Ảnh hưởng của lợi ích nhóm đến chủ nghĩa xã hội ở việt nam hiện nay

Trong sự nghiệp đổi mới, nhận thức của Đảng ta về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam đã ngày càng rõ hơn trên những nét cơ bản trong sự nghiệp đổi mới. Tuy vậy vẫn còn nhiều điều cần làm sáng tỏ, mà một trong số đó là vấn đề lợi ích. Trước đây, tư duy giáo điều thường nhấn mạnh một cách cực đoan lợi ích xã hội mà xem nhẹ lợi ích của cá nhân, lợi ích của từng bộ phận. Từ khi bước vào thời kỳ đổi mới, quan niệm đó đã được điều chỉnh và thực tế đã xác nhận những thành tựu to lớn và có ý nghĩa lịch sử ở lĩnh vực này. Tuy vậy, cho đến nay, kết hợp hài hòa giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội vẫn là một bài toán khó. Bởi từ sau thời kỳ đổi mới, lại xuất hiện tình trạng lợi ích cá nhân bị đẩy lên đến mức biến thành chủ nghĩa cá nhân, vì lợi ích riêng mà sẵn sàng đi ngược lại với lợi ích chung, lợi ích xã hội. Vấn đề là làm thế nào để lợi ích cá nhân thực sự là một động lực phát triển của đất nước. Giải quyết vấn đề này là một trong những mục tiêu trong chính sách của Đảng và Nhà nước ta. Lãnh đạo phải tính đến các nhu cầu và lợi ích, điều chỉnh chúng, thông qua chúng để tạo nên tính tích cực hoạt động sáng tạo của quần chúng tự giác tham gia vào quá trình đổi mới xã hội.

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Trong sự nghiệp đổi mới, nhận thức của Đảng ta về chủ nghĩa xã hội vàcon đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam đã ngày càng rõ hơn trên nhữngnét cơ bản trong sự nghiệp đổi mới Tuy vậy vẫn còn nhiều điều cần làm sáng tỏ,

mà một trong số đó là vấn đề lợi ích Trước đây, tư duy giáo điều thường nhấnmạnh một cách cực đoan lợi ích xã hội mà xem nhẹ lợi ích của cá nhân, lợi íchcủa từng bộ phận Từ khi bước vào thời kỳ đổi mới, quan niệm đó đã được điềuchỉnh và thực tế đã xác nhận những thành tựu to lớn và có ý nghĩa lịch sử ở lĩnhvực này Tuy vậy, cho đến nay, kết hợp hài hòa giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xãhội vẫn là một bài toán khó Bởi từ sau thời kỳ đổi mới, lại xuất hiện tình trạnglợi ích cá nhân bị đẩy lên đến mức biến thành chủ nghĩa cá nhân, vì lợi ích riêng

mà sẵn sàng đi ngược lại với lợi ích chung, lợi ích xã hội Vấn đề là làm thế nào

để lợi ích cá nhân thực sự là một động lực phát triển của đất nước Giải quyếtvấn đề này là một trong những mục tiêu trong chính sách của Đảng và Nhà nước

ta Lãnh đạo phải tính đến các nhu cầu và lợi ích, điều chỉnh chúng, thông quachúng để tạo nên tính tích cực hoạt động sáng tạo của quần chúng tự giác thamgia vào quá trình đổi mới xã hội

Đặt ra điều này vì trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước,

sự xuất hiện của lợi ích nhóm đang trở thành một yếu tố tác động cả thuận chiều

và nghịch chiều đến chủ nghĩa xã hội Về bản chất, lợi ích nhóm là sự phản ánh

lợi ích chung của nhiều chủ thể đang có nhu cầu tìm kiếm những phương tiện,điều kiện thực hiện những lợi ích riêng (cá nhân) nhất định Lợi ích nhóm có cảtác động tích cực và tác động tiêu cực đến đời sống kinh tế, chính trị, xã hội củađất nước Lợi ích nhóm tiêu cực là lợi ích của một cộng đồng, có tổ chức hoặc tựphát của những người có cùng chung một số mục đích, cùng chung lợi ích; họ tìmmọi cách tác động đến cơ quan, người có quyền theo hướng có lợi cho nhóm củamình Mục đích riêng mà họ đạt được thường xâm hại tới lợi ích chung của toàn

xã hội

Nó là các hình thức hối lộ như “chạy” dự án, “chạy” vốn, “chạy” chức quyền vàthậm chí “chạy” cả chính sách vì các lợi ích cục bộ, địa phương Nguy hại hơn,lợi ích nhóm đã có những biểu hiện vi phạm lợi ích của xã hội: sử dụng bừa bãi vàtham nhũng tiền vay của quốc gia (ODA) và của nhân dân (công trái) trong cáccông trình lớn; làm tha hóa cán bộ, gây mất lòng tin của nhân dân; và làm tăngnguy cơ chệch hướng xã hội chủ nghĩa Những năm gần đây, lợi ích nhóm càngngày càng gia tăng và phát triển sâu rộng, quy mô lớn hơn nhiều Tác động tiêucực của các nhóm lợi ích vào quá trình thực hiện các lợi ích hợp pháp và chínhđáng khác, vào hiệu quả của thực thi chính sách và gần đây, có cả những dấu hiệucho thấy, vào cả quá trình hoạch định chính sách đã được xác nhận là một thực

tế Đảng ta cũng khẳng định ba cản trở lớn nhất của tái cơ cấu nền kinh tế là lợi ích nhóm, tư duy nhiệm kỳ, tính cục bộ Trong Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc

lần thứ XII, vấn đề phòng chống lợi ích nhóm tiêu cực nhằm xây dựng Đảng trongsạch, vững mạnh cũng đã được đặt ra

Lợi ích nhóm không chỉ có tác động tiêu cực mà vẫn có cả những lợi íchnhóm phù hợp với lợi ích của cả cộng đồng, xã hội, chứa đựng nhiều yếu tố tíchcực Cần nhận thức rằng, các nhóm lợi ích khác nhau là một trong những hệ quảcủa đa dạng hóa về lợi ích - một hiện tượng khách quan của thời kỳ quá độ lên chủnghĩa xã hội Lợi ích nhóm tác động tích cực sẽ góp phần thúc đẩy sản xuất, tạomôi trường dân chủ, công bằng, nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng và Nhà nước.Trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát triển nềnkinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thì việc chấp nhận hoạt động củacác nhóm lợi ích chính đáng và kịp thời ngăn chặn sự lũng đoạn của các nhóm lợiích tiêu cực đang hình thành sẽ góp phần để xây dựng một nước Việt Nam dângiàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

Có thể thấy, trên thế giới, vấn đề lợi ích nhóm đã xuất hiện, được nghiêncứu từ lâu, và lợi ích nhóm thực chất là một hiện tượng khách quan trong bất kỳ

xã hội nào Nhưng lợi ích nhóm ở Việt Nam có được hiểu như cách mà các nước

có xã hội dân sự ở phương Tây đã xem xét không, những vấn đề đang nảy sinh

đặc biệt là về lợi ích nhóm tiêu cực cần phải được đặt trong bối cảnh nước tahiện nay nhanh chóng trở thành bức xúc trong thực tiễn và đòi hỏi phải có sựnghiên cứu đầy đủ hơn Trong một vài năm gần đây, những nghiên cứu một cách

có hệ thống trên cả phương diện lý luận và thực tiễn về vấn đề này đã xuất hiệnnhiều hơn Nhưng còn rất ít nghiên cứu nhìn nhận lợi ích nhóm dưới góc độ nhưmột yếu tố tác động đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay Do đó, chúng tôi

cho rằng, chọn đề tài: “Ảnh hưởng của lợi ích nhóm đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên cứu luận án tiến sĩ chuyên ngành Chủ

nghĩa xã hội khoa học là cần thiết

2 Mục đích, nhiệm vụ của luận án

2.1 Mục đích: Trên cơ sở phân tích những biểu hiện và đặc điểm của lợi

ích nhóm và những ảnh hưởng của nó đến định hướng chủ nghĩa xã hội ở ViệtNam, luận án đề xuất những quan điểm cơ bản và những giải pháp chủ yếu nhằmphát huy những mặt tính tích cực và phòng, chống ảnh hưởng tiêu cực của lợi íchnhóm đến chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay

2.2 Nhiệm vụ: để thực hiện được mục tiêu tổng quát trên, luận án đề ra

những mục tiêu cụ thể sau:

Một là, tổng quan một số công trình liên quan đến vấn đề lợi ích, lợi ích

nhóm và ảnh hưởng của lợi ích nhóm ở Việt Nam thời kỳ đổi mới

Hai là, trình bày một số khái niệm công cụ và các vấn đề lý luận chung về

lợi ích; lợi ích nhóm - bao gồm bản chất, nguồn gốc, phân loại lợi ích nhóm, lợiích nhóm và kinh nghiệm kiểm soát lợi ích nhóm ở một số nước trên thế giới, biểuhiện của lợi ích nhóm ở Việt Nam; và những vấn đề xoay quanh chủ nghĩa xã hội

ở Việt Nam hiện nay trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội có mối quan hệ vớilợi ích nhóm

Ba là, phân tích cả ảnh hưởng tích cực và ảnh hưởng tiêu cực của lợi ích

nhóm đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam thời kỳ đổi mới

Bốn là, đề xuất các phương hướng, giải pháp nhằm phát huy những ảnh

hưởng tích cực của lợi ích nhóm và hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của nó đốivới chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam thời kỳ đổi mới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: các lợi ích nhóm ảnh hưởng đến chủ nghĩa xã

hội ở Việt Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Việt Nam thời kỳ đổi mới (từ năm 1986 đến nay).

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận: luận án dựa vào cơ sở lý luận của chủ nghĩa duy vật

biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, các nguyên lý về mối quan hệ biện chứnggiữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thựctiễn; trên quan điểm khách quan, biện chứng

4.2 Phương pháp nghiên cứu: luận án sử dụng phương pháp so sánh,

phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp lịch sử và logic, phương phápvăn bản học

5 Về đóng góp của luận án

5.1 Đóng góp lý luận: góp phần hệ thống hóa và đưa ra quan điểm về

nguồn gốc, bản chất, biểu hiện của lợi ích nhóm ở Việt Nam thời kỳ đổi mới

5.2 Đóng góp thực tiễn: chỉ ra những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của

lợi ích nhóm đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam thời kỳ đổi mới Từ đó đưa raphương hướng, giải pháp nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực và hạn chế ảnhhưởng tiêu cực của lợi ích nhóm

6 Ý nghĩa của luận án

- Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảngdạy, học tập các lĩnh vực liên quan tới lợi ích nhóm và xây dựng chủ nghĩa xã hội

- Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho những người làm công tác quản

lý xã hội, xây dựng pháp luật, nhận định, tổng kết, rút kinh nghiệm ở địa phươngmình trong công tác lãnh đạo, quản lý

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục công trình đã công bố của tác giảliên quan đến luận án, danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương, 12tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 NHÓM CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Ở TRONG NƯỚC

Trong thời kỳ đổi mới, đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến lợiích, cơ cấu xã hội, phân tầng xã hội, các công trình về các nhóm xã hội như nhómgiai cấp, nhóm giới, nhóm tôn giáo, nhóm dân tộc, lợi ích nhóm, ảnh hưởng củalợi ích nhóm đến các lĩnh vực của xã hội Việt Nam Luận án phân loại thành cácnhóm sau đây:

1.1.1 Nhóm các công trình về vấn đề lợi ích, nhóm xã hội và lợi ích nhóm

Nguyễn Linh Khiếu trong cuốn sách Lợi ích động lực phát triển xã hội [65]

đã trình bày thực chất của lợi ích, nhu cầu và quan hệ lợi ích Tác giả đã vận dụngcác quan điểm lý luận trên vào việc sử dụng vai trò động lực của lợi ích trong sựphát triển của xã hội ta hiện nay Trong đó, tác giả cũng nhấn mạnh rằng, để nhậnthức các quy luật đang chi phối sự vận động của một xã hội cụ thể thì trước hếtphải nhận thức được các lợi ích chung nào đang thôi thúc cả cộng đồng hoạt độngnhằm đạt được chúng Và, điều quan trọng là, phải vạch ra được những lợi ích nàođang là cấp bách và căn bản nhất trong hệ thống các lợi ích đang chi phối sự hoạtđộng của từng cá nhân, của các nhóm xã hội cũng như của cả xã hội trong giaiđoạn lịch sử ấy Trong nghiên cứu này, tác giả nghiên cứu sâu lợi ích riêng, lợi íchchung và mối quan hệ giữa chúng, từ đó khẳng định lợi ích riêng bao giờ cũng làđộng lực trực tiếp và mạnh mẽ nhất thôi thúc cá nhân hoạt động và là nhân tốquyết định trước hết Nó là cơ sở để thực hiện lợi ích chung, ngược lại, lợi íchchung với ý nghĩa là những lợi ích hướng vào thỏa mãn những nhu cầu chung củanhiều thành viên hợp thành cộng đồng nên nó lại là điều kiện và đóng vai trò địnhhướng cho việc thực hiện lợi ích riêng [65, tr.81-82] Vì những lý do trên nên chỉkhi nào tạo lập được mối quan hệ hài hòa giữa lợi ích chung và lợi ích riêng thìmới có thể tạo nên được sự phát triển không những của các cá nhân, mà của cảcộng đồng Từ đó một yêu cầu được đặt ra là cần tạo lập một cơ chế kích thích sao

cho mỗi cá nhân riêng lẻ, mỗi cộng đồng riêng lẻ khi hoạt động thực hiện các lợiích riêng của mình, nhất là những lợi ích riêng được phản ánh trong các lợi íchchung của xã hội, cũng sẽ đồng thời tạo nên một xu hướng vận động chung của cảcộng đồng theo hướng chúng ta mong muốn.

