục đích là ổnđịnh chính trị xã hội; phục vụ cho nhu cầu phát triển chung của xã hội; còndoanh nghiệp Nhà nước hoạt động kinh doanh lấy mục đích chính là lợinhuận, tuy nhiên phải chấp hành pháp luật không làm điều gì xâm phạm đến

an ninh quốc gia đến những vấn đề chính trị xã hội Về lĩnh vực và ngànhhoạt động, doanh nghiệp Nhà nước hoạt động công Ých hoạt động trongnhững ngành: quốc phòng, an ninh, tàichính công, cơ sở hạ tầng, môi trường,

y tế, văn hoá, giáo dục… nói chung là những ngành phục vụ cho lợi Ýchcông cộng của toàn xã hội Việc đánh giá hiệu quả hoạt động của loại doanhnghiệp này phải dựa vào việc thực hiện chức năng phục vụ lợi Ých công cộngđến đâu Còn doanh nghiệp Nhà nước hoạt động kinh doanh có thể hoạt độngtrên tất cả các ngành các lĩnh vực kinh doanh có hiệu quả Về vốn, đối vớidoanh nghiệp Nhà nước hoạt động công Ých Nhà nước giao vốn và chi phối

sự hoạt động của doanh nghiệp, doanh nghiệp chịu sự quản lý trực tiếp củaNhà nước sản xuất theo kế hoạch và đơn đặt hàng của Nhà nước còn đối vớidoanh nghiệp Nhà nước hoạt động kinh doanh, chủ yếu chịu sự chi phối của

cơ chế thị trường vốn Nhà nước giao ban đầu, doanh nghiệp tự chủ sản xuất,bảo tồn và phát triển vốn Do đómỗi doanh nghiệp có chức năng riêng và cơchế quản lý đặc thù riêng.

Tuy nhiên ta không nên và không thể đồng nhất kinh tế Nhà nước vớidoanh nghiệp Nhà nước Doanh nghiệp Nhà nước chỉ là một cấu thành quantrọng của kinh tế Nhà nước Sức mạnh của kinh tế Nhà nước là tổng hoà lớnhơn các sức mạnh và hoạt động có hiệu quả của các bộ phận cấu thành Việctách biệt và phân định rõ kinh tế Nhà nước và doanh nghiệp Nhà nước cả trênphương diện lý luận lẫn phương diện thực tiễn là rất cần thiết và không chỉ có

ý nghĩa trong việc hoạch định chính sách phát triển nền kinh tế nhiều thànhphần mà còn trong quá trình cấu trúc lại nhằm nâng cao hiệu quả của bản thânkinh tế Nhà nước và doanh nghiệp Nhà nước

Ngân sách Nhà nước là một bộ phận của kinh tế Nhà nước, thực hiệnchức năng thu, chi ngân sách và có tác dụng điều chỉnh, quản lý, kiểm soátcác hoạt động của kinh tế Nhà nước, doanh nghiệp Nhà nước và các thànhphần kinh tế khác theo mục tiêu kinh tế xã hội đã định

Ngân hàng Nhà nước là một bộ phận của kinh tế Nhà nước Ngân hàng

có tác dụng điều chỉnh, quản lý, kiểm soát các hoạt động kinh tế của doanhnghiệp Nhà nước và các thành phần kinh tế khác đặc biệt là xây dựng và tổchức thực hiện hệ thống chính sách tiền tệ để phát triển kinh tế - xã hội

Các quĩ đạo quốc gia là một bộ phận của kinh tế Nhà nước, nhằm đảmbảo cho kinh tế Nhà nước, kinh tế quốc dân hoạt động bình thường trong mọitình huống, các quĩ quốc gia dùng lực lượng vật chất của mình để điều tiếtquản lý bình ổn giá cả thị trường đảm bảo cho tình hình kinh tế xã hội ổn định

để phát triển

Hệ thống bảo hiểm cũng là một bộ phận không thể thiếu được của kinh

tế Nhà nước trong nền kinh tế thị trường có sự quản lý Nhà nước, chịu tráchnhiệm thực hiện chế độ bảo hiểm do Nhà nước qui định để phục vụ cho kinh

tế Nhà nước và các thành phần kinh tế khác, nhằm bảo đảm cho hoạt động

kinh tế - xã hội bình thường trong những điều kiện bị tổn thất do rủi ro kháchquan.

