QUẢN LÝ XÃ HỘI TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY

VAI TRÒ CỦA XÃ HỘI HỌC TRONG LÃNH ĐẠO QUẢN LÝ Bài 6 QUẢN LÝ XÃ HỘI TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY I KHÁI LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÃ HỘI 1 1 Đặc điểm bối cảnh xã hội hiện nay Trong các văn bản chính thức của Đảng, Nh.

Bài 6

QUẢN LÝ XÃ HỘI TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY

I KHÁI LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÃ HỘI

1.1 Đặc điểm bối cảnh xã hội hiện nay

Trong các văn bản chính thức của Đảng, Nhà nước cũng như thực tiễn đãxác lập mô hình mục tiêu phát triển tổng quát của Việt Nam là: dân giàu,nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ văn minh Trong đó mục tiêu cốt lõihướng đến là:con người được giải phóng khỏi áp bức, bất công; có cuộc sống

ấm no, tự do, hạnh phúc, phát triển toàn diện Song, để thực hiện thành công,một trong những điều kiện tiên quyết là phải tính đến sự quy định của bốicảnh xã hội Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII đã nhận định: Tìnhhình thế giới và trong nước có cả thuận lợi, thời cơ và khó khăn, thách thứcđan xen; đặt ra nhiều vấn đề mới, yêu cầu mới to lớn, phức tạp hơn đối với sựnghiệp đổi mới, phát triển đất nước và bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất,toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc1 Qủa thực, thế giới ngày nay đã và đang diễn

ra đồng thời nhiều quá trình vận động, đan xen rất phức tạp, vừa hợp tác vừađấu tranh, có ảnh hướng quyết định đến sự phát triển của nhân loại và từngquốc gia dân tộc, như: biến đổi khí hậu, toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế, vaitrò của các nước lớn, xung đột tranh chấp lãnh thổ, khủng bố và cách mạngcông nghiệp lần thứ tư…Có thể nói, các quá trình này đã và đang tác độngkhôn lường, bất định theo cả hai chiều cạnh: thuận lợi và khó khăn, trước mắt

và lâu dài đối với tiến trình đổi mới và phát triển của Việt Nam Chẳng hạn,thế giới đang bắt đầu đi vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư là cơ hội

để Việt Nam có bước phát triển mới, tuy nhiên cũng là thách thức, làm bộc lộnhiều bất cập khi mà không ít vấn đề chúng ta đang ở trình độ của cuộc cáchmạng công nghiệp lần thứ nhất và thứ hai Rõ ràng, đây là một khoảng cáchkhá lớn so với yêu cầu chung cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư Hoặcliên quan đến biến đổi khí hậu, dự báo Việt Nam là một trong những quốc giachịu ảnh hưởng nhiều nhất do biến đổi khí hậu, điều này đặt ra nhiều khókhăn; song cũng là cơ hội, nếu chúng quyết tâm để thúc đẩy sự phát triển đấtnước với cách thức, mục tiêu phù hợp hơn, hiệu quả và bền vững hơn…

Với 30 năm thực hiện đường lối đổi mới để phát triển đất nước, mà nộihàm cụ thể là thực hiện quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa;phát triển kinh tế thị trường; xây dựng nhà nước pháp quyền; hội nhập quốc

1 Đảng Cộng sản Việt Nam (2016), Văn kiện Đại hội Đại biểu Đảng toàn quốc lần thứ XII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 75

tế; đẩy mạnh dân chủ hóa xã hội; tái cấu trúc nền kinh tế…Trong một chiềucạnh khác, các vấn đề này chính là nhân tố tác động mạnh mẽ đến nội dung,phương thức, nhiệm vụ và mục tiêu xây dựng đất nước, xã hội và con ngườiViệt Nam trong toàn bộ tiến trình đổi mới Có thể khẳng định Việt Nam đãđạt được những thành tựu quan trọng, tạo tiền đề cho những bước phát triểntiếp theo Song, bên cạnh đó, có rất nhiều khó khăn, hạn chế và bất cập đòihỏi phải có giải pháp kịp thời, đồng bộ, khoa học và thực hiện quyết liệt nhằmthực hiện mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội: nhanh, hài hòa và bền vững hơn.Chẳng hạn, chúng ta đang cùng lúc phải đối mặt với vấn đề thiếu hụt ngânsách và nợ công, năng suất lao động thấp, tham nhũng, phân tầng xã hội vàxung đột xã hội gia tăng; đồng thời lại phải ứng phó với nhiều khó khăn mớichưa lường trước được, như: nạn hạn hán, xâm nhập mặn, lũ lụt chưa từng có;

sự cố ô nhiễm môi trường, cạn kiệt các nguồn tài nguyên thiên nhiên

Việc đề cập nghiên cứu, phân tích các quá trình mang tính bối cảnh quốc

tế và trong nước như vừa nêu có ý nghĩa quan trọng đối với vấn đề quản lý xãhội ở Việt Nam Chẳng hạn, các chủ thể tham gia quản lý xã hội cần phải đặttrong mối quan hệ tương tác và chịu áp lực chi phối của bối cảnh quốc tế liênquan đến nhu cầu, trách nhiệm, năng lực và phẩm chất của các chủ thể quảnlý; đến mục tiêu phát triển về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và môi trường

Từ đó có những căn cứ để giải thích quy mô rộng lớn, hệ thống và tính chấtphức tạp của những biến đổi xã hội, phát triển xã hội ở Việt Nam thời kỳ đổimới, đòi hỏi phải có năng lực quản lý xã hội tốt hơn để phát triển dân tộc vàhiện đại hoá xã hội Việt Nam Hay, bối cảnh biến đổi khí hậu đặt ra yêu cầubức thiết cho hoạt động quản lý xã hội của Việt Nam Bởi vì, quá trình nàyđang làm giảm hoặc mất đi các nguồn lực, điều kiện để phát triển một cáchbình thường; là nguyên nhân gia tăng xung đột xã hội, thúc đẩy biến đổi xãhội theo chiều hướng tiêu cực, gia tăng nhiều vấn đề xã hội…Do vậy, quátrình biến đổi khí hậu, suy thoái môi trường ở Việt Nam cần phải trở thànhmột chủ đề, mục tiêu quan trọng của quản lý xã hội Và để đạt được hiệu quả,chúng không thể chỉ được giải quyết bằng những hành động đơn lẻ, cục bộ

Từ bối cảnh thế giới và trong nước đặt ra yêu cầu của hoạt động quản lý

xã hội trong điều kiện toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế, tức là phải tuân thủnhững thông lệ và chuẩn mực quốc tế; tính tới mối quan hệ và những tác độngcủa thế giới, nhất là các nước lớn và khu vực ASEAN Hay, nếu đặt quản lý

xã hội trong điều kiện cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tức là quản lý

xã hội ở Việt Nam phải tính đến việc tiếp cận, ứng dụng những thành tựu mớinhất của khoa học-công nghệ, nhất là công nghệ thông tin, sự tích hợp dữ liệukhổng lồ và kết nối chia sẻ thông tin Đồng thời, nếu lấy bối cảnh đất nướclàpháttriểnkinhtếthịtrường, xây dựng nhà nước pháp quyềnvàhộinhậpquốctếlàm nền tảng cốt lõi, rõ ràng Việt Nam cần phải xây dựngmôhìnhtổchức,phươngthứcquảnlýxãhội và mục tiêu của quản lý xã hội mộtcách tương thích Về mặt đường lối định hướng, những vấn đề này đã được