Nguyễn Linh Khiếu, Góp phần nghiên cứu quan hệ lợi ích [66] Trong

cuốn sách này, tác giả đưa ra quan điểm của mình: “Lợi ích, xét đến cùng, chính làphương thức để thực hiện nhu cầu trong hoạt động thực tiễn, nhất là trong quan hệ

xã hội, trong đấu tranh xã hội” [66, tr.39] Từ đó, tác giả phân tích mối quan hệgiữa các lợi ích trong sự phát triển xã hội như: mối quan hệ giữa lợi ích vật chất

và lợi ích tinh thần, giữa lợi ích riêng và lợi ích chung, lợi ích trước mắt và lợi íchlâu dài Ở đây, luận án có thể kế thừa các quan điểm về mối quan hệ giữa lợi íchriêng và lợi ích chung để xem xét chúng trong mối quan hệ với lợi ích nhóm

Trong công trình này, tác giả chỉ ra một số điểm như sau: một là, lợi ích chỉ tồn tại trong quan hệ xã hội và luôn gắn liền với các chủ thể nhất định; hai là, mối quan

hệ giữa cá nhân và cộng đồng là rất đa dạng, do đó, mối quan hệ giữa lợi ích riêng

và lợi ích chung cũng rất đa dạng; ba là, cần tạo ra sự kết hợp thống nhất giữa lợi ích riêng và lợi ích chung; bốn là, quan hệ giữa lợi ích riêng và lợi ích chung thực

chất là các quan hệ cơ bản của một cá nhân hay một nhóm xã hội với cả cộng

đồng; năm là, cần tìm hiểu rõ độ gắn kết về lợi ích giữa cá nhân và cộng đồng theo các cấp độ quan hệ khác nhau của đời sống xã hội; sáu là, mối quan hệ giữa

lợi ích riêng và lợi ích chung, hay còn gọi là lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội có ýnghĩa quyết định đối với sự phát triển xã hội Trong phần về “Lợi ích kinh tế vàcác xu hướng vận động chủ yếu của xã hội hiện nay”, tác giả phân tích, xem xétthực trạng kinh tế - xã hội nước ta hiện nay và các xu hướng vận động của nó Tácgiả chỉ ra các thành phần kinh tế như kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể sẽ phát triểntheo xu hướng mà ta mong muốn - phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa;còn kinh tế tư nhân và tư bản nhà nước, kinh tế cá thể, tiểu chủ nhìn chung có xuhướng vươn tới phát triển tư bản chủ nghĩa Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xãhội, hai xu hướng vận động chính này là hai lực kéo đưa xã hội ta vận động vàphát triển tiến lên Mặt khác, chính hai xu hướng này lại vận động theo hướng

khác nhau, lấn át, đấu tranh gay gắt nhằm thủ tiêu nhau, tạo nên mâu thuẫn cơ bảncủa xã hội ta trong thời kỳ quá độ Và chính bộ máy nhà nước của dân, do dân và

vì dân cần quản lý, điều khiển để định hướng sự phát triển của các thành phầnkinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Luận án tiến sĩ Hiệu quả chi tiêu ngân sách dưới sự tác động của vấn đề nhóm lợi ích ở một số nước trên thế giới [17] của Bùi Đại Dũng trình bày cơ sở

lí luận về hiệu quả chi tiêu ngân sách và vấn đề nhóm lợi ích; hiệu quả chi tiêungân sách dưới sự tác động của các nhóm lợi ích; kinh nghiệm xử lí vấn đề nhómlợi ích nhằm nâng cao hiệu quả chi tiêu ngân sách ở nước ngoài và kiến nghị choViệt Nam

Đặng Quang Định trong công trình Quan hệ lợi ích kinh tế giữa công nhân, nông dân và trí thức ở Việt Nam hiện nay [34] đã phân tích những lợi ích kinh tế

của giai cấp công nhân, giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức Qua đó chỉ ra sựthống nhất và những biểu hiện thiếu thống nhất trong lợi ích kinh tế giữa côngnhân, nông dân và trí thức Tác giả đã đưa ra một số giải pháp định hướng tăngcường sự thống nhất lợi ích kinh tế giữa công nhân, nông dân và trí thức

Nguyễn Hữu Khiển trong bài viết Nhóm lợi ích và vấn đề chống tham nhũng [63] trên cơ sở phân tích những đặc điểm của tham nhũng cùng với nhóm

lợi ích, quan hệ giữa hai vấn đề này, cho rằng phải có biện pháp tổng hợp đểchống tham nhũng và chống lợi ích nhóm tiêu cực Đồng thời, cần phải coi thúcđẩy hoạt động của các nhóm lợi ích chính đáng và ngăn chặn sự lũng đoạn của cácnhóm lợi ích tiêu cực là cơ sở để phòng và chống tham nhũng có hiệu quả Tác giảkhẳng định sự xuất hiện của nhóm lợi ích là khách quan, trong đó “kinh tế hànghóa là tiền đề khách quan đầu tiên của sự hình thành nhóm lợi ích” [63, tr.58].Nhóm lợi ích cũng xuất hiện một cách chủ quan: “với sự phát triển của tri thức vànăng lực của con người, nhất là trong đời sống kinh tế và chính trị, việc tự tìmkiếm đối tác, đồng minh để hình thành các nhóm “mạnh hơn từng cá nhân đơn lẻ”

là một khuynh hướng tất yếu để tồn tại” [63, tr.58] Khi chế độ dân chủ xuất hiệntrong xã hội tư bản, nhóm lợi ích kinh tế tìm cách tác động đến đời sống chính trị

để tạo ra lợi thế chính trị cho mình Như vậy, nhóm lợi ích xuất hiện từ nhu cầu

của nhóm sản xuất kinh doanh hay nhóm lợi ích chính trị Sự phân tích của tác giả

là gợi ý cho luận án về nguồn gốc của nhóm lợi ích

Công trình Thích ứng xã hội của các nhóm xã hội yếu thế ở nước ta hiện nay [18] của Vũ Dũng trình bày những chính sách của Đảng và Nhà nước về các

nhóm xã hội yếu thế; thực trạng thích ứng xã hội của nhóm người cao tuổi, ngườimắc bệnh hiểm nghèo và người khuyết tật, của nhóm trẻ em lang thang cơ nhỡ;đưa ra quan điểm, giải pháp nhằm góp phần nâng cao khả năng thích ứng xã hộicủa những nhóm này Cuốn sách cho thấy hình ảnh nhóm yếu thế ở nước ta.Trong giai đoạn hiện nay, khi nước ta đang xây dựng nền kinh tế thị trường địnhhướng xã hội chủ nghĩa, việc hài hòa giữa yếu tố thị trường và đảm bảo địnhhướng xã hội chủ nghĩa không hề đơn giản Có những lúc yếu tố thị trường khiếnnhiều người đặt lợi nhuận lên trên hết, chỉ quan tâm đến lợi ích những nhóm ưuthế trong xã hội mà quên mất lợi ích các nhóm yếu thế, không đảm bảo được tínhnhân văn của chế độ

Trong cuốn sách Vai trò của lợi ích đối với sự phát triển xã hội [35], của

Đặng Quang Định đã trình bày các quan niệm về lợi ích, phân loại lợi ích, sự hìnhthành và vai trò của lợi ích đối với sự phát triển xã hội Tác giả cũng phân tích cácquan điểm của các nhà kinh điển C.Mác, Ph.Ăngghen về lợi ích và trình bày quanđiểm của Đảng ta trong việc giải quyết vấn đề lợi ích tạo động lực cho sự pháttriển kinh tế - xã hội, trong quan hệ giữa các giai cấp, tầng lớp và xu hướng biếnđổi của các quan hệ lợi ích ở nước ta trong những năm tới Luận án có thể thamkhảo được các khái niệm về lợi ích, quan điểm của các nhà kinh điển về lợi ích vàvai trò của nó

Công trình Phân tầng xã hội ở Việt Nam trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế [111] của Lê Văn Toàn đã phân chia

các nhóm xã hội theo thu nhập (nhóm giàu, nhóm nghèo), theo giới tính (nhómnam, nhóm nữ), theo giai tầng (nhóm công nhân, nhóm nông dân, nhóm trí thức,nhóm doanh nhân…), theo vùng miền (nhóm ở đồng bằng, nhóm ở miền núi),theo nghề nghiệp, theo lứa tuổi Dựa vào sự phân tầng xã hội như trên, có thể thấy,

có bao nhiêu nhóm xã hội là có bấy nhiêu nhóm lợi ích

Lê Xuân Thủy trong cuốn sách Lợi ích của công nhân trong doanh nghiệp

có vốn đầu tư nước ngoài ở Việt Nam hiện nay [109] đã nghiên cứu lý luận và

thực tiễn về lợi ích của công nhân trong doanh nghiệp có vốn đầu từ nước ngoài;

đề xuất một số định hướng và giải pháp nhằm bảo đảm lợi ích của công nhântrong loại hình doanh nghiệp này, trước tác động của những điều kiện mới ở ViệtNam hiện nay

Công trình nghiên cứu Giải quyết quan hệ lợi ích kinh tế trong quá trình đô thị hoá ở nước ta hiện nay [42] của Đỗ Huy Hà trình bày một số vấn đề lý luận và

thực tiễn về giải quyết quan hệ lợi ích kinh tế, tạo động lực phát triển kinh tế - xãhội trong quá trình đô thị hoá ở nước ta hiện nay; thực trạng và một số giải pháp

cơ bản nhằm giải quyết các quan hệ lợi ích trong quá trình đô thị hoá để tạo độnglực phát triển kinh tế - xã hội hiện nay

Nguyễn Thị Mai Hoa trong công trình Kiểm soát lợi ích nhóm - tiếp cận từ góc độ giám sát quyền lực nhà nước [53], khi bàn về mối quan hệ giữa quyền lực

nhà nước và lợi ích nhóm, tác giả khẳng định “tiếp cận lợi ích nhóm không thểtách rời sự tiếp cận chính trị và quyền lực chính trị” [53, tr.68], do đó, để đảm bảolợi ích, công bằng xã hội cho số đông, vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước đượcđặt ra từ rất sớm Việc tập trung và độc quyền quyền lực sẽ sinh ra một số nhómlợi ích theo nghĩa nhóm đặc quyền, đặc lợi, có khả năng tác động lớn hoặc trựctiếp trong quá trình ra quyết sách của chính quyền Do đó, cần một thể chế chínhtrị minh bạch, tiến bộ, có khả năng phân bổ lợi ích thỏa đáng, kích thích khả năngđóng góp, hạn chế khả năng gây hại của các nhóm lợi ích Như vậy, để kiểm soátlợi ích nhóm, ngăn ngừa nhóm lợi ích tiêu cực, cần tập trung vào vấn đề kiểm soátquyền lực nhà nước Từ đó, tác giả nêu ra một số giải pháp như sau: một là, xâydựng cơ chế hoạch định chính sách, ra quyết định minh bạch, khoa học [53, tr.71];hai là, lành mạnh hóa bộ máy công quyền [53, tr.71]; ba là, thiết lập và thực hiệnnghiêm minh chế độ bãi miễn đối với lãnh đạo mất tín nhiệm [53, tr.72]; bốn là,đảm bảo tính thượng tôn của pháp luật [53, tr.72] Bài viết là gợi ý cho luận ántiếp cận quan hệ giữa lợi ích nhóm với quyền lực nhà nước, từ đó có thể đưa ra

những giải pháp hợp lý cho việc phát huy lợi ích nhóm tích cực và hạn chế lợi íchnhóm tiêu cực ở Việt Nam hiện nay.