Ngoài ra thành phần kinh tế Nhà nước còn bao gồm các tài sản nhànước khác như đất đai, tài nguyên thiên nhiên, vùng trời vùng biển… Điềunày dường như rất khác biệt với thông lệ quốc tế

Các bộ phận cấu thành tuy có nhiệm vụ cụ thể khác nhau, nhưng cóquan hệ chặt chẽ với nhau trong một hệ thống kinh tế Nhà nước thống nhất vàhoạt động theo một thể chế thống nhất do Nhà nước qui định

3 Đặc điểm kinh tế Nhà nước

Để xem xét một thành phần kinh tế với tư cách là quan hệ sản xuấttrong đó quan hệ sở hữu có vai trò quyết định còn quan hệ tổ chức quản lý vàquan hệ phân phối có vai trò tác động tích cực Trong nền kinh tế nhiều thànhphần thì các quan hệ sở hữu không tồn tại dưới dạng thuần khiết cô lập màchúng đan xen lẫn nhau

3.1 Quan hệ sở hữu trong thành phần kinh tế Nhà nước

Thành phần kinh tế Nhà nước dựa trên cơ sở quan trọng là sở hữu củaNhà nước về tư liệu sản xuất Một số người cũng nhất trí cho rằng thành phầnkinh tế Nhà nước phải dựa trên cơ sở là sở hữu Nhà nước nhưng họ lại coimọi sở hữu Nhà nước kể cả sở hữu trong các cơ quan hành chính sự nghiệp làthành phần kinh tế Nhà nước Quan niệm như vậy là sai lầm; ta phải phân biệtđược Nhà nước với tư cách là một lực lượng kinh tế kiểm soát nền kinh tếtheo những nguyên tắc của thị trường với Nhà nước là một lực lượng chính trịvới các phương tiện vật chất đảm bảo cho sự thống trị chính trị đó Chỉ có sởhữu Nhà nước với tư cách là một lực kinh tế, một chủ thể kinh tế trong nềnkinh tế thị trường mới là sở hữu thuộc thành phần kinh tế Nhà nước

Sở hữu Nhà nước bao gồm những tư liệu sản xuất, vốn trong các doanhnghiệp Nhà nước, ngân sách dự trữ quốc gia do Nhà nước nắm Sở hữu Nhànước là hình thức sở hữu chung của toàn thể nhân dân lao động, đối tượng sởhữu là của chung, của xã hội, mọi người cùng chiếm hữu và Nhà nước đại

diện cho toàn dân là chủ sở hữu đối với các tài sản thuộc sở hữu toàn dân Tacũng cần phân biệt sở hữu Nhà nước và doanh nghiệp Nhà nước và chínhquan niệm chưa rõ ràng về sở hữu trong doanh nghiệp Nhà nước là một trongnhững nguồn gốc của sự mất vốn, mất tài sản của Nhà nước hiện nay.

Sở hữu Nhà nước không những được thiết lập trong những lĩnh vựcthen chốt của nền kinh tế mà do hoàn cảnh lịch sử còn được thiết lập ở cácdoanh nghiệp cung ứng hàng hoá dịch vụ thông thường Với sự thiết lập sởhữu Nhà nước thì Nhà nước đã trở thành chủ thể kinh tế thực sự tác động đếncác chủ thể kinh tế khác