Đảng Cộng sản Việt Nam nhận diện thông qua việc xác lập các mục tiêu củaphát triển đất nước Chẳng hạn, Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng toàn quốc lầnthứ XII đã xác định: (1) Nhận thức sâu sắc vị trí, tầm quan trọng của pháttriển xã hội bền vững và quản lý phát triển xã hội đối với sự nghiệp xây dựng,bảo vệ Tổ quốc; (2) Xây dựng, thực hiện các chính sách phù hợp với các giaitầng xã hội; (3) Có các giải pháp quản lý hiệu quả để giải quyết hài hoà cácquan hệ xã hội, ngăn chặn, giải quyết có hiệu quả những vấn đề xã hội bứcxúc, những mâu thuẫn có thể dẫn đến xung đột xã hội1 Như vậy, có thể khẳng

định, quản lý xã hội tốt tức là góp phần đảm bảo tính định hướng và sự thànhcông của mục tiêu xây dựng xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Tuynhiên, vấn đề đặt ra là làm thế nào để có thể hiện thực hóa chúng một cáchkịp thời, sáng tạo và hiệu quả nhất

1.2 Khái niệm và cách tiếp cận quản lý xã hội

Khái niệm quản lý xã hội

Hiện nay đang có nhiều cách hiểu khác nhau về quản lý xã hội(societalmanagement) Chẳng hạn, quản lý xã hội là những tác động có ý thức của conngười vào xã hội nhằm sắp xếp và duy trì các phẩm chất đặc thù của xã hội,

để đáp ứng sự tồn tại và phát triển của xã hội trong tất cả các lĩnh vực của đờisống xã hội2 Quản lý xã hội là sự tác động liên tục, có tổ chức, có chủ đích

của chủ thể quản lý xã hội lên xã hội và các khách thể có liên quan, nhằm duytrì và phát triển xã hội theo các đặc trưng và các mục tiêu mà các chủ thể quản

lý đặt ra phù hợp với xu thế phát triển khách quan của lịch sử3

Đáng chú ý là có tác giả cho rằng, quản lý xã hội cần được hiểu là “quản

lý tổng thể xã hội” (societal management)4 chứ không phải là quản lý khíacạnh xã hội của sự phát triển (social management) Quản lý xã hội bao gồmcác hoạt động của các lĩnh vực: chính trị, pháp luật, kinh tế, văn hóa, môitrường, đến giải trí, truyền thông Với cách hiểu này, để quản lý xã hội thànhcông đòi hỏi sự tham gia của toàn dân theo phương châm “Dân biết, dân bàn,dân làm, dân kiểm tra và dân hưởng lợi”, bởi vì chính người dân mới là chủthể của sự phát triển tổng thể xã hội Từ đó việc nghiên cứu sự tham gia quản

lý xã hội của toàn thể các tầng lớp xã hội, nhất là những nhóm yếu thế trởthành một vấn đề trọng tâm của khoa học quản lý xã hội

Tổng hợp một số quan điểm như vừa nêu, có thể định nghĩa như sau:

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, sđd, tr 126

2 Vũ Hào Quang (2002), Xã hội học quản lý, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, tr 117.

3 Đỗ Hoàng Toàn (2006), Giáo trình quản lý xã hội Nxb Khoa học Kỹ thuật Hà Nội.

4 Lê Ngọc Hùng (2010), sđd Xã hội học về lãnh đạo, quản lý, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, tr 21.

Quản lý xã hội là hệ thống xã hội có chức năng định hướng, điều chỉnhcác hành vi, hoạt động của các thành phần xã hội và toàn xã hội nhằm đảmbảo phát triển bao trùm, bền vững

Quản lý xã hội là quá trình (cần được hiểu là quản lý tổng thể xã hội)hoạt động có định hướng, có tổ chức của chủ thể quản lý (Đảng, Nhà nước, tổchức xã hội, cộng đồng và các nhóm xã hội) đối với các khách thể xã hội (conngười, cộng đồng, các quan hệ xã hội, hoạt động xã hội, cấu trúc xã hội, chứcnăng xã hội ) nhằm mục tiêu phát triển con người và phát triển xã hội

Quản lý xã hội tác động tích cực đến đời sống xã hội, điều tiết các quan

hệ xã hội, hoàn thiện các thiết chế xã hội, nâng cao đời sống vật chất, tinhthần, bảo đảm cho con người phát triển toàn diện Quản lý xã hội lấy conngười làm điểm xuất phát; dựa trên quyền con người, vì sự giải phóng và pháttriển toàn diện của con người; vì sự phát triển nhanh, hài hòa và bền vững của

xã hội Như vậy, chủ thể của quản lý xã hội là các tổ chức Đảng, các cơ quanNhà nước, các tổ chức xã hội, công đồng, nhóm xã hội tham gia thực hiện cácnhiệm vụ (Lập kế hoạch/ tổ chức, chỉ đạo triển khai kế hoạch/ điều chỉnh kếhoạch cho phù hợp với thực tiễn/ kiểm tra, kiểm soát/ đánh giá việc thực hiện

kế hoạch/hưởng lợi) Phương tiện của quản lý xã hội là hệ thống các chuẩnmực xã hội (Hiến pháp, pháp luật, chuẩn mực đạo đức, văn hóa, tôn giáo, dưluận xã hội…) Đối tượng của quản lý xã hội là: biến đổi xã hội, phát triển xãhội, vấn đề xã hội, sai lệch xã hội, tình huống bất thường, con người, cộngđồng, quan hệ xã hội, hoạt động xã hội…Cơ chế của quản lý xã hội là Đảnglãnh đạo, Nhà nước quản lý và các tổ chức xã hội, cộng đồng, nhóm xã hộitham dự

Quá trình quản lý xã hội bao gồm các hoạt động: (i) Thiết lập các tiêuchuẩn, các chỉ báo của quản lý xã hội; (ii) Phân loại các vấn đề của quản lý xãhội; (iii) Áp dụng phương pháp quản lý khoa học giải quyết vấn đề; (iv) Lập

kế hoạch về việc thực hiện nhiệm vụ quản lý xã hội; (v) Dự báo xu hướng vậnđộng phát triển của xã hội

Như vậy, theo định nghĩa như vừa phân tích, bản chất của quản lý xãhội là sự tác động của nhiều nhóm chủ thể quản lý tới nhiều khách thể quản lýtheo các quy định pháp luật, chuẩn mực và giá trị xã hội nhằm mục tiêu pháttriển phát triển xã hội nhanh, hài hòa, bền vững Trong đó, nhấn mạnh vai tròcủa quyền lực xã hội trong quản lý xã hội