Bài viết Đảm bảo công bằng xã hội từ góc nhìn nhóm lợi ích [54] của

Nguyễn Thị Mai Hoa bàn về mối quan hệ giữa công bằng xã hội và nhóm lợi ích.Tác giả cho rằng, “một mặt, sự cạnh tranh lành mạnh giữa các nhóm lợi ích tácđộng tích cực tới đảm bảo công bằng xã hội, tạo các động lực cơ bản thúc đẩyphát triển xã hội; mặt khác, sự cạnh tranh thiếu lành mạnh giữa các nhóm lợiích… là nguy cơ trực tiếp đối với công bằng xã hội, hủy hoại tiến bộ xã hội” [54,tr.60] Từ nhận định này, tác giả đưa ra các giải pháp để triệt tiêu “nhóm lợi íchngược”: 1/ đẩy mạnh dân chủ hóa xã hội; 2/ đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhântrong đội ngũ cán bộ công quyền; 3/ trung thực và minh bạch hóa thông tin Bàiviết cung cấp một góc nhìn về ảnh hưởng của lợi ích nhóm đến một trong nhữngmục tiêu của chủ nghĩa xã hội - đó là công bằng xã hội

Nguyễn Ngọc Hà, Trần Thị Bích Huệ trong bài viết Lợi ích nhóm với tính cách một khái niệm của triết học xã hội [43] trình bày tính tất yếu của lợi ích

nhóm, phân loại lợi ích nhóm, quan hệ giữa lợi ích nhóm với lợi ích cá nhân và lợiích xã hội, quan hệ giữa các lợi ích nhóm với nhau, biểu hiện của lợi ích nhómtrong chính sách của nhà nước

Nguyễn Hữu Khiển với bài viết Lợi ích nhóm và nhóm lợi ích dưới dạng tham nhũng [64] phân biệt lợi ích nhóm và nhóm lợi ích, khẳng định tính khách

quan trong sự hình thành lợi ích nhóm và nhóm lợi ích; bản chất của lợi íchnhóm và nhóm lợi ích Từ đó chỉ ra: “lợi ích nhóm dưới hình thức tham nhũng làloại lợi ích nhóm tiêu cực mà Đảng, Nhà nước và toàn xã hội đang quan tâm vàmuốn triệt tiêu trong đời sống dân sự cũng như trong hệ thống chính trị của nướcta” [64, tr.31] cùng với đó là tính chất nguy hiểm bất thường của nó

1.1.2 Các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của lợi ích nhóm ở Việt Nam

Bao gồm các công trình về lợi ích nhóm với đảng cầm quyền, với nhànước…, lợi ích nhóm trong các lĩnh vực cụ thể trong kinh tế, chính trị, văn hóa -

xã hội; lợi ích nhóm tiêu cực và vấn đề tham nhũng… như sau:

Phạm Thành Nam, Đỗ Thị Thạch trong công trình Phát huy dân chủ trong đấu tranh chống tham nhũng ở nước ta hiện nay [78] khẳng định: nguyên nhân

chủ yếu của tình trạng tham nhũng, đã được Đảng ta chỉ rõ, là do việc phát huyquyền làm chủ của nhân dân trong các lĩnh vực đời sống xã hội chưa có hiệu quả;

hệ thống chính trị chưa phát huy được vai trò trong việc quản lý nhà nước, quản lýkinh tế; cơ chế chính sách, luật pháp chưa hoàn thiện, còn nhiều kẽ hở Bằng cácdẫn chứng từ thực tế, từ các nghiên cứu cũng như thông qua các phương tiệnthông tin đại chúng, các tác giả đã phác họa tương đối đầy đủ thực trạng 9 lĩnhvực tham nhũng, tiêu cực xảy ra chủ yếu ở nước ta trong thời kỳ đổi mới (tronglĩnh vực quản lý, sử dụng đất đai; trong lĩnh vực quản lý tài chính, ngân sách;trong lĩnh vực đầu tư, xây dựng cơ bản; trong lĩnh vực tín dụng, ngân hàng; tronglĩnh vực quản lý thuế, quản lý thị trường, quản lý hoạt động kinh doanh thươngmại, xuất nhập khẩu; trong lĩnh vực văn hóa, xã hội; trong lĩnh vực hoạt động tưpháp, trong tham mưu hoạch định chính sách và trong công tác cán bộ) Trong đó,lĩnh vực thứ chín là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến đề tài chính Đây là một dạngtham nhũng, tiêu cực “sạch” vì nó không trực tiếp nhũng nhiễu, lấy tiền của dân,

mà thu lợi gián tiếp, “sạch sẽ” thông qua các đối tượng trung gian như cơ quan,doanh nghiệp, cá nhân hưởng lợi từ sự tham mưu, quyết định của mình Ở một sốnước trên thế giới, tham nhũng, tiêu cực dạng này được gọi là tham nhũng chínhtrị, vì “nó tạo điều kiện cho một nền kinh tế nội tại kết nối những người ủy quyền

và những người đại diện Những người ủy quyền đứng ra bảo vệ, đưa ra nhữngquyết định quan trọng và kiểm soát sự tự chuyên quyền, trong khi các đại diệnchính trị hay quan liêu thì trả tiền để nhận được chiến lợi phẩm của mình” Hành

vi phổ biến của tham nhũng chính trị là “hàng loạt hoạt động chính trị và xây dựngchính sách, trong đó có hối lộ, gian lận bầu cử, bảo trợ lạm quyền…” [78, tr.99].Các tác giả đã bước đầu đưa ra được một số bài học kinh nghiệm, một số quanđiểm, nguyên tắc, biện pháp chỉ đạo việc đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực

mà bao trùm lên tất cả là đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực phải vì nhân dân,dựa vào nhân dân, do nhân dân và động viên được đông đảo nhân dân tham gia.Tham nhũng chính trị có liên quan rất nhiều đến lợi ích nhóm tiêu cực Vì vậy,

cuốn sách cung cấp tư liệu để luận án sử dụng khi bàn về vấn đề tác động của lợiích nhóm tiêu cực đến việc hoạch định chính sách.

Nguyễn An Ninh trong công trình Những nhân tố mới tác động đến triển vọng của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam [84] đã dành chương III để trình bày về

những nét mới của các nhân tố chủ quan trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xãhội ở Việt Nam Trong đó khi bàn về sự xuất hiện và tác động tiêu cực của cácnhóm lợi ích tư, tác giả cho rằng, có thể chia ra hai loại nhóm lợi ích: nhóm lợiích công, vận động cho một số đông hay toàn xã hội, có nhiều đồng thuận vớimục tiêu chung của đất nước; nhóm lợi ích tư chỉ vận động cho lợi ích cục bộcủa một số thành viên, do đó đôi khi lợi ích của xã hội có thể bị hy sinh Nhómlợi ích tư có thể tác động tiêu cực cho triển vọng của chủ nghĩa xã hội ở ViệtNam, nhưng khả năng điều hòa, kiềm chế của Nhà nước đối với chúng lại vấpphải hai vật cản là: sự suy thoái trong đạo đức lối sống của một bộ phận khôngnhỏ cán bộ, đảng viên và cơ chế quản lý điều hành của Nhà nước còn thiếu khoahọc và còn chịu nhiều ảnh hưởng của những tàn dư cơ chế cũ Từ đó, tác giả kếtluận “Sự lộ diện và tác hại ngày càng lớn của các nhóm lợi ích tư chính là mộtnhân tố mới cùng góp phần tạo nên các nguy cơ quan liêu, tham nhũng và chệchhướng xã hội chủ nghĩa Nếu những nhóm lợi ích tư này không được kiềm chế,hậu quả ghê gớm sẽ là: chế độ xã hội chủ nghĩa vẫn còn đó nhưng bản chất đã bịtha hóa, tiêu chí “nhà nước của dân, do dân, vì dân” vẫn được nêu lên nhưng chỉcòn là hình thức…” [84, tr.203]

Hồ Bá Thâm, Mâu thuẫn, xung đột lợi ích nhóm - Thực trạng, xu hướng và giải pháp [102] Cuốn sách phân tích những mâu thuẫn, xung đột về lợi ích nhóm

và nhóm lợi ích trong giai đoạn từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung chuyển sangnền kinh tế thị trường ở thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và ở Việt Nam nóichung Trong quá trình phân tích, các tác giả đã làm rõ quan niệm về lợi ích nhóm,nhóm lợi ích, chỉ ra thực trạng, nguyên nhân của những mâu thuẫn, xung đột này

và đề xuất giải pháp để hạn chế chúng Cách hiểu nhóm lợi ích của các tác giảxuất phát từ thực tiễn Việt Nam: “Nhóm lợi ích là nhóm có tác động đến chínhquyền nhà nước ít hay nhiều, trực tiếp hay gián tiếp bằng nhiều cách: 1/ phản biện

xã hội, giám sát xã hội, 2/ tác động bằng phản ứng, khiếu kiện để thay đổi chínhsách hay cách giải quyết, 3/ lợi dụng kẽ hở pháp luật, chính sách vận động chínhquyền có lợi cho họ; 4/ vận động cơ quan chính sách để thông qua đề xuất của họ

về chính sách; 5/ thậm chí có trường hợp mua chuộc quan chức nhà nước, cấu kếtkiểu mafia…” [102, tr.49] Có 2 nhóm lợi ích: nhóm trục lợi và nhóm thiệt hại Từđây, các tác giả phân tích về mối quan hệ giữa kinh tế thị trường, công nghiệp hóa,hiện đại hóa với việc hình thành mâu thuẫn, xung đột lợi ích giữa nhóm trục lợi vànhóm thiệt hại Kinh tế thị trường, đô thị hóa, công nghiệp hóa và thương mại hóa

đã tác động hình thành nên những mâu thuẫn xung đột lợi ích chung hiện nay.Ngoài ra, còn do yếu tố chính sách, pháp luật của nhà nước trong các quá trình đóchưa chuyển đổi kịp thời, còn nhiều bất cập [102, tr.85-87] Tiếp theo, tác giảphân tích thực trạng và nguyên nhân mâu thuẫn, xung đột lợi ích trên một số lĩnhvực như nhà đất, sử dụng lao động doanh nghiệp, giáo dục và y tế ở thành phố HồChí Minh, trong đó trình bày thực trạng, nguyên nhân và những tác động tiêu cực.Cuối cùng, tác giả trình bày xu hướng và đưa ra một số giải pháp nhằm giải quyếtmâu thuẫn, xung đột lợi ích nhóm hiện nay

Công trình Tham nhũng từ góc nhìn của người dân, doanh nghiệp và cán

bộ, công chức, viên chức: Kết quả khảo sát xã hội học [103] là kết quả của một

cuộc điều tra xã hội học do Thanh tra Chính phủ và Ngân hàng thế giới chủ trìthực hiện Trong đó, có một con số đáng lưu ý là 50% số doanh nghiệp đồng ý cácnhóm lợi ích ngày càng có ảnh hưởng mạnh mẽ trong hoạt động kinh doanh Theo

đó, các doanh nghiệp cho rằng, nhóm lợi ích trong lĩnh vực kinh doanh của họ sẽgiúp đưa những khó khăn trong quá trình kinh doanh đến được với các nhà hoạchđịnh chính sách; sử dụng nhóm lợi ích để đạt được mục đích;

Lê Chi trong bài viết Tham nhũng qua “Nhóm thân hữu” [12] đã nêu ra kết

luận của Ủy ban Kinh tế Trung ương rằng, bản chất của mối quan hệ không bìnhthường giữa quan chức với doanh nghiệp để trục lợi là một dạng tham nhũng đặcbiệt dẫn đến “lợi ích nhóm” Nó có thể chi phối cả nền kinh tế, thậm chí là chínhtrị Tác hại của mối quan hệ này sẽ làm cản trở quá trình phát triển kinh tế nhanh

và bền vững vì nó tạo ra môi trường kinh doanh thiếu lành mạnh, không bình

đẳng Mối quan hệ này sẽ bóp méo các chính sách của Nhà nước thay vì ban hành

để phục vụ đại bộ phận nhân dân thì nó lại quay hướng để phục vụ cho một số ítdoanh nghiệp hình thành và phát triển “lợi ích nhóm”