3.2 Quan hệ tổ chức quản lý trong thành phần kinh tế Nhà nước

Về tổ chức quản lý hạch toán kinh tế trong thành phần kinh tế Nhà nước

có sự quản lý và giúp đỡ của Nhà nước Với chức năng quản lý Nhà nước tức

là Nhà nước xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý và ban hành chính sách cơchế quản lý đối với doanh nghiệp hoạt động kinh doanh và hoạt động côngÝch, xây dựng qui hoạch và đào tạo cán bộ cốt cán cho doanh nghiệp Nhànước, thanh tra kiểm tra việc chấp hành pháp luật chế độ qui định của Nhànước tại doanh nghiệp Bên cạnh đó chính quyền còn uỷ quyền cho các bộphận cấp cụ thể cho uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương,hội đồng quản trị, tổng công ty Nhà nước thực hiện quyền chủ sở hữu củaNhà nước phù hợp với các loại hình doanh nghiệp có vốn Nhà nước nhằm bảođảm ở đâu có vốn của Nhà nước thì phải có tổ chức hoặc cá nhân được giaoquyền đại diện Nhà nước làm chủ sở hữu trực tiếp với nhiệm vụ quyền hạn vàquyền lợi, trách nhiệm rõ ràng không phân biệt doanh nghiệp Nhà nước dotrung ương hay địa phương quản lý Tuy nhiên ngay cả ở những lĩnh vực sảnxuất kinh doanh mà kinh tế Nhà nước cần chiếm lĩnh và giữ ưu thế thì cũngkhông nên biến độc quyền Nhà nước thành độc quyền doanh nghiệp tạo nên

sự độc quyền tuyệt đối của một doanh nghiệp mà Nhà nước phải tạo ra sựcạnh tranh lành mạnh và cũng cần giải quyết đúng mối quan hệ giữa quyền sởhữu của Nhà nước và quyền quản lý kinh doanh của doanh nghiệp Nhà nước

nhằm thực hiện hạch toán kinh tế như những doanh nghiệp thuộc các thànhphần kinh tế khác Để bảo tồn và phát triển tài sản Nhà nước, Nhà nước có thểgiao quyền sử dụng và quyền quản lý cho các cá nhân và đơn vị tiến hành sảnxuất kinh doanh theo chế độ tự chủ nhưng vẫn nắm quyền chi phối và điềutiết các hoạt động của các đơn vị kinh tế cơ sở - là các doanh nghiệp Nhànước.

3.3 Quan hệ phân phối trong thành phần kinh tế Nhà nước

Quan hệ phân phối trong thành phần kinh tế Nhà nước là quan hệ phânphối theo lao động Phân phối theo lao động là hình thức phân phối thu nhậpcăn cứ vào số lượng và chất lượng lao động của từng người đã đóng góp cho

xã hội Và theo qui luật này thì người làm nhiều hưởng nhiều, làm Ýt hưởng

Ýt, có sức lao động mà không làm thì không hưởng; lao động có kỹ thuật cao,lao động ở những ngành nghề độc hại trong những điều kiện khó khăn đềuđược hưởng phần thu nhập thích đáng Người lao động ở đây làm chủ tư liệusản xuất nên tất yếu cũng làm chủ phân phối thu nhập; Vì vậy phải phân phối

vì lợi Ých của người lao động

Trong thành phần kinh tế Nhà nước, phân phối theo lao động là một tấtyếu khách quan do lực lượng sản xuất phát triển chưa cao, sự khác biệt vềtính chất và trình độ lao động dẫn tới mỗi người có sự cống hiến khác nhau, vìvậy phải căn cứ vào lao động đã cống hiến cho xã hội của mỗi người để phânphối nếu không sẽ rơi vào chủ nghĩa bình quân kìm hãm sự phát triển sảnxuất Mặt khác lao động chưa trở thành một nhu cầu của cuộc sống, nó còn làphương tiệ để cống hiến là nghĩa vụ và quyền lợi Do đó phải thực hiện phânphối theo lao động để khuyến khích những người chăm giỏi, giáo dục kẻ lườixấu, gắn hưởng thụ của mỗi người với sự cống hiến của họ

Trước đây toàn bộ các đơn vị kinh tế cơ sở thuộc chế độ công hữu đềuhoạt động theo một kế hoạch tập trung cao độ, Nhà nước hầu như là chủ thểcủa sản xuất và phân phối, do vậy phân phối theo lao động được thực hiệnthống nhất trên quy mô toàn xã hội Ngày nay việc chuyển sang nền kinh tế

thị trường sự phân phối theo lao động đã có những đặc điểm khác biệt: Đó lànền kinh tế thị trường mỗi doanh nghiệp thuộc chế độ công hữu tuy vẫn nằmtrong một thể thống nhất nhưng là đơn vị kinh tế tự chủ tương đối độc lậptrong sản xuất, kinh doanh, chịu trách nhiệm về lỗ lãi nên sẽ có quyền tự chủtrong phân phối Sự khác biệt thứ 2 là do hoạt động trong các ngành và cáclĩnh vực khác nhau với điều kiện khách quan và chủ quan khác nhau cho nên

có thu nhập nhiều, Ýt khác nhau là điều không thể tránh khỏi Bên cạnh đó cơchế thị trường là cơ chế cạnh tranh giữa các cơ sở sản xuất kinh doanh, trong