Quản lý xã hội có thể cần làm rõ hơn trên các khía cạnh sau:

Xét về nội hàm của khái niệm thì quản lý xã hội có bản chất là một hoạt

động quản lý, là một quá trình để đạt được những mục tiêu xã hội cụ thể, domột cá nhân hoặc một tổ chức lên kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm soátcác hoạt động Ở các giai đoạn phát triển khác nhau, các mục tiêu, nhiệm vụcủa quản lý xã hội và các đặc điểm khác có thể khác nhau, nhưng về ý nghĩa

và bản chất của quản lý xã hội thì không thay đổi;

Xét về ngoại diên của khái niệm thì phạm vi của quản lý xã hội nhỏ hơn

so với phạm vi của quản lý nói chung Nếu cả xã hội được chia ra thành 3 bộphận: Bộ phận chính trị, bộ phận kinh tế và bộ phận xã hội, thì quản lý xã hộichủ yếu đề cập đến việc quản lý lĩnh vực xã hội của hoạt động xã hội, baohàm cả xã hội thực và ảo, các tổ chức xã hội và quan hệ xã hội, tất cả các cấp

độ của xã hội, cả các tổ chức cơ sở thuộc các khu vực khác nhau Hiện nay,đang có xu hướng mở rộng phạm vi của quản lý xã hội Ví dụ như quản lýhành chính và cả quản lý kinh tế cũng được bao hàm trong phạm vi của quản

lý xã hội Thực ra thì điều này cũng không thể giúp chúng ta thấu hiểu và nắmbắt hết được các quy luật của quản lý xã hội

Ngoài ra, quản lý xã hội có ba đặc điểm quan trọng, đó là:

Xét về chủ thể quản lý thì quản lý xã hội bao gồm đa dạng chủ thể khác

nhau: không chỉ có Đảng cầm quyền, Chính phủ, mà còn có cả các chủ thể xãhội khác nữa (mà chủ yếu là các tổ chức xã hội khác nhau và các cá nhân) Có

sự khác biệt cơ bản giữa quản lý xã hội và vai trò xã hội (Social Role) Vềđiểm này, quản lý xã hội và kiểm soát xã hội (Social Control) thực chất làmột Các chủ thể khác nhau của quản lý xã hội không bình đẳng về vị thế cấpbậc quản lý Ví dụ, một tổ chức trong trường hợp này là chủ thể quản lý,nhưng trong trường hợp khác là đối tượng bị quản lý Các mối quan hệ quản

lý giữa các cơ quan quản lý đa cấp, đa dạng có thể khác nhau trong các khuvực khác nhau;

Xét về phương tiện quản lý thì các phương tiện cơ bản của hệ thống quản

lý xã hội bao gồm các chuẩn mực xã hội, không chỉ là các chuẩn mực cứngnhư luật, lệ, quy định, chính sách mà còn cả các chuẩn mực mềm như đạođức, giá trị Đối với Đảng và Nhà nước thì pháp luật, quy định, chính sách lànhững phương tiện chính yếu của quản lý xã hội; tuy nhiên cũng không nên

bỏ qua các chuẩn mực mềm;

Xét về mục đích và nhiệm vụ thì quản lý xã hội có rất nhiều mục tiêu và

nhiệm vụ khác nhau, và không nhất thành bất biến Đó là: duy trì trật tự xãhội, quy định hành vi xã hội, phối hợp các quan hệ xã hội với việc duy trì trật

tự xã hội, phát huy bản sắc cộng đồng, thúc đẩy sự hài hòa xã hội và giảiquyết các xung đột xã hội, giải quyết các vấn đề xã hội, đối phó với rủi ro xãhội và làm giảm các mâu thuẫn xã hội, kiểm soát xung đột xã hội, làm cầu nốigiữa các khác biệt xã hội…Trong số đó, giải quyết xung đột xã hội và duy trìtrật tự xã hội là mục tiêu và nhiệm vụ bao trùm của quản lý xã hội1

Cách tiếp cận từ góc độ quản trị xã hội

Quản trị xã hội có thể được hiểu là sự huy động và thực thi quyền lựcchính trị, quyền lực thị trường và quyền lực xã hội đảm bảo mọi lĩnh vực của

1 Hong Xiaoliang (2011), Định hướng đổi mới quản lý xã hội ở Trung Quốc (Trong Kỷ yếu Hội thảo quốc tế

về Quản trị biến đổi xã hội trong bối cảnh toàn cầu hóa, do Học viện CT-HC khu vực I thuộc HVCT-HCQG

Hồ Chí Minh.

đất nước cần thiết phải có sự hiện diện vai trò quản lý của Đảng, Nhà nước, tổchức chính trị-xã hội, tổ chức xã hội nhằm mục tiêu phát triển xã hội bao trùm

và bền vững

Từ định nghĩa này cho thấy quản trị xã hội (Social administration)có các

nội dung Thứ nhất, quản trị xã hội với sự tham gia của Đảng, nhà nước, tổ chức chính trị-xã hội, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội Thứ hai, đề cao

quyền lực nhà nước, quyền lực thị trường, quyền lực xã hội và pháp luật trong

quản trị xã hội Thứ ba, mục tiêu của quản trị xã hội là nhấn mạnh tới hiệu

lực, hiệu quả quản trị xã hội của các chủ thể quản lý chính thức và nhằm đápứng nhu cầu phát triển xã hội nhanh, hài hòa, bền vững Quản trị xã hội cầnđược hiểu theo cả nghĩa rộng là quản trị toàn thể xã hội và theo nghĩa hẹp làquản trị lĩnh vực xã hội trong mối quan hệ chặt chẽ với quản trị các lĩnh vựckhác như: quản trị kinh tế, quản trị văn hóa, quản trị y tế, quản trị truyềnthông đại chúng…1

Quản trị xã hội tốt là việc thực hiện quyền lực hay quyền uy về chính trị,kinh tế, hành chính, xã hội tạo nên cơ hội công bằng cho mọi giai tầng xã hộicùng phát triển Nó bao gồm các cơ chế, các quá trình và các thể chế màthông qua đó các công dân, nhóm và tổ chức xã hội bày tỏ lợi ích của mình,thực hiện các quyền theo luật định, thực hiện trách nhiệm của mình và dunghòa các khác biệt của mình Quản trị xã hội tốt có nghĩa là quản lý hiệu quả;theo cách cởi mở, minh bạch, có trách nhiệm giải trình, công bằng và đáp ứngnhu cầu của nhân dân

Như vậy, từ góc độ quản trị xã hội quản lý xã hội gắn với vai trò quản lýnhà nước nhằm đảm bảo hiệu lực và hiệu quả của quản lý toàn thể xã hội

Một số cách tiếp cận lý thuyết khoa học quản lý

Cần vận dụng các cách tiếp cận lý thuyết của khoa học quản lý vàonghiên cứu và phát triển quản lý xã hội ở Việt Nam hiện nay Các nhà nghiêncứu phát hiện và khái quát được bốn quản lý đã có tới bốn cách tiếp cận cầntham khảo như sau2:

Thứ nhất, theo cách tiếp cận lý thuyết hệ thống với việc đề ra khả năng

kiểm soát các rối loạn của tổ chức và tính hiệu qủa của kỹ thuật, quản lý đượchiểu là công cụ được thiết kế một cách hợp lý để thực hiện những mục tiêuchủ yếu có giá trị vật chất Tức là quản lý là phương tiện để đạt được hiệu quảmột tổ chức chứ không phải là mục đích

Thứ hai, là cách tiếp cận chính trị, dựa trên mô hình lý thuyết hành động

xã hội, theo đó quản lý được hiểu là một quá trình xã hội được khởi động

1 Lê Ngọc Hùng (2017), Từ quản trị và quản lý tiến đến nghiên cứu phát triển quản trị, quản lý xã hội, Bản

tin Nghiên cứu Xã hội học, số 1.