Bài viết Tham nhũng gia tăng bởi lợi ích nhóm hoành hành [112] của Vĩnh

Trà khẳng định: cuộc chiến chống tham nhũng và lợi ích nhóm là cuộc chiếnchống “giặc nội xâm” một mất một còn Những biểu hiện tham nhũng ngày càngphức tạp và tinh vi vì đối tượng tham nhũng thường là những người có chức, cóquyền, có trình độ, khả năng che giấu hành vi phạm tội Nhiều trường hợp còn khókhăn trong việc chứng minh động cơ vụ lợi trong việc cố ý làm trái, thiếu tráchnhiệm Thậm chí nhiều nơi, người đứng đầu ngành, địa phương chưa thật sự chỉđạo chống tham nhũng, xử lý trách nhiệm người đứng đầu chưa nghiêm Đặc biệttrách nhiệm giải trình của người có chức vụ, quyền hạn chưa rõ ràng, công khaiminh bạch, ở đơn vị còn hình thức, chiếu lệ, có tính chất đối phó Trong khi đó,lợi ích nhóm ngày càng phát triển càng làm cho tham nhũng trở nên trầm trọng.Bài viết đưa ra giải pháp chống lại nạn tham nhũng và lợi ích nhóm là “minh bạchthông tin, minh bạch khiếu nại, khiếu kiện của công dân, minh bạch ngân sách, tàichính, minh bạch mua sắm công, minh bạch, công khai thu nhập của những người

có chức, có quyền”

Trong Hội thảo “Nhận diện lợi ích nhóm” của Học viện Chính trị - Hành

chính quốc gia Hồ Chí Minh [57], các nhà nghiên cứu đã đưa ra quan điểm về bảnchất, tác động của lợi ích nhóm đến xã hội, đất nước và phát triển kinh tế ở ViệtNam; các dạng thức biểu hiện của lợi ích nhóm và tác hại của chúng; xu hướngphát triển các dạng lợi ích nhóm ở Việt Nam; nguyên nhân tồn tại các loại lợi íchnhóm ở Việt Nam hiện nay; lợi ích nhóm và vấn đề suy thoái đạo đức, lối sốngcủa một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên; giải pháp hạn chế tác hại của lợiích nhóm trong tổng thể các giải pháp chống suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức,lối sống của cán bộ, đảng viên

Bài viết Lợi ích nhóm với vấn đề tham nhũng ở Việt Nam hiện nay [36] của

Đặng Quang Định trình bày bản chất của tham nhũng và lợi ích nhóm và mốiquan hệ giữa chúng, từ đó khẳng định, tham nhũng có tính chất và biểu hiện ngày

càng phức tạp do có sự móc nối, liên kết Tác giả chỉ ra “biểu hiện cụ thể của lợiích nhóm đi liền với tham nhũng là hiện tượng móc nối, liên kết ngầm nhằm thayđổi chính sách, dự án đầu tư; thực hiện đấu thầu ảo các dự án hoặc chuyển thầu,chọn nhà đầu tư mới; thay đổi cán bộ quản lý các dự án; liên kết để đẩy giá hànghóa, dịch vụ, tăng giá bất hợp lý; thao túng thị trường hàng hóa, tạo khan hiếmgiả; thao túng lãi suất; chạy dự án… Nguy hiểm hơn, những liên kết ngầm có thểcan dự vào quá trình ban hành, hoạch định chính sách, pháp luật nhằm trục lợi cánhân hoặc một nhóm nhất định” [36, tr.84] Ngoài việc có thể tham khảo về biểuhiện của lợi ích nhóm, luận án còn có thể kế thừa những quan điểm của tác giả bàiviết về hạn chế lợi ích nhóm tiêu cực, nhằm phòng, chống tham nhũng.

Nguyễn Văn Giang trong bài viết Ảnh hưởng của “lợi ích nhóm” đến sự lãnh đạo của Đảng cầm quyền [41] phân tích “lợi ích nhóm” theo nghĩa tiêu cực.

Theo đó, tác giả cho rằng “Đó là lợi ích của một nhóm người có quyền lực và vịthế nhất định câu kết với nhau để mưu cầu lợi ích nhưng lợi ích này đi ngược lạilợi ích quốc gia, ảnh hưởng không tốt đến lợi ích chính đáng của nhân dân” [41,tr.83] Tác giả khẳng định lợi ích nhóm ở nước ta có đặc trưng là liên quan đếnnhững người có chức quyền các cấp, các ngành, làm cản trở quá trình phát triểnkinh tế - xã hội của đất nước, làm băng hoại đạo đức của không ít đảng viên cóchức quyền; và đặc biệt đáng lo là đã bắt đầu tác động đến vai trò lãnh đạo củaĐảng Bài viết chỉ rõ những tác động của lợi ích nhóm tiêu cực đến tất cả các mặttrong sự lãnh đạo của Đảng như: 1/ tác động tiêu cực đến quá trình xây dựng vàthực hiện các chiến lược, chủ trương, chính sách của Đảng [41, tr.84]; 2/ tác độngtiêu cực tới quá trình xây dựng và thực thi chính sách, pháp luật [41, tr.84]; 3/nhóm lợi ích lợi dụng các phương tiện thông tin, tuyên truyền đánh lừa dư luận,bóp méo, cản trở sự lãnh đạo của Đảng [41, tr.85]; 4/ thao túng công tác tổ chức,cán bộ [41, tr.85]; 5/ tác động tiêu cực đến thực hiện các nguyên tắc tổ chức, hoạtđộng của Đảng [41, tr.85]; 6/ làm biến chất đội ngũ cán bộ, đảng viên của Đảng[41, tr.85] Để ngăn ngừa những điều trên, tác giả đưa ra một số giải pháp nhưnâng cao nhận thức, phát huy dân chủ, công khai minh bạch… Luận án có thể kếthừa phần về tác động tiêu cực của lợi ích nhóm đến nhân tố lãnh đạo quá trình

xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam - là Đảng Cộng sản và giải pháp để ngănngừa, phòng chống điều này.

Cao Văn Thống, Đỗ Xuân Tuất, Nhận diện biểu hiện “Lợi ích nhóm” trong công tác tổ chức, cán bộ và giải pháp khắc phục [107] Các tác giả trình bày các

biểu hiện của lợi ích nhóm trong các công đoạn hoạt động của công tác tổ chức,cán bộ như trong việc ban hành, chỉ đạo, thực hiện chủ trương, chính sách về côngtác tổ chức, cán bộ Bài viết nêu lên cả nguyên nhân khách quan (các quy định củaĐảng, Nhà nước về công tác này chưa đầy đủ) và nguyên nhân chủ quan (sự thoáihóa đạo đức của một số cán bộ lãnh đạo và một số cán bộ làm công tác tham mưu

về công tác tổ chức, cán bộ) Các tác giả đưa ra giải pháp để khắc phục tình trạngnày Bài viết cung cấp cho luận án về vấn đề lợi ích nhóm ở một trong số các lĩnhvực mà nó tồn tại - đó là trong công tác tổ chức, cán bộ

Hồng Minh trong bài viết Lợi ích nhóm - một dạng tham nhũng đặc biệt

[77] đã chỉ ra một số doanh nhân, doanh nghiệp đã “móc nối với những phần tửthoái hóa, biến chất trong bộ máy quản lý nhà nước, vì lợi ích cục bộ, lợi íchnhóm, làm trầm trọng thêm các tiêu cực xã hội” Sự “móc nối” giữa doanh nhân,doanh nghiệp với một số công chức là mối quan hệ không bình thường, dựa trên

sự “có đi, có lại” giữa doanh nhân, doanh nghiệp với công chức có vai trò quantrọng hoặc quyết định về cơ chế quản lý, chính sách tài chính, tiền tệ, đất đai, thủtục hành chính (kể cả một số công chức lãnh đạo, quản lý đã nghỉ hưu hoặcchuyển công tác nhưng còn có thể lợi dụng để trục lợi)… Mối quan hệ không bìnhthường giữa một số công chức với doanh nhân, doanh nghiệp đã và đang gây ranhững hệ lụy rất đáng lo ngại trên các lĩnh vực: Kinh tế, xã hội và cả về chính trị,

an ninh, quốc phòng Mối quan hệ ấy đã và đang phá vỡ môi trường kinh doanhlành mạnh, tạo sự cạnh tranh bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp, làm nản lòngnhững nhà đầu tư (cả trong nước và nước ngoài) làm ăn chân chính Mối quan hệkhông bình thường như trên làm tha hóa và hư hỏng một bộ phận không nhỏ cán

bộ, đảng viên, có cả cán bộ lãnh đạo, quản lý, cán bộ cao cấp Tình trạng đó đã vàđang làm trầm trọng thêm sự cách biệt bất hợp lý giữa người giầu, người nghèo

Công trình của Lê Hồng Liêm về Nghiên cứu mối quan hệ không bình thường giữa một bộ phận cán bộ, đảng viên có chức, có quyền với các doanh nghiệp để trục lợi [69] trình bày cơ sở hình thành và tiêu chí xác định các mối

quan hệ không bình thường giữa cán bộ, đảng viên có chức, có quyền với cácdoanh nghiệp để trục lợi Từ đó, nhận diện mối quan hệ không bình thường giữacán bộ, đảng viên có chức, có quyền trong các lĩnh vực chuyên trách như: công tácĐảng, lĩnh vực tài chính, xuất - nhập khẩu, lĩnh vực đầu tư nước ngoài Trongphần này, có thể thấy rất rõ nhóm lợi ích tiêu cực của Việt Nam biểu hiện qua mốiquan hệ không bình thường giữa cán bộ, đảng viên có chức, có quyền với cácdoanh nghiệp để trục lợi Mối quan hệ đó diễn ra dưới một số hình thức như:nhóm thân hữu, nhóm chung lợi ích, nhóm lợi ích cục bộ… Bàn về nhóm thânhữu, các tác giả khẳng định “ở Việt Nam các doanh nghiệp đã bắt đầu quan tâmđến nhóm thân hữu trong vận động điều chỉnh chính sách” [69, tr.38], tuy nhiêncũng chỉ rõ nhóm thân hữu mới manh nha xuất hiện trong đời sống thực tế vàchưa có bằng chứng pháp lý về sự xuất hiện của nhóm này Với nhóm chung lợiích, các doanh nghiệp lớn thiết lập hiệp hội để tìm sức mạnh, ý thức mặt tích cựccủa nhóm lợi ích để thiết lập quyền lực của mình, “dựa vào các hiệp hội để thiếtlập quan hệ với cán bộ, đảng viên có chức, có quyền nhằm tranh thủ lợi thế” [69,tr.40] Còn nhóm lợi ích cục bộ xuất hiện khá đa dạng ở Việt Nam dưới hình thức

“nhóm cán bộ thoái hóa trong các cơ quan quản lý kinh tế của Nhà nước… sửdụng quyền lực của nhóm để ăn chia với doanh nghiệp” [69, tr.40] Phần cuối, tácgiả cuốn sách phân tích thực trạng công tác kiểm tra cùng những giải pháp của các

cơ quan, tổ chức về công tác phòng ngừa, xử lí các mối quan hệ không bìnhthường nêu trên Cuốn sách cũng đưa ra kinh nghiệm của một số nước nhưXingapo, Hàn Quốc, Trung Quốc và một số doanh nghiệp trên thế giới về hạn chếmối quan hệ không bình thường này Cuốn sách là tài liệu để tác giả luận án thamkhảo một khía cạnh biểu hiện của lợi ích nhóm tiêu cực, các quan điểm và giảipháp nhằm hạn chế chúng

Tập thể các tác giả trong công trình Lợi ích nhóm - thực trạng và giải pháp

[73] của Lê Quốc Lý khi bàn về khái niệm và nội hàm của lợi ích nhóm, đưa ra 2

quan niệm: lợi ích nhóm theo nghĩa thông thường bao gồm cả 2 mặt tích cực vàtiêu cực Trong đó, lợi ích nhóm mà Văn kiện đại hội đảng đề cập đến là lợi íchnhóm mang hàm nghĩa không thuận Khẳng định sự tồn tại của nhóm lợi ích là tựnhiên, khách quan, nhưng các tác giả của công trình này nhấn mạnh đến lợi íchnhóm tiêu cực Trong bản chất và tác động của lợi ích nhóm, các tác giả phân chiathành bản chất và tác động của lợi ích nhóm trong nền kinh tế thị trường hiện đại