đó có cơ sở đạt hiệu quả kinh tế cao, có cơ sở đạt hiệu quả kinh tế thấp và có

cả cơ sở phá sản do thua thiệt triền miên Bởi vậy mức độ phân phối theo laođộng cao hay thấp còn tuỳ thuộc vào hiệu quả kinh doanh là điều không thểtránh khỏi Do những tác động của quy luật phân phối theo lao động trong nềnkinh tế thị trường nên cần phải có sự can thiệp của nhà nước nhằm xử lý tốtmối quan hệ giữa lợi Ých toàn dân, lợi Ých của cơ sở sản xuất kinh doanh vàlợi Ých cá nhân người lao động; không thể chỉ chú trọng lợi Ých này mà xemnhẹ lợi Ých kia Và trong bất kỳ tình huống nào sự can thiệp của nhà nướccũng không được triệt tiêu động lực sản xuất kinh doanh của các chủ thể kinhtế

4 Con đường hình thành kinh tế nhà nước và phân biệt kinh tế nhà nước và kinh tế nhà nước tư bản độc quyền.

4.1 Con đường hình thành kinh tế nhà nước ở Việt Nam

Ở Việt Nam sự thành kinh tế nhà nước được thực hiện bằng hai conđường là quốc hữu hoá và nhà nước tự xây dựng mới trong đó xây dựng mới

là chủ yếu quốc hữu hoá xã hội chủ nghĩa là sự thủ tiêu sở hữu tư nhân củagiai cấp bóc lột về tư liệu sản xuất chuyển nó thành sở hữu toàn dân

Có 2 phương pháp quốc hữu hoá tư liệu sản xuất là: Thứ nhất tịch thukhông hoàn lại; phương pháp này tước đạt không bồi thường những tư liệusản xuất của giai cấp bóc lột để chuyển nó thành sở hữu toàn dân, thứ hai làtịch thu có bồi thường một phần cho giai cấp bóc lột Đây là phương pháp cải

tạo hoà bình đối với giai cấp bóc lột về mặt sở hữu Phương pháp này đượcthực hiện thông qua các hình thức khác nhau của chủ nghĩa tư bản nhà nước.

Quá trình quốc hữu hoá những tư liệu sản xuất và tái sản xuất chủ yếucủa tư bản mại bản, tư sản phản động ở thành thị và ruộng đất của giai cấp địachủ ở nông thôn biến nó thành sở hữu toàn dân dưới hình thức kinh tế quốcdoanh Tính quy luật này không áp dụng đối với tư sản dân tộc hạng vừa vànhỏ

Tại Đại hội Đảng lần thứ III và các Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ

5, thứ 7 và thứ 8 khoá III đã coi nhiệm vụ bước đầu xây dựng cơ sở vật chất

kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội là một nhiệm vụ cấp bách Và thực hiện đườnglối đó thời kỳ 1955-1975 mặc dù miền Bắc phải đáp ứng nhu cầu to lớn choquốc phòng song vẫn cố gắng dành một phần đáng kể ngân sách đầu tư choxây dựng cơ bản mà chủ yếu là xây dựng các cơ sở kinh tế quốc doanh Quátrình nhà nước đầu tư xây dựng mới là quá trình nhà nước tự đầu tư xây dựnghình thành và phát triển các doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế nhà nước.Nhà nước sử dụng nguồn tài chính của mình để đầu vào việc xây dựng đường

xá, cầu cảng, hệ thống thông tin liên lạc, khai phá nguồn nguyên liệu mới, xâydựng các ngành kinh tế mũi nhọn gặp nhiều rủi ro, phát triển nghiên cứu vàứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất

Ở nước ta quá trình có tính quy luật này rất quan trọng và giữ vị trí chủyếu đối với việc thiết lập vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, làm công cụ đểnhà nước quản lý nền kinh tế phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa.Quá trình này đã và đang đòi hỏi sớm khắc phục những sai sót trước đây vềtình trạng "vô chủ" kéo dài về bố trí cơ cấu ngành chạy theo số lượng khôngchú ý đến chất lượng không coi trọng nắm ngành khâu then chốt và không coitrọng quan điểm hiệu quả

Qua quá trình hình thành kinh tế nhà nước thì vai trò chủ đạo của kinh

tế nhà nước đã hiện diện như một tất yếu khách quan và nó chính là điều kiện

cần thiết để nhà nước có vai trò trong việc quản lý kinh tế vĩ mô và giải quyếtcác vấn đề xã hội.

4.2 Phân biệt khu vực kinh tế nhà nước ở Việt Nam và kinh tế nhà nước tư bản độc quyền

Việc xác định và hiểu rõ về thành phần kinh tế nhà nước có vai trò rấtquan trọng giúp chúng ta có nhận thức đúng và có những biện pháp nhằmtăng cường vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước thúc đẩy nền kinh tế pháttriển Tuy nhiên trong thời đại ngày nay với xu thế toàn cầu hoá, quá trình hộinhập giao lưu kinh tế quốc tế làm cho nền kinh tế nước ta phát triển một cáchphong phú và đa dạng hơn Chính quá trình đó dễ dẫn đến những nhận thứcsai lầm về kinh tế nhà nước Đặc biệt là mâu thuẫn giữa chủ nghĩa tư bản vàchủ nghĩa xã hội vẫn diễn ra rất quyết liệt trên phạm vi toàn thế giới Do đóviệc phân biệt kinh tế nhà nước ở Việt Nam và kinh tế nhà nước tư bản độcquyền cũng có một ý nghĩa quan trọng trong việc hoạch định các chính sáchđường lối phát triển kinh tế hiện nay ở nước ta

Kinh tế nhà nước ở Việt Nam và kinh tế nhà nước tư bản độc quyền cóthể được phân biệt trên một số mặt chủ yếu sau:

Thứ nhất, kinh tế nhà nước ở Việt Nam là thành phần kinh tế đóng vai

trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đượchình thành bằng con đường quốc hữu hoá và con đường nhà nước tự đầu tưxây dựng Còn kinh tế nhà nước tư bản độc quyền ra đời cùng với sự kết hợpsức mạnh của các tổ chức độc quyền tư nhân với sức mạnh của nhà nước tưbản thành một thiết chế thống nhất nhằm phục vụ lợi Ých của các tổ chức độcquyền và cứu nguy cho chủ nghĩa tư bản

Thứ hai, kinh tế nhà nước ở Việt Nam mang bản chất xã hội chủ nghĩa,

đại diện cho lợi Ých của nhân dân lao động và thực hiện sự phân phối theolao động Còn kinh tế nhà nước tư bản độc quyền thì phân phối được tập trungvào các tổ chức độc quyền và sự phân phối được thực hiện theo sự chiếm hữu,

sở hữu về vốn và tư liệu sản xuất trong doanh nghiệp

Thứ ba, kinh tế nhà nước dần dần trở thành nền tảng của chế độ mới

thông qua việc tìm tòi bước đi xuất phát từ bản chất số đông, nhân dân laođộng, còn kinh tế nhà nước tư bản độc quyền thực hiện sự bành trướng thế lực

đi đến thống trị Nếu như sự thống trị của thành phần kinh tế nhà nước tư bảnđộc quyền chủ yếu dựa trên sự chuyển giao quyền chiếm hữu do đó mà cóquyền kiểm soát kinh tế từ giai cấp này sang giai cấp khác thì thành phần kinh

tế xã hội chủ nghĩa - kinh tế nhà nước chỉ có thể xuất hiện khi đa số nhân dânlao động giành được chính quyền chiếm hữu dưới hình thái nhà nước chứkhông phải dưới hình thái một giai cấp