2 Lê Ngọc Hùng và các cộng sự (2010), Xã hội học về lãnh đạo, quản lý, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, tr

68-70.

nhằm điều tiết sự mâu thuẫn của các nhóm lợi ích dựa trên chiến lược giảiquyết mâu thuẫn là cải tiến các kỹ năng đàm phán của các bên tham gia

Thứ ba, là cách tiếp cận phê phán, dựa trên mô hình lý thuyết phê

phán Mác-xit, quản lý là cơ chế kiểm soát, đặc trưng cho phương thức sảnxuất tư bản chủ nghĩa nhằm tối đa hóa và chiếm đoạt lợi nhuận Xuất phát

từ yêu cầu cạnh tranh kinh tế, quản lý phải đảm bảo kiểm soát được quátrình sản xuất và quan hệ sản xuất để tạo ra càng nhiều giá trị thặng dưcàng tốt, đồng thời vẫn đảm bảo được sự phụ thuộc với mức chống đối bịgiảm bớt tối thiểu của lao động vào quá trình sản xuất Theo cách tiếp cậnphê phán, chiến lược chính sách để quản lý những vấn đề nảy sinh là giảiphóng các bên tham gia thoát khỏi những quan niệm sai lệch về hiện thực

xã hội

Theo cách tiếp cận thứ tư, quản lý không phải hoặc là cấu trúc tổ chức,

hoặc là quá trình chính trị-xã hội hay là cơ chế kiểm soát mà là một thực tiễn

xã hội (Social practice) Theo đó, thực tiễn xã hội được tạo bởi năm yếu tốtương tác với nhau là: (i) các hành động của các bên tham gia, (ii) các kháiniệm được chia sẻ để nhận biết các mục tiêu và các vấn đề của các bên thamgia mối tương tác xã hội, (iii) các mục tiêu được chia sẻ và các vấn đề màthực tiễn đó hướng vào giải quyết, (iv) các phương tiện hay các nguồn lực vậtchất và biểu tượng để hành động, (v) các điều kiện tình huống của thực tiễn

xã hội Chỉ có “thực tiễn xã hội hạng hai” mới là quản lý “Thực tiễn xã hộihạng nhất” nhằm vào biến đổi các điều kiện môi trường: sản xuất hàng hóa,dịch vụ và tư tưởng về các yếu tố đó “Thực tiễn xã hội hạng hai” được địnhhướng vào việc tạo ra sự hội nhập và phối hợp tổng thể của các thực tiễn xãhội hạng nhất thông qua việc thiết kế, thực hiện và kiểm tra các cơ chế pháp

lý, chính trị và hành chính Cách tiếp cận thực tiễn đã thống nhất được cả bachiều cạnh cơ bản của quản lý là: kỹ thuật, quá trình và cơ chế kiểm soát; đồngthời khắc phục được quan niệm coi quản lý chỉ là phương tiện hay công cụ theođuổi mục tiêu kỹ thuật, mục tiêu chính trị hay mục tiêu tư tưởng

1.3 Các nguyên tắc vàthiết chế xã hội trong quản lý xã hội hiện đại Các nguyên tắc quản lý xã hội hiện đại

Thực hiện chuyên môn hóa trong quản lý xã hội Tổ chức quản lý xã hội

thay đổi từ chỗ có quy mô cồng kềnh, quản lý mọi lĩnh vực, mọi cấp, ôm đồmmọi dịch vụ hành chính, kém hiệu quả, sang hình thức nhà nước có bộ máytinh giản, quản lý có chọn lọc các lĩnh vực của đời sống xã hội, phân cấp, traoquyền, xã hội hóa có chọn lọc nhiều lĩnh vực quản lý và cung cấp dịch vụcông, thúc đẩy dân chủ cơ sở nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả của quản

lý nhà nước và các dịch vụ hành chính công; nói cách khác, vai trò của chínhphủ và các cơ quan chính phủ chuyển từ “chèo thuyền” sang “lái thuyền”1

1 Vũ Mạnh Lợi (2012), tài liệu đã dẫn.

Chuyển từ quản lý xã hội theo kiểu hành chính truyền thống sang kiểu kiến tạo phát triển Chuyển quản lý với trọng tâm là cai trị theo những quy

định cứng nhắc theo cấp bậc quản lý, quan liêu, chậm thay đổi khi thực tế đãthay đổi, phục vụ lợi ích và sự tiện lợi của người quản lý là chính sang môhình quản lý hành chính kiểu mới, “hành chính phát triển”, “kiến tạo pháttriển”, với trọng tâm là phục vụ nhân dân là chính, có tính năng động cao,nhạy bén thích nghi với hoàn cảnh thay đổi, đáp ứng nhanh với những nhucầu của người dân và các đối tượng được quản lý, tạo điều kiện tốt cho họtuân thủ pháp luật, kỷ cương, và quy định của nhà nước có liên quan1

Quản lý xã hội chủ yếu dựa vào quyền lực xã hội, bị điều chỉnh bởi cả

thể chế chính thức và phi chính thức, trong đó thể chế phi chính thức (của các

tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức cộng đồng, ) có vai trò cực

kỳ quan trọng2.Điều này hoàn toàn khác với quản lý nhà nước là nhấn mạnhvào hệ thống quyền lực nhà nước theo quy định hiện hành

Đề cao sự tôn trọng và lắng nghe lợi ích của các cá nhân, các nhóm xã

hội, quan hệ xã hội là đối tượng trực tiếp của quản lý xã hội Quản lý xã hội

đề cao sự vận động, thuyết phục và tạo điều kiện để người dân, tổ chức xã hội

và doanh nghiệp làm theo pháp luật hơn là canh chừng sai phạm và áp dụngcác biện pháp trừng phạt

Đề cao việc xây dựng tầm nhìn chiến lược quản lý xã hội rõ ràng.