ở các nước phát triển, trong kinh tế thị trường ở các nước đang phát triển và ở cácnước xã hội chủ nghĩa cũ, hiện nay đã chuyển sang kinh tế thị trường Về nhậndiện lợi ích nhóm ở nước ta, các tác giả chỉ ra lợi ích nhóm trong các lĩnh vực: đấtđai, ngân hàng, xăng dầu…, từ đó nêu đặc điểm và sự tác hại của các nhóm lợi íchnày Cuốn sách cũng trình bày về cách hiểu cũng như giải quyết vấn đề về nhómlợi ích ở Mỹ và một số nước phương Tây, coi đó cũng là một gợi ý cho Việt Namtrong việc kiểm soát nhóm lợi ích

Đề tài khoa học cấp bộ Lợi ích nhóm và tham nhũng trong hoạch định chính sách ở Việt Nam hiện nay [49] do Trần Thị Hằng làm chủ nhiệm phân tích

thực trạng lợi ích nhóm với vấn đề tham nhũng trong hoạch định chính sách ở ViệtNam hiện nay, trong đó trình bày những tác động tiêu cực của lợi ích nhóm vàtham nhũng đến quá trình hoạch định chính sách trên các lĩnh vực kinh tế, chínhtrị, văn hóa - xã hội Tác giả cũng chỉ ra nguyên nhân và những vấn đề đặt ra, từ

đó xây dựng, hoàn thiện cơ chế kiểm soát lợi ích nhóm, đấu tranh phòng, chốngtham nhũng trong hoạch định chính sách ở Việt Nam hiện nay

Vũ Ngọc Hoàng, “Lợi ích nhóm” và “Chủ nghĩa tư bản thân hữu” - cảnh báo nguy cơ [56] Khẳng định lợi ích nhóm có cả tác động tích cực, tuy nhiên bài

viết xem xét tác động tiêu cực của lợi ích nhóm Tác giả chỉ ra hàng loạt các tácđộng tiêu cực của lợi ích nhóm đến sự phát triển của đất nước như làm kìm hãm

sự phát triển của nền kinh tế; gây ra suy đồi về văn hóa, đạo đức xã hội; làm mấtniềm tin của nhân dân đối với đảng và nhà nước; làm tha hóa đội ngũ cán bộ.Trong đó, tác giả đặc biệt nhấn mạnh đến hậu quả mà lợi ích nhóm gây ra là “nhấtđịnh sẽ chệch hướng khỏi mục tiêu xã hội chủ nghĩa chân chính (và cũng xa lạ vớichủ nghĩa tư bản hiện đại), đất nước đi theo một con đường khác, sang “chủ nghĩa

tư bản thân hữu”, đó là con đường không có tiền đồ và rất nguy hiểm, không có tự

do và dân chủ (vì bị “nhóm lợi ích” độc quyền về kinh tế và chính trị thâu tóm,lũng đoạn), để lại hậu quả lâu dài mà dân tộc phải gánh chịu” Trong đó, “Chủnghĩa tư bản thân hữu” còn có các cách gọi khác nhau, là “chủ nghĩa tư bản lợiích”, “chủ nghĩa tư bản bè phái”, “chủ nghĩa tư bản bè cánh”, “chủ nghĩa tư bảnlũng đoạn” “Chủ nghĩa tư bản thân hữu” không phải là một giai đoạn của chủnghĩa tư bản, mà là một hiện tượng, một khuyết tật, một sự tha hóa của chủ nghĩa

tư bản Đây là loại hình “phát triển” mà trong đó các doanh nghiệp dựa vào ưu thế

về mối quan hệ với những người có quyền lực để tạo ra nguồn thu tài chính cho cánhân và đơn vị mình Bài viết này rất gần với hướng đi của luận án khi bàn về sựchệch hướng xã hội chủ nghĩa do lợi ích nhóm tiêu cực gây nên

Hoàng Văn Luân trong công trình Nhóm lợi ích và xung đột lợi ích trong phát triển [72] đã phân tích hàng loạt vấn đề về nhóm lợi ích như lịch sử nhóm lợi

ích, hoạt động của nhóm lợi ích, cơ chế và chiến lược hoạt động của nhóm lợi ích,bối cảnh hoạt động và cơ chế tương tác giữa nhóm lợi ích và các cơ quan quyềnlực, vai trò của nhóm lợi ích, một số vấn đề về nhóm lợi ích ở Việt Nam… Từ đócác tác giả nghiên cứu vấn đề xung đột lợi ích và quản trị xung đột lợi ích ở ViệtNam

Cuốn sách Thực trạng xu hướng và giải pháp phòng, chống “lợi ích nhóm”

ở nước ta hiện nay [105] của Ngô Văn Thạo và các cộng sự Công trình này đã

trình bày một số vấn đề lý luận về “lợi ích nhóm” ở nước ta hiện nay, bao gồmkhái niệm, quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và củađảng về lợi ích, lợi ích nhóm và ảnh hưởng của lợi ích nhóm đối với sự lãnh đạocủa Đảng, quản lý của nhà nước; một số biểu hiện của lợi ích nhóm trong xã hội

Từ đó, các tác giả chỉ ra tác hại của “lợi ích nhóm” đối với kinh tế, chính trị vàvăn hóa - xã hội; những yếu tố tác động đến sự phát triển của “lợi ích nhóm”; kinhnghiệm xử lý vấn đề “lợi ích nhóm” ở một số nước Trên cơ sở những vấn đề lýluận đó, công trình phân tích thực trạng của lợi ích nhóm ở Việt Nam hiện nay.Các tác giả chỉ ra đặc điểm “lợi ích nhóm” ở Việt Nam, đó là: “lợi ích nhóm” nằmtrong các cơ quan quyền lực, các nhóm lợi ích tư hình thành khá phổ biến vớinhiều hình thức khác nhau, có sự thông đồng giữa một số quan chức với doanh

nghiệp để vụ lợi Biểu hiện của lợi ích nhóm diễn ra trên một số lĩnh vực quản lýnhà nước như trong quản lý và sử dụng đất đai, trong đầu tư công, trong khai tháctài nguyên, khoáng sản, trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng Thực trạng của biểuhiện “lợi ích nhóm” cũng diễn ra trong công tác xây dựng Đảng Từ đó, các tácgiả chỉ ra nguyên nhân sự hình thành và phát triển của “lợi ích nhóm” và dự báo

xu hướng phát triển của nó Công trình cũng đưa ra mục tiêu, yêu cầu và giải phápphòng, chống “lợi ích nhóm”

Luận án tiến sĩ Mâu thuẫn lợi ích giữa các nhóm xã hội trong quá trình phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay [59] của tác giả Trần Thị Bích

Huệ Luận án trình bày thực trạng mâu thuẫn về lợi ích giữa các nhóm xã hộitrong quá trình phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay, bao gồm mâuthuẫn về lợi ích giữa chủ doanh nghiệp và người lao động, giữa người bị thu hồiđất với chính quyền và nhà đầu tư; giữa người giàu và người nghèo; giữa ngườicung cấp dịch vụ giáo dục và người tiếp nhận dịch vụ giáo dục Từ đó chỉ ranhững nguyên nhân của mâu thuẫn về lợi ích giữa các nhóm xã hội như do mặttrái của kinh tế thị trường; một số chính sách của nhà nước còn bất cập, công tácquản lý nhà nước còn yếu kém; sự yếu kém của tổ chức chính trị; sự sai lầm củacác nhóm xã hội trong việc nhận thức và giải quyết mâu thuẫn xã hội Từ đó, tácgiả đưa ra những giải pháp cơ bản để giải quyết mâu thuẫn về lợi ích giữa cácnhóm xã hội trong quá trình phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện naygồm: tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa;khắc phục một số bất cập về cơ chế, chính sách về đất đai, doanh nghiệp, giáo dục

và xóa đói giảm nghèo; kiện toàn và nâng cao phương thức hoạt động của hệthống chính trị, đội ngũ cán bộ; nâng cao nhận thức của xã hội, các cấp lãnh đạo

và các chủ thể của các nhóm xã hội trong việc giải quyết mâu thuẫn xã hội về lợiích

Bài viết của Nguyễn Thị Lan Hương Sự tác động của nhóm lợi ích đến thực hiện công bằng xã hội [61] đối với các thành phần kinh tế phân tích sự chi phối

của nhóm lợi ích đến thực hiện công bằng xã hội đối với các thành phần kinh tếbiểu hiện trong các lĩnh vực như đất đai, tài chính, tiền tệ, đầu tư… Từ nhữngphân tích đó, bài viết cũng chỉ ra một số nguyên nhân của tình trạng đó đồng thời

gợi ý một số giải pháp nhằm hạn chế và tiến tới loại bỏ sự chi phối của nhóm lợiích đến việc thực hiện công bằng xã hội đối với các thành phần kinh tế.

Bài viết Tác động của nhóm lợi ích ở Việt Nam hiện nay [47] của Lương

Đình Hải cho rằng, trong giai đoạn nền kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp, lợiích nhóm không được thừa nhận, không có điều kiện để tồn tại hoặc để gây ảnhhưởng, không có tiền đề, điều kiện để thực hiện lợi ích của nhóm mình Khinước ta chuyển sang phát triển kinh tế thị trường với nền kinh tế nhiều thànhphần, sự phân hóa xã hội tăng lên, dẫn đến hình thành nhiều nhóm lợi ích Cácnhóm này có thể được pháp luật thừa nhận, cũng có thể là chưa được thừa nhận,

có nhóm hoạt động ngầm, phi pháp và bị xã hội lên án Bài viết phân tích 2phương thức mà nhóm lợi ích sử dụng để gây ảnh hưởng đến việc xây dựng,thực thi, điều hành, quản lý các chính sách kinh tế - xã hội ở nước ta là phươngthức kinh tế và phương thức chính trị Tuy khẳng định cả mặt tích cực và tiêucực của lợi ích nhóm nhưng tác giả chủ yếu tập trung phân tích về lợi ích nhómtiêu cực ở nước ta

Bài viết Nhận diện “lợi ích nhóm” trong việc ban hành và tổ chức thực hiện Nghị quyết của Đảng về phát triển kinh tế - xã hội và giải pháp khắc phục

[108] của Cao Văn Thống cung cấp cho luận án một chi tiết cụ thể về sự ảnhhưởng của lợi ích nhóm trong lĩnh vực chính trị Trong đó, tác giả khẳng định:

“lợi ích nhóm có trong tất cả các công đoạn, các khâu, các bước trong quy trình ranghị quyết về phát triển kinh tế - xã hội, từ khâu đề xuất ý tưởng đến ra chủtrương, quyết sách (ban hành nghị quyết, chỉ thị, kết luận…)” [108, tr.50] Còntrong thực hiện các nghị quyết của Đảng về phát triển kinh tế - xã hội, lợi íchnhóm thể hiện ở chỗ “tranh thủ các bộ, ngành Trung ương về cơ chế, chính sách

vĩ mô về đất đai, quy hoạch, về huy động vốn, về chính sách ưu đãi thuế, thu hútkêu gọi đầu tư” [108, tr.51], “tìm mọi cách lách luật, ban hành và tổ chức thựchiện những chủ trương, chính sách không đúng với cơ chế, chính sách, quy địnhchung của Trung ương” [108, tr.51] Từ đó, tác giả đưa ra một số giải pháp để chủđộng ngăn ngừa, ngăn chặn lợi ích nhóm trong ban hành và tổ chức thực hiện cácnghị quyết của Đảng về phát triển kinh tế - xã hội

Công trình Lợi ích nhóm và nhóm lợi ích ở Việt Nam hiện nay [44] của

Nguyễn Ngọc Hà là một phần trong kết quả nghiên cứu đề tài cấp nhà nước củatác giả Cuốn sách bao gồm công trình nghiên cứu của rất nhiều nhà khoa học, đãtrình bày đặc điểm của lợi ích nhóm và nhóm lợi ích; tác động của lợi ích nhóm vànhóm lợi ích ở Việt Nam hiện nay và cả giải pháp phòng chống lợi ích nhóm tiêucực Đây đều là những tư liệu cần thiết cho luận án Trong đó có những vấn đềluận án có thể tiếp thu mà cuốn sách đã phân tích như tác động của lợi ích nhómtiêu cực: 1/ là lực cản lớn trong quá trình thực hiện đường lối, chính sách, phápluật của Đảng và Nhà nước, làm méo mó chính sách, làm suy yếu chính quyền,gây mất bình đẳng, công bằng xã hội; 2/ đe dọa đến sự phát triển lành mạnh củanền kinh tế, gây thiệt hại lớn đối với tài sản của nhà nước, xã hội, tập thể và côngdân, xâm phạm quyền và lợi ích của công dân; 3/ làm tha hóa đội ngũ cán bộ,công chức, đảo lộn những chuẩn mực, giá trị đạo đức xã hội; 4/ làm xói mòn lòngtin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa, gây mất ổnđịnh chính trị, ảnh hưởng đến sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đe dọa sựtồn vong của Đảng, Nhà nước và chế độ Hay các bài “Vai trò của nhân dân trongviệc đấu tranh phòng chống lợi ích nhóm”, “Để giảm thiểu tác động tiêu cực củanhóm lợi ích đối với sự phát triển xã hội ở Việt Nam hiện nay” trong công trìnhkhẳng định vai trò của nhân dân và nhà nước trong phòng chống lợi ích nhóm tiêucực - là một phần trong giải pháp mà luận án đưa ra