Thứ tư, trong thành phần kinh tế nhà nước việc tổ chức sản xuất kinh

doanh được thực hiện dưới sự chỉ đạo và quản lý của nhà nước còn thànhphần kinh tế nhà nước tư bản độc quyền việc sản xuất kinh doanh chủ yếu docác tổ chức độc quyền quản lý bộ máy nhà nước cũng phụ thuộc vào các tổchức độc quyền và phục vụ cho các tổ chức độc quyền Trong thành phầnkinh tế nhà nước tư bản độc quyền các doanh nghiệp nhà nước thực hiện chứcnăng mở rộng sản xuất tư bản chủ nghĩa bảo đảm địa bàn rộng lớn cho sựphát triển của chủ nghĩa tư bản, giải phóng tư bản của tổ chức độc quyền từnhững ngành Ýt lãi để đưa vào những ngành kinh doanh có hiệu quả hơn vàlàm chỗ dựa cho sự điều tiết tư bản chủ nghĩa

Tóm lại trong cơ cấu kinh tế nhiều thành phần ở nước ta kinh tế nhà

nước giữ vai trò chủ đạo; Và việc xác định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủđạo là sự khác biệt có tính bản chất giữa kinh tế thị trường định hướng xã hộichủ nghĩa với kinh tế thị trường của các nước khác Tính định hướng xã hộichủ nghĩa ở nước ta đã quy định kinh tế nhà nước phải giữ vai trò chủ đạotrong cơ cấu kinh tế nhiều thành phần Bởi lẽ mỗi chế độ xã hội đều có một

cơ sở tương ứng với nó, kinh tế nhà nước nói đúng hơn là kinh tế dựa trên chế

độ công hữu bao gồm kinh tế nhà nước và kinh tế hợp tác tạo cơ sở cho chế

độ xã hội mới - xã hội chủ nghĩa

II VAI TRÒ CHỦ ĐẠO CỦA KINH TẾ NHÀ NƯỚC TRONG ĐỊNH HƯỚNG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

1 Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong định hướng kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa là một tất yếu

Các thành phần kinh tế trong nền kinh tế thị trường không tồn tại mộtcách biệt lập mà có mối quan hệ tác động qua lại đan xen lẫn nhau Để đảmbảo nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trìnhvận động, vừa hợp tác vừa cạnh tranh với các thành phần kinh tế khác thànhphần kinh tế nhà nước phải tự vươn lên làm sao để cùng với kinh tế tập thểdần dần trở thành nền tảng cho chế độ xã hội chủ nghĩa Và sở dĩ nền kinh tếnhà nước cần và có thể giữ vai trò chủ đạo là do

Thứ nhất, kinh tế nhà nước dựa trên chế độ công hữu (sở hữu nhà nước)

về tư liệu sản xuất, là chế độ sở hữu phù hợp với xu hướng xã hội hoá của lựclượng sản xuất Ở đây cần phân biệt hình thức sở hữu và chủ sở hữu Nhànước đại diện cho toàn dân - là chủ sở hữu tư liệu sản xuất tài liệu công cộngcủa toàn dân

Thứ hai, kinh tế nhà nước nắm giữ những vị trí then chốt, yết hầu,

xương sống của nền kinh tế, do đó nó có khả năng, điều kiện chi phối hoạtđộng của các thành phần kinh tế khác, bảo đảm cho nền kinh tế phát triển theohướng đã định

Thứ ba, nền kinh tế nhà nước là lực lượng bảo đảm cho sự phát triển ổn

định của nền kinh tế; là lực lượng có khả năng can thiệp, điều tiết, hướng dẫn,giúp đỡ và liên kết, tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế khác cùng pháttriển

Thứ tư, kinh tế nhà nước có thể tác động tới các thành phần kinh tế khác

không chỉ bằng các công cụ và đòn bảy kinh tế mà còn bằng con đường giántiếp, thông qua những thiết chế và hoạt động của kiến trúc thượng tầng xã hộichủ nghĩa

Thứ năm, kinh tế nhà nước dẫn đầu trong việc ứng dụng khoa học

-công nghệ hiện đại, tiên tiến, do đó, nó có nhịp độ phát triển nhanh, đóng gópphần lớn cho ngân sách nhà nước và tự tích tụ để có thể không ngừng tái sảnxuất mở rộng