Chuyển từ hoạch định chính sách dựa trên ý chí chủ quan của đội ngũ lãnhđạo, quản lý sang hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng Đặc biệt, có sựtham gia rộng rãi của các chủ thể có lợi ích liên quan, mở rộng phản biện xãhội

Kết hợp hài hòa giữa mục tiêu quản lý xã hội dài hạn và ngắn hạn Việc

thực hiện ổn định các chính sách lớn giúp quản lý xã hội hiệu quả bởi yêu cầutính ổn định Đồng thời, cần sự linh hoạt trong việc phản ứng với các tín hiệucủa thị trường, và tính kỷ luật gắn với những biện pháp cần thiết nhằm đạtđược các mục tiêu ngắn hạn

Chuyển đổi mô hình quản lý xã hội từ kế hoạch hóa tập trung-quan

liêu-bao cấp, áp đặt từ trên xuống, sang kế hoạch hóa có sự tham gia rộng rãi củacác bên có lợi ích liên quan, từ dưới lên, tăng cường phân cấp và trao quyềncho cấp cơ sở

Chuyển đổi mô hình quản lý xã hội từ đánh giá hiệu quả dựa trên đầu ra

sang đánh giá hiệu quả dựa trên kết quả và tác động Chuyển từ giám sát theođầu việc sang giám sát quá trình (chú trọng nhiều hơn đến tính năng động củagiám sát); từ giám sát với mục đích phát hiện sai trái sang giám sát hỗ trợ; từ

1 Vũ Mạnh Lợi (2012), tài liệu đã dẫn.

2Đoàn Minh Huấn (2016), Quản lý phát triển xã hội, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội theo tinh thần

Đại hội XII của Đảng, Tạp chí cộng sản điện tử http://www.tapchicongsan.org.vn/

giám sát do chuyên gia thực hiện sang giám sát kết hợp của chuyên gia và sựtham gia của các bên có lợi ích liên quan

Đề cao tầm quan trọng của việc xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý

xã hội, đặc biệt là áp dụng công nghệ thông tin vào quản lý, đề cao bằngchứng thực tế Đồng thời, thực hiện dân chủ hóa, quản lý xã hội từ chủ yếudựa trên quy định của pháp luật sang dựa trên giám sát Chấp nhận tính đadạng, mềm mỏng, uyển chuyển của thực tế quản lý xã hội

Đề cao mục tiêu hiệu quả của hoạt động quản lý xã hội hơn là sự thân

quen, tuổi tác, giới tính, thành phần xuất thân của cán bộ quản lý Đề cao trình

độ chuyên môn kỹ thuật của cán bộ quản lý và việc học tập không ngừng đểnâng cao trình độ Đề cao sự công bằng, đặc biệt là bình đẳng giới và bìnhđẳng theo tuổi tác

Một trong những nguyên tắc, yêu cầu bức thiết của quản lý xã hội ở ViệtNam chính là nỗ lực đẩy lùi những hạn chế:(i) Không phân biệt được giữaviệc công và việc tư với hậu quả là có xu hướng sử dụng các nguồn lực côngcho các mục đích tư lợi; (ii) Không thiết lập được sự rõ ràng về pháp luật đốivới hành vi của các chủ thể quản lý; (iii) Có nhiều quy tắc và quy định gâykhó khăn cho sự vận hành bình thường của đời sống xã hội; (iv) Có các ưutiên phát triển không nhất quán, dẫn đến việc lãng phí và đầu tư sai các nguồnlực của xã hội; (v) Quá trình ra quyết định không minh bạch, thiển cận, thiếu

hệ thống, toàn diện; (vi) Thiếu tiêu chuẩn đạo đức trách nhiệm cá nhân tronghoạt động quản lý xã hội; (vii) Thiếu các giả định/tình huống khi ra quyếtđịnh chính sách được xác định một cách rõ ràng1

Thiết chế xã hội trong quản lý xã hội hiện đại

Thiết chế xã hội (social institutions, thể chế xã hội) là hệ thống các quytắc, các hệ giá trị xã hội, các chuẩn mực và các quy định chính thức và phichính thức có khả năng định hướng, điều chỉnh hành vi, hoạt động của các cácnhân, nhóm, tổ chức nhằm thỏa mãn nhưng nhu cầu cơ bản của xã hội

Sự tồn tại và phát triển của thiết chế xã hội là do điều kiện khách quan,biểu hiện ở tính thống nhất với cơ sở kinh tế - xã hội Thiết chế xã hội luôn có

sự độc lập tương đối và có tác động trở lại đối với cơ sở kinh tế - xã hội.Tuynhiên, xu hướng tác động chi phối và quy định lẫn nhau mới chính là bản chấtcủa thiết chế xã hội Bất kỳ một sự thay đổi trong một thiết chế xã hội đều cóthể đưa đến sự thay đổi đáng kể của một thiết chế xã hội khác Chẳng hạn,một sự thay đổi tích cực của thiết chế giáo dục sẽ dẫn đến những tác động tíchcực của thiết: chế kinh tế, chính trị, pháp luật, văn hóa, gia đình…hiện hành

và ngược lại Mọi thiết chế xã hội có đặc điểm chung là thực hiện các chứcnăng điều chỉnh các quan hệ xã hội, hành vi của con người, thực hiện quản lý

và kiểm soát xã hội.Chẳng hạn, chức năng điều hòa các quan hệ xã hội và

1 Vũ Mạnh Lợi (2012), tài liệu đã dẫn.

kiểm soát xã hội nhằm đảm bảo cho xã hội có sự cố kết bởi các giai tầng xãhội; đảm bảo cho các hành vi của các cá nhân, các nhóm vào các khuôn mẫu

đã được xã hội thừa nhận là đúng,thúc đẩy các hành vi lệch chuẩn vào khuônphép hay trật tự Chức năng trật tự hoá hành động của các thành viên trongnhóm và xã hội của thiết chế xã hội đảm bảo cho các hoạt động với các kiểuhành vi xã hội được chấp nhận trong nhiều trạng thái xã hội khác nhau Đồngthời, với sự hoạt động của các thiết chế, các cá nhân tiếp nhận các khuôn mẫuhành vi và thực hiện theo các khuôn mẫu đó tùy theo từng tình huống cụ thể.Chức năng xã hội hoá vai trò của cá nhân của thiết chế xã hội xác định vai tròcủa cá nhân mà xã hội chấp nhận để cá nhân nhận biết trong quá trình xã hộihóa Từ đó, các cá nhân có thể lựa chọn vai trò nào đó đối với mình là phùhợp Chức năng áp đặt và duy trì mô hình văn hoá của thiết chế xã hội thựchiện sự thừa nhận/chấp nhận giá trị, chuẩn mực xã hội, khuôn mẫu hành vi;nhằm củng cố nhận thức, thống nhất hành động của mọi thành viên trong xãhội