1.2 NHÓM CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ LỢI ÍCH NHÓM Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI CỦA CÁC TÁC GIẢ TRONG NƯỚC VÀ NƯỚC NGOÀI

Nhóm lợi ích, lợi ích nhóm đã được nghiên cứu khá lâu và phong phú ởnước ngoài, đặc biệt là ở Mỹ và các nước phương Tây Chủ đề nghiên cứu cũngkhá phong phú và đa dạng, với các công trình về vai trò của lợi ích nhóm với việchoạch định chính sách, lợi ích nhóm với hoạt động của các đảng chính trị; nhữngyếu tố ảnh hưởng đến hoạt động của lợi ích nhóm như nền dân chủ, hệ thống luậtpháp… Hiện nay, các công trình liên quan đến lợi ích nhóm được nghiên cứu,

khảo sát tỉ mỉ tại từng khu vực, với nhiều vấn đề Trong đó, chúng tôi có tiếp cậnđược một số công trình của các tác giả cả trong nước và nước ngoài viết về lợi íchnhóm ở các nước trên thế giới như:

1.2.1 Công trình của các tác giả trong nước

Trương Thị Hồng Hà, Pháp luật về vận động hành lang của một số nước trên thế giới và một vài gợi ý đối với Việt Nam [46] Tác giả tóm tắt những luật về

vận động hành lang ở Mỹ và Canada, từ đó đưa ra những gợi ý cho Việt Nam vềvấn đề này nhằm “đổi mới nhận thức từ các nhà lãnh đạo đến mọi công dân, mọitầng lớp và các nhóm lợi ích…” để đem lại lợi ích hợp pháp cho các đối tượng vàcộng đồng như: ban hành luật vận động hành lang, tăng cường hoạt động giáo dục

ý thức pháp luật cho nhân dân về vận động hành lang để xây dựng xã hội côngbằng, dân chủ, văn minh…; đấu tranh loại bỏ các hình thức vận động hành langnhằm mục đích thu lợi bất chính; tăng cường thanh, kiểm tra, giám sát đối vớiquan chức Chính phủ và Quốc hội khi tham gia các hoạt động vận động hành

lang

Trần Bách Hiếu trong bài viết Vận động hành lang trong nền chính trị Mỹ

và một số liên hệ tới Việt Nam [51] nêu khái quát những vấn đề liên quan đến vận

động hành lang trong nền chính trị nước Mỹ, trong đó đề cập đến mối quan hệgiữa vận động hành lang và nhóm lợi ích: “lobby được hiểu là sự vận động củacác nghị sĩ, dân biểu trong Quốc hội Mỹ ở cả Thượng viện và Hạ viện để họ đưa

ra hay ủng hộ các đạo luật, các nghị quyết, các quyết định mang tính chính sách cólợi cho các nhóm lợi ích khác nhau” [51, tr.55] hay nói cách khác là “Tại Mỹ, quátrình xây dựng các chính sách và pháp luật chịu ảnh hưởng khá mạnh từ hoạt độngvận động hành lang mà những người thực hiện hoạt động này là các nhóm lợi ích”[51, tr.56] Do đó, nước Mỹ vừa phải thừa nhận tính đa dạng về lợi ích, vừa phảingăn ngừa các nhóm lợi ích này thông qua hoạt động vận động hành lang để lũngđoạn chính sách Một mặt, Mỹ tạo ra hàng loạt luật bảo vệ hệ thống chính trị vàcác đảng phái khỏi ảnh hưởng lobby về tài chính, mặt khác, họ thừa nhận và luậthóa các nhóm lợi ích, các công ty vận động hành lang Từ những mặt tích cực vàtiêu cực trong hoạt động lobby của các nhóm lợi ích ở Mỹ, tác giả đưa ra nhữnggợi ý cho Việt Nam Tuy ở Việt Nam, lợi ích là thống nhất nên việc lobby trong

lập pháp thực chất không tồn tại Tuy nhiên, hoạt động lobby trong kinh tế có rấtnhiều lợi ích to lớn Do đó, việc nghiên cứu, tìm hiểu nó để vận dụng vào ViệtNam là hết sức cần thiết.

Nguyễn Anh Hùng, Tìm hiểu các nhóm lợi ích ở Mỹ [60] Bài viết tóm tắt

nguồn gốc và lịch sử các nhóm lợi ích Mỹ, bắt đầu từ thói quen gia nhập nhóm,hội, đoàn hoặc một tổ chức nghiệp dư nào đó do những người thân quen khởixướng Sau đó, các nhóm này dần trở nên có hệ thống, có khuynh hướng bày tỏ,tác động đến giới chức về vấn đề mà họ quan tâm và mong muốn Qua quá trìnhphát triển, đến những năm 1830, nhiều nhóm đã bắt đầu tham gia vận động tranh

cử nghị sĩ, tổng thống hoặc ủng hộ hội viên tham gia vào các đảng phái chínhtrị… để làm lợi cho nhóm mình Cụm từ “lợi ích nhóm” chính thức xuất hiện Bàiviết cho biết những cách phân loại nhóm lợi ích ở Mỹ, phổ biến nhất là theo 2cách: theo tính chất thành viên có nhóm nguyên thủy, nhóm mục tiêu, nhóm chínhtrị và các nhóm lợi ích khác; theo mục tiêu có nhóm kinh tế, nhóm lý tưởng, nhómquốc gia, nhóm cơ quan chính quyền, các nhóm lợi ích khác Ở phần thứ ba, tácgiả chỉ ra sự tác động chính trị của các nhóm lợi ích Mỹ Các nhóm lợi ích Mỹ sửdụng công cụ tác động là tài chính, số đông lực lượng thành viên, kiến thứcchuyên môn và các công cụ khác như biểu tình, đình công, bạo động…; phươngthức tác động là tác động trực tiếp tới bộ phận hoạch định chính sách, tác độngbằng vận động hành lang, tác động qua sự công khai và phương tiện truyền thông,tác động bằng các ủy ban hành động chính trị, tác động bằng gây rối và bạo loạn.Bài viết cho một cái nhìn tổng thể về nhóm lợi ích Mỹ - là nơi xuất hiện khái niệmlợi ích nhóm Điều đó giúp tác giả luận án có thêm một góc nhìn về vấn đề nàymột cách khách quan và có tương quan so sánh giữa lợi ích nhóm theo quan niệmphương Tây và vấn đề lợi ích nhóm ở Việt Nam hiện nay

Lưu Văn An trong công trình Vận động hành lang trong đời sống chính trị các nước phương Tây [1] định nghĩa “Vận động hành lang là quá trình tác động

của chủ thể lên đối tượng có quyền lực nhằm đạt tới các quyết định có lợi chomình Đó là những hoạt động có tính hệ thống nhằm tiếp cận, cung cấp thông tin,gây ảnh hưởng, thuyết phục các tổ chức, cá nhân có thẩm quyền trong quá trình

hoạch định và thực thi chính sách, vì lợi ích của cộng đồng, nhóm lợi ích hoặc của

cá nhân” [1, tr.11] Một trong những chủ thể của vận động hành lang là lợi íchnhóm Trong đời sống chính trị phương Tây, vận động hành lang là phương thứcgiúp truyền tải quan điểm của nhóm lợi ích đến các cơ quan công quyền Nó giúpcác nhóm lợi ích liên kết với nhau, hình thành những lực lượng quan trọng trongđời sống chính trị Cũng nhờ vận động hành lang mà trong các hoạt động của cơquan lập pháp, cơ quan hành pháp, cơ quan tư pháp, trong hoạt động của các đảngchính trị hay trong chính hoạt động chính trị của công dân, các nhóm lợi ích sẽgóp phần tham gia vào quá trình hình thành, bổ sung các dự luật; việc thực hiệnchính sách dễ dàng hơn, cung cấp thông tin cho quá trình xét xử, gây quỹ trongquá trình tranh cử… Bên cạnh những giá trị đó, vận động hành lang cũng cónhững hạn chế như “vận động hành lang rất tốn kém,… vì vậy chỉ giới chủ giàu

có mới có nhiều khả năng tiến hành vận động hành lang; còn ý kiến, nguyện vọngcủa những người dân nghèo yếu thế khó có cơ hội đến với chính quyền và đượcthể hiện trong chính sách [1, tr.174]; “là môi trường cho tham nhũng, hối lộ, thúcđẩy sự tha hóa quan chức” [1, tr.177]; “có thể đưa đến nguy cơ bế tắc trong chínhsách” [1, tr.180] Từ thực tiễn vận động hành lang ở các nước phương Tây, tácgiả khẳng định cần đẩy mạnh hoạt động vận động hành lang và đưa ra một số kiếnnghị về hoạt động này ở Việt Nam Bài viết cung cấp cho tác giả luận án một cáchnhìn về vấn đề vận động hành lang - vốn quen thuộc ở các nước phương Tâynhưng còn mới mẻ ở Việt Nam Vận động hành lang có quan hệ mật thiết vớinhóm lợi ích Và với cách hiểu như các nước phương Tây, nó không chỉ có nhữngđiểm tiêu cực (cũng được trình bày trong bài này) mà còn có những yếu tố tíchcực có thể cho Việt Nam học hỏi và nếu nhìn nhận nó một cách nghiêm túc, có thểgiúp kiểm soát lợi ích nhóm tiêu cực

Bài viết Mối quan hệ giữa Đảng chính trị và nhóm lợi ích trong nền chính trị Đức hiện đại của Tống Đức Thảo và Phan Duy Anh [104] trình bày lược khảo

lịch sử mối quan hệ giữa đảng chính trị và nhóm lợi ích trong nền chính trị Đức;nét đặc trưng của mối quan hệ giữa đảng chính trị và nhóm lợi ích, các yếu tố địnhhình mối quan hệ giữa đảng chính trị và nhóm lợi ích trong nền chính trị Đức hiện

đại Bài viết khẳng định, “các đảng chính trị có vai trò quan trọng trong xã hộiĐức hiện đại, đặc biệt trong quá trình nắm giữ quyền lực chính trị, hình thành ýthức chính trị và đại diện ý chí chính trị của dân tộc Đức” [104, tr.101] Vai tròcủa các nhóm lợi ích là “có thể cung cấp cho đảng chính trị những người cóchuyên môn, thông tin về ý kiến và khiếu nại của cử tri, nguồn lực tài chính và

hỗ trợ tổ chức các cuộc bầu cử” [104, tr.102] Các tác giả chỉ ra đặc trưng nổi bậtcủa mối quan hệ giữa các đảng chính trị và nhóm lợi ích trong nền chính trị Đứchiện đại là sự hợp tác thể hiện ở sự kết nối giữa hai bên dựa trên định hướngchính sách Các nhóm luôn cố gắng ảnh hưởng đến chương trình chính sách củađảng và đảng cũng không thể chi phối một chiều mà nhiều khi còn phụ thuộc vàonhóm lợi ích

1.2.2 Công trình của các tác giả nước ngoài

Maira Martini, Influence of interest groups on policy - making (Ảnh hưởng

của lợi ích nhóm trong việc hoạch định chính sách) [143] cung cấp một cái nhìntổng quan về tình hình nghiên cứu ảnh hưởng tiêu cực và tích cực của các nhómlợi ích đến việc ra quyết định, dựa trên thông tin công khai và các văn bản Bàiviết dựa trên khảo sát các nước Đông Nam Á và Đông Á bao gồm cả Trung Quốc.Tác giả bài viết xác định các yếu tố kiểm soát và ngăn chặn các nhóm lợi ích cóảnh hưởng tiêu cực đối với các quyết định quản lý và chính sách trong một quốcgia (ví dụ như tính minh bạch, phương tiện truyền thông, loại bỏ các quyết định,cách ly và bảo đảm xung đột lợi ích được hủy bỏ), cung cấp các bài học kinhnghiệm từ các nước trong khu vực này trong việc kiềm chế tham nhũng và ảnhhưởng bất hợp pháp bởi các nhóm lợi ích trong khi duy trì các lợi ích

Pablo T Spiller and Sanny Liao, Buy, Lobby or Sue: Interest Groups’ Participation in Policy Making - A Selective Survey (Mua bán, vận động hay khởi

kiện: Khảo sát chọn lọc về sự tham gia vào hoạch định chính sách của các nhómlợi ích) [144] Sự tham gia của các nhóm lợi ích trong việc đưa ra chính sách công

là điều tất yếu Điều tất yếu khách quan đó vấp phải sự nghi ngờ của các nhàchính trị và cả dân chúng Gần đây, đã có một tài liệu từ New InstitutionalEconomics (NIE) nhằm kiểm tra sự tham gia của các nhóm lợi ích trong việchoạch định

chính sách Nét nổi bật của phương pháp tiếp cận NIE là nó nhấn mạnh việc mở ramảng tối trong việc ra các quyết định Cuốn sách giới thiệu NIE, trong đó phântích mối quan hệ giữa các nhóm lợi ích và các nhà hoạch định chính sách Đồngthời, tác giả nhấn mạnh vai trò của môi trường thể chế trong việc tìm hiểu sự quantâm của các nhóm.