Thứ sáu, kinh tế nhà nước là lực lượng nòng cốt hình thành các trung

tâm kinh tế đô thị mới, là lực lượng có khả năng đầu tư vào những lĩnh vực có

vị trí quan trọng sống còn, nhưng Ýt ai dám đầu tư vì đòi hỏi vốn lớn mà thờigian thu hồi vốn lại chậm

Kinh tế nhà nước có thực lực đủ mạnh để can thiệp nhanh lật lại thế cờmỗi khi có sự mất cân đối trong nền kinh tế có tiềm lực để phát triển nhữngngành những vừng kinh tế cần thiết theo định hướng chiến lược cho trước thìcho dù không gian cho nó "vị trí chủ đạo" hoặc "vai trò chủ đạo" thì nó vẫn làcông cụ mạnh nhất để nhà nước điều khiển toàn bộ nền kinh tế định hướngphát triển đất nước

2 Nội dung và biểu hiện về nội dung của vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong định hướng kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa

2.1 Nội dung vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường XHCN

Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo có nghĩa là kinh tế nhà nước cóvai trò quyết định với xu thế phát triển kinh tế xã hội của đất nước, có vai tròtrung tâm tác động chi phối và định hướng sự vận động của các thành phầnkinh tế khác Bên cạnh đó kinh tế nhà nước nắm giữ những ngành kinh tế thenchốt, là đòn bảy đẩy nhanh tăng trưởng kinh tế và giải quyết những vấn đề xãhội là nhan tố mở đường cho sự phát triển kinh tế là lực lượng vật chất quantrọng và là công cụ để nhà nước định hướng và điều tiết vĩ mô nền kinh tế.Doanh nghiệp nhà nước giữ những vị trí then chốt đi đầu ứng dụng tiến bộkhoa học và công nghệ, nêu gương về năng suất, chất lượng hiệu quả kinh tế

xã hội và chấp hành pháp luật

Tuy nhiên khi nói đến vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước ta phải hiểuvai trò đó là cả hệ thống kinh tế nhà nước trong đó các doanh nghiệp nhànước chỉ đạo là một bộ phận cấu thành quan trọng của kinh tế nhà nước và cóthể coi đây là một bộ phận chủ lực của kinh tế nhà nước.

2.2 Biểu hiện về nội dung vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong định hướng kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa

Vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế nhiều thành phần

có thể được cụ thể hoá trên một số mặt chủ yếu sau:

Một là, kinh tế nhà nước có tác dụng mở đường cho sự phát triển các

thành phần kinh tế khác thể hiện như:

Kinh tế nhà nước thúc đẩy việc xây dựng quy hoạch, chiến lược, địnhhướng kế hoạch phát triển kinh tế xã hội và phát triển các thành phần kinh tếkhác theo con đường xã hội chủ nghĩa, chính quyết định này là để mở đườngcho các thành phần kinh tế khác phát triển theo

Kinh tế nhà nước đảm nhận phát triển kết cấu hạ tầng và công trìnhcông cộng khác để tạo điều kiện mở đường cho các thành phần kinh tế khácphát triển

Kinh tế nhà nước được tiến hành cổ phần hoá một bộ phận doanhnghiệp nhà nước liên doanh liên kết với tư nhân trong và ngoài nước, với cácthành phần kinh tế khác; Việc làm này chính là mở đường cho các thành phầnkinh tế khác phát triển Tuy nhiên cổ phần hoá nhưng nhà nước vẫn phải giữmột tỷ lệ cổ phần khống chế và chỉ cổ phần hoá những doanh nghiệp nhànước không giữ những vị trí quan trọng, yết hầu của nền kinh tế Và trong quátrình cổ phần hoá kinh tế nhà nước luôn luôn phải giữ vai trò quyết định xuhướng, phát triển, vai trò trung tâm cuốn hút hướng dẫn các thành phần kinh

tế khác đi vào quỹ đạo xã hội chủ nghĩa, nếu rời bá vai trò này sẽ chệchhướng xã hội chủ nghĩa

Hai là, kinh tế nhà nước nêu gương tạo động lực cho các doanh nghiệp

thuộc thành phần kinh tế khác phát triển Điều này biểu hiện ở chỗ kinh tế nhà