Trong thời kỳ phát triển “bình thường” của xã hội, các thiết chế xã hội

có tính ổn định và vững chắc, có khả năng tổ chức các lợi ích xã hội, làm cho

xã hội phát triển một cách ổn định, hài hòa và bền vững Khi các thiết chế xãhội không ổn định, vững chắc, chiều hướng tác động của chúng đến sự pháttriển của xã hội là kìm hảm, bất cập, rối loạn, khủng hoảng của xã hội Tínhkhông hiệu quả của các thiết chế xã hội được biểu hiện ở sự tác động khônghài hòa, không có khả năng tổ chức các lợi ích xã hội, không thu xếp theo trật

tự sự vận hành của các mối liên hệ xã hội…Khi thiết chế xã hội có vai trò tíchcực, đáp ứng thõa mãn các nhu cầu thì xã hội càng phát triển Do đó, sự biếnđổi tích cực của các thiết chế xã hội chính là một thành tố của biến đổi, pháttriển xã hội chứ không chỉ là điều kiện để biến đổi, phát triển xã hội… Đồngthời, thiết chế xã hội có luôn có chức năng kiểm soát các vấn đề xã hội, sailệch xã hội và tình huống bất thường cũng như khả năng quản lý sự biến đổi,phát triển xã hội theo mục tiêu chung của xã hội Chính vì vậy, một trongnhững vấn đề quan trọng của quản lý xã hội ở Việt Nam chính là phải thôngqua và bằng hệ thống các thiết chế xã hội, như: chính trị, kinh tế, pháp luật,gia đình, văn hóa, giáo dục, tôn giáo, truyền thong đại chúng, dư luận xãhội…Tức là quá trình quản lý xã hội phải phát huy việc tối ưu hóa sự thamgia của hệ thống các thiết chế xã hội

1.4 Một số vấn đề đặt ra đối với quản lý xã hội ở Việt Nam

Nghiên cứu quản lý xã hội ở Việt Namchủyếudừnglạiởviệcđưaracácđịnhhướng vĩ mô Trong khi đó, các cấp độ của hoạtđộng quản lý xã hội: quản lý biến đổi xã hội, quản lý phát triển xã hội,

chưaxâydựngđượchệthốnglýluậnvữngchắc,cùngcácphạmtrù

vàkháiniệmcơbảncholĩnhvựcxãhộichỉnhthể Đối tượng của quản lý xã hộithườngbịphânchia,táchrờithànhtừngvấnđềcụthểnênkhôngchophépxemxétcácv

vững.PhươngthứclãnhđạocủaĐảngđốivớiNhànước,MặttrậnTổquốcvàcácđoànthểchínhtrị-xãhội hướng đến mục tiêu quản lý xã hội tốt/hiệu quả/hiệu lực còn

trongcácchiếnlượcvàcươnglĩnhxâydựngvàpháttriểnđấtnước,Đảngchưaxácđịnhđượcmôhìnhvàphươngthứcquảnlýxãhộicụthểtrongthờikỳhiệnđạihóa,côngnghiệ

phóamàtrongđócósựkếthợphàihòagiữabacơchế:nhànước,thịtrườngvàcộngđồng

.Trongthựctế,bacơchếnàyluôntồntạimộtcáchchínhthứchoặckhôngchínhthứctrongmọimặtđờisốngxãhội,nhưngmộtmôhìnhkếthợphàihòagiữabacơchếmớipháthuyđượctốiđanguồnlựcxãhội,hạnchếnhữngtácđộngtiêucực,lạchậumâuthuẫn.Quảnlýxãhộivẫnđượcnhìnnhậnchủyếuvẫnlàvaitròcủa các cơ quan thuộcquyền lựcnhànước,mangtínhchất chính thức, từ trên xuống dưới, pháp quy và

bị động Trong khi đó, vaitròcủacộngđồng tham gia quản lý xã hội, mangtính chất phi chính thức, từ dưới lên trên, chủ động, tự quản…chưađượcchúýđúngmức

Chưanhậnthứcđúngmứcvềtầmquantrọngcủaviệcxâydựngcơchếquảnlýxãhội/cộngđồnghiệnđại(nhấtlàởthànhthị),thaythếchocơchếquảnlýmangtínhlàngxãtruyềnthống.Điềunàyphầnnhiềulàhậuquảcủaviệcthiếumôhìnhquảnlýxãhộicósựkếthợ

chưanhậnthứcđúngmứcvềtầmquantrọngcủa các thiết chế xãhộitrongtổchứcvàquảnlýxãhội.Trong khi đó, những rào cản của truyền thốngvẫn đang tác động tiêu cựcđếnhiệuquảquảnlýxãhộihiệnđại một cách

dodẫnđếnsựthiếuhiệuquảtrongviệctriểnkhaihệthốngluậtpháp,xâydựngnhànước

dochưacónhậnthứcthốngnhấtvềmôhìnhcụthể,pháttriểnxãhộiởViệtNamđãđượcghinhậnởnhiềukhíacạnh/

chỉbáo,nhưngmangtínhrờirạc,chắpvá,chứchưathựcsựlàpháttriểnbềnvững,hàihòacủacảhệthống

Các quyềntựdodânchủcủangườidânđã có cố gắng những vẫn chưa đáp

Cơchếgiámsát,phảnbiệnchínhsáchvàhoạtđộngcủaĐảng/Nhànướcchưahiệuquả,cònnặngvềhìnhthức

Chưapháthuyhiệuquảvaitròvàsựthamgiacủacáctổchứcxãhội.Cáctổchứcxãhộith

ườngcóxuhướngbịnhànướchóa,chínhtrịhóa,hoặcthịtrườnghóa Mặc dù đã cónhững thay đổi nhất định, tuy nhiên thực tế cho thấychưacónhậnthứcđủsựvềcầnthiếtphảipháthuychứcnăng,vaitròcủa các tổ chức

engạiđángkểvềsựthamgiaquảnlýxãhộicủacáctổchứcxãhộicóthểlàmảnhhưởngđếnđếnsựổnđịnhxãhộihayvítrílãnhđạocủaĐảng.Điềunàycũngtươngtựnhưsựlongạivềkinhtếtưnhân, kinh tế thị trường sẽ chệch hướng chủ nghĩa xã hội như quanniệm những năm trước đây Vấnđềđặt ra làcầnxâydựngđượccơchếphùhợppháthuymọi lực lượng, nguồnlực tham giaquản lýxãhội

Mặc dù đã có nhiều đổi mới, tuy nhiên tư duy và hành động máy móc,sựthiếulinhhoạttrongtổchứcvàquảnlýxãhội vẫn đang là một rào cản lớn ở ViệtNam hiện nay Chẳng hạn, ở tầm vĩ mô, có sự đồng nhất giữa mục tiêu vàphương thức quản lý xã hội Ngượclại,ởtầmtrungmôvàvimô, hoạtđộngquảnlýxãhộicóxuhướngquánặngvềmụctiêu,thànhtích,thiđua,phòngtrào,trongkhinhữngnguyêntắcvàđạolýnhânvăncơbảnkhôngđượcchútrọngđúngmức.Việcchỉtậptrungvàonhữngđộnglựcbênngoài(phấnđấuđểđạtchỉtiêu,thànhtích,khenthưởng,bằngcấp,chứcvụ,thunhập )hơnlànhữngđộnglựcthựcchấtbêntrong,tứclàcácđộnglựctinhthầnvàđạođứccóthểdễdẫnđếnhànhvivàứngxửlệchchuẩn,miễnsaođạtđượcmụctiêu

Cơchếquảnlýxãhộituyđãcómộtsốđổimới,nhưngvẫncònnhữngtưduythờibaocấp(quảnlýdânsốbằnghộkhẩu,hạnchếquyền công dân)1