Heike Kluver, Lobbying in coalitions: Interst group influence on European Union policy-making (Vận động hành lang trong các liên minh: Ảnh hưởng của

nhóm lợi ích trong việc hoạch định chính sách ở khối EU [140] Liên minh châu

Âu được thành lập trở thành một cấu trúc cơ hội chính trị đầy hứa hẹn cho lợi ích

có tổ chức Thắng lợi hay thất bại nằm ở việc phân tích hoạch định chính sách Córất ít người nghiên cứu nó và trong các nghiên cứu hiện có vô số các giả thuyết vàkết quả phần nào mâu thuẫn nhau Bài viết này nhằm mục đích trình bày một môhình trao đổi lý thuyết mới để nhận biết nguồn cung cấp thông tin, hỗ trợ ngườidân và sức mạnh thị trường của liên minh vận động hành lang như các nhân tốchính ảnh hưởng nhóm lợi ích về xây dựng chính sách tại Liên minh châu Âu.Những giả thuyết được thực nghiệm đánh giá dựa trên số lượng lớn các số liệumới kết hợp phân tích định lượng văn bản đệ trình của nhóm lợi ích để Hội đồngtham vấn với một cuộc khảo sát trực tuyến giữa các nhóm lợi ích Lý thuyết nàyđang được thử nghiệm trên một số chính sách Phân tích thực nghiệm xác nhậnnhững kỳ vọng lý thuyết chỉ ra rằng vận động hành lang là một hoạt động kinhdoanh tập thể, trong đó cung cấp thông tin, hỗ trợ người dân và sức mạnh thịtrường của toàn bộ liên minh vận động hành lang thay đổi ảnh hưởng của nhómlợi ích

Heike Kluver, Biasing polictics? Interest group participation in European policy-making (Xu hướng chính trị? Sự tham gia của các nhóm lợi ích trong hoạch

định chính sách ở châu Âu) [141] Bài viết này trả lời cho câu hỏi sự thành côngtrong vận động ở Liên minh châu Âu có như nhau đối với các nhóm lợi íchkhông? Nhóm lợi ích vận động các tổ chức châu Âu để đạt được các quyết địnhchính sách phù hợp với lợi ích của mình Trong khi một số người cho rằng cácnhóm lợi ích khác nhau có khả năng như vậy trong việc tác động đến hoạch định

chính sách ở châu Âu, thì có những người khác cho rằng thành công của vận độnghành lang là có thiên vị đối với một số nhóm lợi ích lớn Các nghiên cứu trước đâytập trung tại một khu vực hay một vài chính sách cụ thể nên để rút ra kết luậnchung là khá khó khăn Vì vậy, bài này trình bày một phân tích dựa trên khảo sátrộng lớn các vận động thành công của một loạt các nhóm lợi ích và các vấn đềchính sách bằng cách kết hợp một phân tích định lượng văn bản của Ủy ban thamvấn với một cuộc khảo sát trực tuyến giữa các nhóm lợi ích Nghiên cứu này chỉ rarằng vận động thành công không có sự khác nhau giữa các loại nhóm lợi ích.

Frederick J Boehmke, The Effect of Direct Democracy on the Size and Diversity of State Interest Group Populations (Ảnh hưởng của nền dân chủ trực

tiếp vào quy mô và tính đa dạng của các nhóm lợi ích nhà nước) [139] Bài viếtnày nghiên cứu sự ảnh hưởng của nền dân chủ trực tiếp đến quy mô và tính đadạng của các nhóm lợi ích nhà nước, cung cấp một kiểm tra thực nghiệm một môhình chính thức cách tiếp cận cơ hội ảnh hưởng đến sự hình thành và hoạt độngnhóm như thế nào Mô hình dự báo rằng nhóm biến động và hoạt động trong trạngthái chủ động hơn; dự đoán này được khẳng định: dân chủ trực tiếp làm tăng sốthành viên của nhóm lợi ích công khoảng 17%; trong đó, nhóm lợi ích công dânđược tăng 29% trong khi mức tăng chỉ là 12% cho tập đoàn kinh tế Nghiên cứucũng chỉ ra rằng, dân chủ trực tiếp làm tăng sự đa dạng cho các nhóm lợi ích

Thomas L Brunell, The Relationship Between Political Parties and Interest Groups: Explaining Patterns of PAC Contributions to Candidates for Congress

(Mối quan hệ giữa các đảng chính trị và nhóm lợi ích - Lý giải mô hình của PACđóng góp cho ứng cử Quốc hội) [147] Bài viết cho rằng, các nhóm lợi ích tìm mọicách để đạt được lợi ích tối đa từ chính sách, trong khi đó, các đảng phái chính trịlại cố gắng để có số ghế cao nhất trong Quốc hội Những mục tiêu này có ý nghĩaquan trọng trong mối quan hệ giữa các nhóm lợi ích với các đảng chính trị Trongnghiên cứu này, tác giả phát triển và thử nghiệm một giả thuyết liên quan đến môhình đóng góp tiền từ Ủy ban hành động chính trị (PACs) cho các ứng viên củaQuốc hội Hoa Kỳ Tác giả lập luận rằng các nhóm lợi ích có sự ưu tiên cho đảngnào thực sự đảm bảo cho lợi ích của mình, tức là các nhóm lao động ưu tiên Đảng

Dân chủ, trong khi các nhóm doanh nghiệp lại ủng hộ Đảng Cộng hòa Cũng cókhi nhóm lợi ích lại đóng góp tiền cho đảng khác, nhưng đảm bảo rằng sự đónggóp đó tác động đến bầu cử càng ít càng tốt Họ thực hiện chiến lược này bằngcách đóng góp tiền cho những người đang đương nhiệm - mà những người nàythường không cần đến tiền để tái đắc cử.

Paul Burstein and April Liton, The Impact of Political Parties, Interest Groups, and Social Movement Organizations on Public Policy: Some Recent Evidence and Theoretical Concerns (Tác động của các đảng chính trị, nhóm lợi

ích và và các tổ chức phong trào xã hội đến chính sách công: lý thuyết và thựctiễn) [145] Bài viết này xem xét tác động trực tiếp của các đảng phái chính trị,nhóm lợi ích và các tổ chức phong trào xã hội (SMOs) đến chính sách Giả thuyếtchính là cả ba loại hình tổ chức đều có tác động đáng kể đến chính sách Các giảthuyết phụ: 1/ Khi dư luận xã hội được quan tâm, ảnh hưởng của các đảng pháichính trị là hầu như không đáng kể; 2/ đảng phái chính trị có ảnh hưởng lớn hơnnhóm lợi ích và SMOs; 3/ nhóm lợi ích và SMOs có ảnh hưởng đến chính sách ởmức độ là các hoạt động của họ cung cấp cho các quan chức được bầu các thôngtin và các nguồn lực có liên quan đến chiến dịch tranh cử của họ Từ các giảthuyết nghiên cứu, dựa vào các tài liệu, văn bản những năm 1990 - 2000, tác giảđưa ra kết luận về các tác động của các tổ chức đến chính sách

Fay Lomax Cook, Media and Agenda Setting: Effects on the Public, Interest Group Leaders, Policy Makers, and Policy (Truyền thông và nghị trường:

Ảnh hưởng trong công chúng, các lãnh đạo lợi ích nhóm, các nhà hoạch địnhchính sách và chính sách) [138] Bài viết khảo sát tác động của các phương tiệntruyền thông lên công chúng, các nhà lãnh đạo lợi ích nhóm, các nhà hoạch địnhchính sách và chính sách công Kết quả cho thấy truyền thông có ảnh hưởng quantrọng đến quan điểm về các vấn đề giữa công chúng nói chung với các nhữngngười làm chính sách ở chính phủ Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng, sựphản hồi trong dư luận không dẫn đến sự thay đổi trong chính sách tiếp theo Thayvào đó, chính sách thay đổi là kết quả sự hợp tác giữa các nhà báo và nhân viênchính phủ

Hugh A Bone (1958), Political Parties and Pressure Group Politics (Các

đảng chính trị và các nhóm áp lực chính trị) [142] Bài viết khẳng định các đảngchính trị và các nhóm gây áp lực chính trị có sự phụ thuộc lẫn nhau Các nhómlợi ích tìm thấy ở các đảng chính trị cách thức để tiếp cận với những người trong

cơ quan công quyền, trong khi đó, các đảng chính trị cần đến nhóm lợi ích trongcác cuộc tranh cử để đảm bảo quyền lực Chính cấu trúc của đảng và bản chấtcủa hệ thống liên bang đã nuôi dưỡng mối quan hệ này Các nhóm lợi ích thamgia cả bầu cử sơ bộ trong đảng và cả bầu cử giữa các đảng thông qua ứng cử viên

mà họ ủng hộ, cung cấp cho những người này kinh phí cho chiến dịch bầu cử vàtham gia vào các hoạt động của chiến dịch này Cả hai bên đôi khi tìm cách thâmnhập vào nhau nhưng hiếm khi có nhóm lợi ích nào đó kiểm soát được hoàn toànmột tổ chức đảng

Seth Binder, Eric Neumayer (2005), Environmental pressure group strength and air pollution: An empirical analysis (Một phân tích thực nghiệm về

sức mạnh của nhóm gây áp lực về môi trường và ô nhiễm không khí) [146] Bàiviết khẳng định các nhóm lợi ích về môi trường có ảnh hưởng thực sự đến mức độ

ô nhiễm Các tác giả cung cấp hệ thống các kiểm tra định lượng chứng minh sứcmạnh của các tổ chức phi chính phủ về môi trường (ENGOs) về mức độ ô nhiễmmôi trường Do đó, tăng cường các ENGO là một chiến lược quan trọng mà cácnhà tài trợ, các tổ chức quốc tế và các bên liên quan sử dụng để cố gắng giảm mức

độ ô nhiễm môi trường trên toàn thế giới

Douglas K Stevenson, Cuộc sống và các thể chế ở Mỹ [16] Cuốn sách

trình bày về chính trị ở Mỹ, trong đó có phần tác giả phân tích về các nhóm đặcquyền đặc lợi ở Mỹ Tác giả khẳng định:

Người Mỹ luôn quan tâm đến việc các chính trị gia đại diện cho lợi íchcủa họ thường lập nên các “nhóm áp lực”, vận động hành lang chính trị,

ủy ban hành động công chúng (PACs), hay các nhóm lợi ích đặc biệt(SIGs) Các nhóm này tìm cách gây ảnh hưởng đối với các chính trị gia

về hầu hết mọi vấn đề [16, tr.89]

Từ đó, tác giả lấy ví dụ và phân tích ra một số nhóm lợi ích ở Mỹ.