Mặc dù đã có những chuyển biến, tuy nhiênnănglựcxâydựngthểchế,quảnlý,điềuhành,tổchứcthựcthiphápluậtcònyếu;

bộmáyquảnlýnhànướccòncồngkềnh,quanliêu,thiếuhiệuquả;

cảicáchtưphápcònchậm,chưađồngbộ,hiệuquảchưacao;

cảicáchhànhchínhchưađạtyêucầuđềra;phâncấpchứcnăng,nhiệmvụchưarànhmạchgiữacáccơquanĐảngvớiNhànướcvàdoanhnghiệp,giữatrungươngvàđịaphươn

phậncánbộ,côngchứcchưađápứngđượcyêucầu2 Chính vì vậy, nhiều vấn đềbiến đổi xã hội, phát triển xã hội chưa được nhận diện và đưa vào đối tượngquản lý xã hội Cácvấnđềxãhộibứcxúc vẫntồntại một cách khá phổ biến, đang

có xu hướng gia tănghoặcmớinảysinh Bên cạnh đó, các hành vi sai lệch xãhội theo chiều hướng tiêu cực, các tình huống bất thường ngày càng xuất hiệnnhiều, để lại hệ quả xã hội nặng nề, trong khi đó các biện pháp ứng phó chưakịp thời và hiệu quả

Thực tế cho thấy tưtưởng/đườnglối, chính sách pháp luậtcủaĐảng, Nhànướcvềquảnlýxãhộichưathựcsự“quántriệt”trongmộtbộphậntổchứcđảng,chínhquyền,tổchứcđoànthể chính trị, tổ chức xã hội, doanh nghiệp và các giai tầng

1 Đặng Nguyên Anh và cộng sự (2016),Biến đổi xã hội ở Việt Nam: truyền thống và hiện đại, Nxb Khoa học

Xã hội, Hà Nội,tr 527.

2 Đặng Nguyên Anh và cộng sự (2016), sđd, tr 528.

xã hội.Bên cạnh đó,sựphảnhồivàphảnbiện xã hộicủa các tổ chứcĐảng,chínhquyền,tổchứcđoànthể chính trị, tổ chức xã hội, doanh nghiệp vàcác giai tầng xãhộiđốivớiđườnglối, chính sách pháp luậtcủaĐảng, Nhà nướccònkháhạnchế Trong khi đó, các chuẩn mực quốc tế, các thành quả nghiêncứu khoa học liên quan đến quản lý xã hội trên thế giới vì nhiều lý do khácnhau vẫn chưa được tính đến hay áp dụng kịp thời, hiệu quả.

II MỘT SỐ NỘI DUNG QUẢN LÝ XÃ HỘI

2.1.Biến đổi xã hội và quản lý biến đổi xã hội

Biến đổi xã hội

Biến đổi xã hội (social change)luôn là chủ đề trung tâm của khoa học xãhội học Vào giữa thế kỷ XIX những cố gắng đầu tiên phân tích xã hội học vềchủ đề này đã được thúc đẩy bởi nhu cầu cần phải giải thích hai làn sóng biếnđổi lớn đang diễn ra trên khắp châu Âu lúc này Đó là quá trình công nghiệphóa và sự mở rộng dân chủ, cũng như các quyền công dân, được thức tỉnh từsau cuộc cách mạng ở Pháp và Mỹ1 A.Comte (1798-1857 người Pháp) trong

lý thuyết về động thái xã hội của mình cho rằng các xã hội đã và đang pháttriển thông qua những giai đoạn có thể dự báo được dựa trên sự phát triển củatri thức nhân loại H.Sencer (1820-1903 người Anh) thì đưa ra lý thuyết về sựbiến đổi mang tính cách mạng dựa trên sự tăng trưởng dân số và những khácbiệt cấu trúc Còn K.Marx (1818-1883-người Đức) thì đưa ra quan niệm chorằng những biến đổi xã hội mạnh mẽ nhất đều mang bản chất cách mạng, như

là hệ quả của các cuộc đấu tranh giành quyền lực giữa các giai cấp về kinh tế2.Cũng giống như trong tự nhiên, mọi xã hội không ngừng biến đổi Sự ổnđịnh của xã hội chỉ là sự ổn định của bề ngoài, còn thực tế nó không ngừngthay đổi bên trong bản thân nó Bất cứ xã hội nào, cho dù nó có bảo thủ và cổtruyền đến đâu cũng luôn biến đổi Sự biến đổi trong xã hội hiện đại ngàycàng rõ hơn, nhanh hơn, đa dạng, phức tạp hơn Có thể hiểu, biến đổi xã hội

là quá trình xã hội trong đó các yếu tố cấu thành xã hội và cả hệ thống xã hộithay đổi từ trạng thái này sang trạng thái khác3 Khái niệm biến đổi xã hội vừanêu cho thấy bất kỳ một sự thay đổi nào ở thành phần và cấu trúc của xã hộiđều được gọi là biến đổi xã hội Biến đổi xã hội diễn ra ở quy mô, cấu trúc vàthành phần của xã hội như nhóm xã hội, vị thế xã hội, văn hóa, mạng lưới xãhội và toàn bộ hệ thống xã hội mà các yếu tố này tạo nên Cùng với chiềucạnh cấu trúc-hệ thống xã hội còn có chiều cạnh thời gian: bất kỳ sự biến đổinào cũng diễn ra trong khung thời gian nhất định và có thể là tạm thời, ngắngọn hoặc bền vững lâu dài Sự biến đổi xã hội có thể diễn ra một cách tuần tự,

1Trịnh Duy Luân (2003), Nghiên cứu những vấn đề biến đổi xã hội ở nước ta hiện nay, Tạp chí Xã hội học,

số 2, tr 3

2 Trịnh Duy Luân (2003), tài liệu đã dẫn, tr 3.

3 Lê Ngọc Hùng (2010), Các cấp độ và xu hướng biến đổi xã hội ở Việt Nam hiện nay nhìn từ góc độ xã hội

học, Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội số 4, tr 7.

từ từ theo quy luật tiến hóa hoặc diễn ra một cách mạnh mẽ, đột ngột dưới tácđộng của các cuộc cách mạng xã hội Sự biến đổi có thể theo chiều hướng tiến

bộ, với đặc trưng là trạng thái tiếp theo đạt tới mức hoàn thiện cao hơn trạngthái trước đó Cũng có thể biến đổi xã hội theo chiều hướng suy thoái, vớibiểu hiện là trạng thái tiếp theo kém hơn trạng thái trước đó1

Biến đổi xã hội là hiện tượng phổ biến, nhưng nó diễn ra không giốngnhau giữa các xã hội Biến chuyển xã hội có một số đặc trưng như sau:(i) Diễn ra trong những môi trường, các không gian xã hội khác nhau; (ii) Tốc

độ và tính chất khác nhau; (iii) Biến đổi xã hội cũng diễn ra trên nhiềuphương diện khác nhau; (iv)  Vừa có tính tự giác, nhưng cũng mang tính phi

kế hoạch, có những biến đổi người ta lường trước, nhưng có những thay đổicon người không thể lường được; (v) Biến đổi xã hội vừa mang kết quả tốt,nhưng cũng mang lại nhiều hậu quả xấu; (vi) Có những biến đổi diễn ra trongthời gian ngắn, nhưng cũng có những biến đổi xã hội diễn ra thời gian rất lâudài

Ba cấp độ biến đổi xã hội làbiến đổi vĩ mô; biến đổi xã hội trung mô;biến đổi vi mô Biến đổi xã hội ở cấp độ vi mô thể hiện rõ nhất là biến đổinhận thức, thái độ và hành vi của cá nhân và các nhóm nhỏ Biến đổi xã hội ởcấp độ trung mô thể hiện rõ nhất là sự biến đổi mô hình tổ chức, cấu trúc tổchức, chức năng vai trò của tổ chức Sự biến đổi xã hội ở cấp độ vĩ mô thểhiện rõ nhất là biến đổi của hệ thống cấu trúc xã hội, ví dụ từ truyền thốngsang hiện đại, từ nông nghiệp sang công nghiệp2 Biến đổi xã hội không songhành, thuận chiều và đồng nhất tự nhiên với phát triển và tiến bộ Biến đổi xãhội vừa bao hàm những biến đổi nội tại của lĩnh vực xã hội, của từng yếu tốcấu thành lĩnh vực này lại vừa bao hàm, phản ánh những biến đổi với tư cách

là hệ quả xã hội từ những biến đổi ngoài lĩnh vực xã hội, của kinh tế, chính trịvăn hóa và môi trường tác động vào con người, vào các quan hệ và cấu trúc

xã hội Và, những biến đổi trong các lĩnh vực này không phải là tương dung

mà trong không ít trường hợp lại mâu thuẫn với nhau Rõ nhất là kinh tế tăngtrưởng và có những biến đổi tích cực nhưng không tự động dẫn tới nhữngbiến đổi xã hội tích cực tương ứng

Các khía cạnh trong biến đổi xã hội bao gồm: (i) Biến đổi về dân số, (ii)Biến đổi về môi trường, (iii) Biến đổi về chính trị, (iv) Biến đổi về kinh tế, (v)Biến đổi về tư tưởng, (vi) Biến đổi về văn hóa và tôn giáo, (vii) Biến đổi vềcông nghệ và kỹ thuật Qúa trình biến đổi xã hội là quá trình chịu sự tác độngbởi nhiều yếu tố, trong đó hoạt động quản lý xã hội đóng vai trò đặc biệt quantrọng Điều này thể hiện ở chỗ, hệ thống lý thuyết về phát triển kinh tế, chínhtrị, văn hóa, xã hội và môi trường tạo nên mô hình bền vững, hài hòa cho sựbiến đổi xã hội; hệ thống chủ trương, chính sách, pháp luật về phát triển kinh

tế, chính trị, văn hóa, xã hội và môi trường bảo đảm những điều kiện cụ thể

1 Lê Ngọc Hùng (2010), tài liệu đã dẫn, tr 7.

2 Lê Ngọc Hùng (2010), tài liệu đã dẫn, tr 8.

cho sự biến đổi xã hội; đội ngũ những con người thực hiện các chủ trương,chính sách, pháp luật về phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và môitrường bảo đảm những điều kiện thực hiện sự cam kết của xã hội cho biến đổi

xã hội; hệ thống thể chế, thiết chế xã hội kiểm soát việc thực hiện các quátrình biến đổi xã hội Đây là những điều kiện ràng buộc đối với việc thựchiện các điều kiện biến đổi xã hội vì con người, vì sự tiến bộ Nhận diệnnhững biến đổi xã hội, tức là xem xét nội dung, nguyên nhân, quy mô, xuhướng và tính phức tạp của những biến đổi đó một cách cụ thể

Biến đổi xã hội ở Việt Nam là một quá trình “biến đổi kép”, không chỉ làchuyển đổi từ nền văn minh nông nghiệp cổ truyền sang nền văn minh côngnghiệp và hiện đại mà đồng thời còn là sự chuyển đổi từ cơ chế quản lý kếhoạch hóa tập trung bao cấp sang nền kinh tế thị trường, có sự điều tiết củaNhà nước1 Nghiên cứu biến đổi xã hội ở Việt Nam qua hơn 30 năm vừa qua

là nghiên cứu những biến đổi xã hội gắn liền với tiến trình đổi mới đất nước.Biến đổi xã hội ở Việt Nam vừa chịu sự tác động to lớn của lực hút và lực đẩycủa bối cảnh kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội trong nước và trên thế giới; củatruyền thống và hội nhập quốc tế; của quy luật phát triển không đều giữa cácvùng miền, giai tầng xã hội, lĩnh vực; đặc biệt là định hướng xã hội chủ nghĩachưa có tiền lệ Trong đó có thể dễ dàng nhận diện biến đổi xã hội trên cácchiều cạnh: Biến đổi cấu trúc xã hội; biến đổi phân tầng xã hội; biến đổi thiếtchế xã hội/thể chế xã hội; biến đổi quan hệ xã hội; biến đổi hệ thống giá trị,chuẩn mực xã hội; biến đổi nhu cầu lợi ích; biến đổi tâm lý xã hội, mô hìnhhành vi và lối sống; biến đổi cấu trúc lao động; biến đổi hệ thống phúc lợi xãhội và mạng lưới an sinh xã hội…là những biến đổi xã hội điển hình nhất ởViệt Nam trong đổi mới Đặc biệt, trong cấu trúc xã hội đã và đang biến đổimạnh mẽ, với sự xuất hiện của các giai tầng xã hội mới Hiện nay, cấu trúcgiai tầng xã hội ở Việt Nam được xác định, bao gồm: (i) công nhân; (ii) nôngdân; (iii) trí thức; (iv) doanh nhân; (v) thanh niên; (vi) phụ nữ; (vii) quân đội;(viii) người cao tuổi; (ix) người về hưu; (x) tôn giáo; (xi) dân tộc (các tộcngười thiểu số); (xii) công chức, viên chức; (xiii) người Việt Nam ở nướcngoài2

Quản lý biến đổi xã hội

Có thể hiểu quản lý biến đổi xã hội là việc sử dụng hệ thống giá trị,chuẩn mực xã hội, chính sách và các thể chế, thiết chế xã hội Thông qua đócác chủ thể tham gia vào hoạt động quản lý biến đổi xã hội Qúa trình nàydiễn ra trong môi trường tương tác xã hội giữa chủ thể thuộc hệ thống chínhtrị và khu vực bên ngoài hệ thống chính trị Chẳng hạn, nhà nước ban hànhcác quy tắc, quy định cho biến đổi xã hội; trong khi xã hội xác định rõ lợi ích

và hành động tập thể để thúc đẩy biến đổi xã hội theo hướng tích cực Như

1 Đặng Nguyên Anh và cộng sự (2016), sđd, tr 9

2 Hoàng Chí Bảo (2008), Biến đổi xã hội ở Việt Nam qua hơn 20 năm đổi mới, VNH3.TB6.798