Alexis De Tocqueville, Nền dân trị Mỹ [3] Tác giả dành chương V, VI, VII

để bàn về cách thức người Mỹ sử dụng hình thức hiệp hội - đoàn thể trong đờisống dân sự; về mối quan hệ giữa các hiệp hội với báo chí; quan hệ giữa hiệp hộidân sự với hiệp hội chính trị Trong đó, tác giả chỉ bàn đến những hiệp hội - đoànthể được hình thành trong đời sống dân sự và không có tính chất chính trị Nói vềtầm quan trọng và sự ra đời của các hiệp hội, tác giả khẳng định, trong các xã hộiquý tộc trị, con người không có nhu cầu kết hội bởi trong xã hội này có một nhómnhỏ công dân rất giàu có và có thế lực, có khả năng tự mình làm nên những côngtrình lớn Mỗi công dân giàu có và có thế lực này đứng đầu một “hiệp hội” tồn tạithường xuyên và bắt buộc, gồm tất cả những ai lệ thuộc vào người công dân này

và buộc phải thực hiện các ý đồ của anh ta Trong các quốc gia dân trị thì khác,mọi công dân đều độc lập và không có thế lực gì cả Vì thế họ không thể tồn tạinếu không biết cách tự do giúp đỡ lẫn nhau Hiệp hội giúp cho việc điều hànhkinh tế, chính trị, xã hội của chính quyền được tốt hơn Tác giả khẳng định: “Tạicác nước dân chủ, khoa học về sự kết hội và lập hội là khoa học mẹ; sự tiến bộcủa các khoa học khác tùy thuộc vào những tiến bộ của “bà mẹ” này” [3, tr.178].Trong sự tồn tại và ra đời của hiệp hội, báo chí giữ một vai trò quan trọng, nó làphương tiện để các thành viên trong hiệp hội có thể “tìm đến” với nhau cũng nhưgiúp họ thống nhất hành động Trong mối quan hệ với hiệp hội chính trị, “hiệp hộidân sự tạo điều kiện dễ dàng cho những hiệp hội chính trị; nhưng một mặt khác,hiệp hội chính trị lại đặc biệt giúp cho việc phát triển và hoàn thiện hiệp hội dânsự” [3, tr.184]

1.3 GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ CỦA CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG NỘI DUNG MỚI MÀ LUẬN ÁN THỰC HIỆN

1.3.1 Giá trị của các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Một là, các công trình, bài viết của các tác giả nêu trên đã trình bày được

những vấn đề về lợi ích và vai trò của lợi ích đối với sự phát triển của xã hội,trong đó khẳng định lợi ích là động lực cho sự phát triển Các tác giả đã phân tíchquan niệm, bản chất, nguồn gốc, phân loại lợi ích, bao gồm cả quan điểm củacác nhà

kinh điển Mác - Lênin, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam và quan điểmcủa các tác giả về vấn đề lợi ích Các tác giả cũng đã trình bày rất sâu sắc về mốiquan hệ giữa lợi ích riêng và lợi ích chung, lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội.

Hai là, các nghiên cứu trên cũng đã chỉ ra phân tích các vấn đề về lợi ích

nhóm, nhóm lợi ích như quan niệm, bản chất, nguồn gốc, phân loại lợi ích nhóm;phân biệt lợi ích nhóm và nhóm lợi ích; lịch sử và hoạt động của các nhóm lợi ích

ở một số nước trên thế giới như Mỹ và các nước phương Tây Các góc độ kháccủa nhóm lợi ích cũng được đề cập đến trong các mối quan hệ với vận động hànhlang, với các đảng chính trị, với nhà nước, xã hội dân sự Các tác giả khẳng địnhlợi ích nhóm vừa có tác động tiêu cực, vừa có tác động tích cực đến sự phát triểncủa xã hội, từ đó, đưa ra phương thức để kiểm soát lợi ích nhóm

Ba là, các công trình nghiên cứu nêu trên đã có những đóng góp quan trọng

cả về mặt lý luận và thực tiễn về các vấn đề xoay quanh lợi ích nhóm ở Việt Nam.Trong đó, các tác giả đã chỉ ra các nhóm lợi ích đang hoạt động ở Việt Nam baogồm cả lợi ích nhóm hoạt động trong khuôn khổ của pháp luật và cả lợi ích nhómhoạt động ngầm, tác động tích cực của lợi ích nhóm và cả tác động tiêu cực của nóđến sự phát triển của đất nước Các vấn đề đưa ra được phân tích khá sâu sắc nhưlợi ích nhóm với tham nhũng, lợi ích nhóm và công tác tổ chức cán bộ, lợi íchnhóm và đảng cầm quyền, lợi ích nhóm với vấn đề tham nhũng Từ đó, các tácgiả cũng đề xuất được các giải pháp để phát huy tính tích cực và hạn chế tính tiêucực của lợi ích nhóm ở Việt Nam hiện nay

1.3.2 Hạn chế của các công trình nghiên cứu

Một là, mặc dù đã có một số nghiên cứu về vấn đề lợi ích nhóm nhưng do

mục đích nghiên cứu và cách tiếp cận khác nhau nên đa số khai thác một vài khíacạnh của vấn đề như lợi ích nhóm với vấn đề công bằng xã hội, lợi ích nhóm vớivấn đề tham nhũng; lợi ích nhóm với hoạch định chính sách, lợi ích nhóm vớicông tác tổ chức, cán bộ Hoặc các công trình nêu trên phân tích lợi ích nhómtrong những lĩnh vực cụ thể thường là dưới góc độ kinh tế học trong một số lĩnhvực kinh tế có biểu hiện của lợi ích nhóm Nhiều công trình (đặc biệt là các bàiviết trên Internet) thường hay đề cập đến lợi ích nhóm dưới góc nhìn tiêu cực

Hai là, các bài viết, công trình nêu trên tuy đã đề cập đến ảnh hưởng của

lợi ích nhóm đến một số mặt của chủ nghĩa xã hội như đảng cầm quyền, công táccán bộ; chỉ ra được hậu quả của sự ảnh hưởng tiêu cực của lợi ích nhóm đếnniềm tin của nhân dân vào chủ nghĩa xã hội, đến sự tồn vong của chế độ xã hộichủ nghĩa nhưng chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu một cách toàndiện lợi ích nhóm như một yếu tố ảnh hưởng đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Namthời kỳ đổi mới

Ba là, chưa có tác giả, công trình nào nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống

dưới góc độ chuyên ngành chủ nghĩa xã hội khoa học về vấn đề lợi ích nhóm ởViệt Nam thời kỳ đổi mới Đây là một trong những khoảng trống cần được bổsung nhằm góp phần nghiên cứu về vấn đề lợi ích nhóm ở Việt Nam hiện nay

1.3.3 Những nội dung mới luận án cần thực hiện

Một là, hệ thống hóa về khái niệm, bản chất, nguồn gốc, phân loại lợi ích

nhóm và hoạt động của các nhóm lợi ích trên thế giới Đây là nội dung quan trọngcung cấp cơ sở lý luận để nghiên cứu về lợi ích nhóm nói chung và tác động củalợi ích nhóm đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam thời kỳ đổi mới nói riêng

Hai là, từ sự phân tích hiện trạng, luận án chỉ ra những ảnh hưởng tích cực

và ảnh hưởng tiêu cực của lợi ích nhóm đến chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam thời kỳđổi mới

Ba là, thông qua các vấn đề đặt ra của Việt Nam và một số kinh nghiệm

của các nước trong việc kiểm soát lợi ích nhóm, đề xuất các phương hướng và giảipháp nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực và hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của lợi íchnhóm đối với chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ LỢI ÍCH NHÓM

VÀ LỢI ÍCH NHÓM TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ ĐI

LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM 2.1 KHÁI NIỆM, CÁCH PHÂN LOẠI VÀ VAI TRÒ CỦA LỢI ÍCH

2.1.1 Khái niệm lợi ích

Từ thực tiễn lịch sử, C.Mác và Ph.Ăngghen đã nghiên cứu cơ sở hình thànhlợi ích, mối quan hệ lợi ích giữa các giai tầng trong xã hội và vai trò của nó đốivới sự phát triển của lịch sử Trong một số tác phẩm như Bản thảo kinh tế - triếthọc năm 1844, Gia đình thần thánh, Hệ tư tưởng Đức…, C.Mác và Ph.Ăngghen

đã chỉ rõ lợi ích chính là mục tiêu, là động lực hoạt động của con người, là bảnchất con người, tính người Theo C.Mác thì phạm trù lợi ích, có ích, có lợi được

sử dụng như nhau Lợi ích không phải là một cái gì đó trừu tượng mà có tính chấtchủ quan, cơ sở của lợi ích là nhu cầu khách quan của con người Nó vừa tồn tạidưới hình thái vật thể, vừa là quan hệ xã hội Nhưng cái sản phẩm ấy chỉ trở thànhlợi ích khi nó thuộc về sở hữu của người nào đó, liên quan và có thể thoả mãn nhucầu nào đó, được đặt trong quan hệ giữa con người với nhau Người ta quan hệ vớinhau, trao đổi tính người cho nhau chính là thông qua sản xuất và trao đổi sảnphẩm của quá trình sản xuất ấy Theo quan điểm trên thì lợi ích là cái mang quan

hệ xã hội Do vậy, việc nhận thức quan hệ xã hội mà thiếu lợi ích thì về cơ bản,nhận thức đó vẫn chỉ mang tính trừu tượng [14, tr.89]

Từ điển Bách khoa Việt Nam định nghĩa: “Lợi ích là một trong những động lực quan trọng trực tiếp thúc đẩy hành động của con người nhằm thỏa mãn nhu

cầu cá nhân, gia đình, tập thể, giai cấp, dân tộc và xã hội” [115, tr.747]

Từ điển Triết học cho rằng:

Lợi ích - khái niệm nói lên đặc điểm của cái có ý nghĩa khách quancần thiết cho cá nhân, gia đình, tập thể, giai cấp, dân tộc, xã hội nóichung… Lợi ích không phải là sản phẩm của ý thức và của ý chí cá

nhân, mà là sản phẩm của những điều kiện xã hội khách quan, quyết định phương hướng thích hợp của ý chí và hành động của con người

[118, tr.333]

Như vậy, lợi ích, xét đến cùng, chính là mục tiêu, động lực, phương thức để thực hiện nhu cầu trong hoạt động thực tiễn, nhất là trong quan hệ xã hội, trong đấu tranh xã hội.

2.1.2 Phân loại lợi ích

Có nhiều cách để phân loại lợi ích như sau:

Căn cứ vào các lĩnh vực biểu hiện trong xã hội: có lợi ích kinh tế, lợi íchvăn hóa, lợi ích chính trị… Nói một cách khái quát hơn là lợi ích vật chất và lợiích tinh thần

Căn cứ vào phạm vi thể hiện trong cộng đồng, có lợi ích riêng và lợi íchchung, cụ thể hơn có thể là lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm, lợi ích tập thể, lợi íchgiai cấp…

Căn cứ vào thời gian tồn tại có lợi ích trước mắt và lợi ích lâu dài

Căn cứ vào tầm quan trọng có lợi ích căn bản và lợi ích không căn bản.Căn cứ vào tính chất có lợi ích chính đáng và lợi ích không chínhđáng

Các cách phân loại trên đều mang tính tương đối Bởi trên thực tế, các dạngthức lợi ích này luôn tồn tại đan xen, tác động qua lại trong các chủ thể lợi ích.Nghĩa là, quan hệ lợi ích là quan hệ nhiều thứ bậc, nhiều cấp độ, nhiều tầng nấc,nhiều chiều cạnh và mang những tính chất khác nhau Xét theo cách phân chia

trên, lợi ích nhóm nằm trong mối quan hệ với lợi ích riêng và lợi ích chung Hơn

nữa, trong xã hội, không có lợi ích chung chung, trừu tượng bên ngoài con người

cụ thể mà lợi ích luôn gắn liền với những cá nhân, những tập đoàn người, giai cấp hay cộng đồng xã hội nhất định Vì vậy, việc nghiên cứu lợi ích nhóm cần

phải đề cập đến những mối quan hệ với lợi ích riêng và lợi ích chung, lợi ích cánhân và lợi ích tập thể

Lợi ích riêng hay lợi ích cá nhân là phạm trù phản ánh lợi ích của một cá

nhân cụ thể trong xã hội Nó tạo thành mục đích, hay động cơ thúc đẩy tính tíchcực hoạt động của mỗi cá nhân trong xã hội

Lợi ích cá nhân thường mang tính ích kỷ Cá nhân có xu hướng củng cố,tăng cường lợi ích của mình bằng những hình thức khác nhau Mặc dù mang tínhích kỷ song lợi ích cá nhân và những hoạt động thực hiện lợi ích cá nhân có thể là

cơ sở để hình thành lợi ích chung Theo C.Mác, trong quá trình hoạt động thựchiện lợi ích riêng, dù ý thức hay không ý thức được, các cá nhân cũng tạo ra lợiích chung, đóng góp cho lợi ích chung Ông viết:

Sức mạnh duy nhất ràng buộc họ với nhau và đặt họ quan hệ với nhau

là lòng vị kỷ, là điều lợi riêng, là lợi ích tư nhân Nhưng vì mỗi ngườichỉ lo cho mình và không ai lo cho người khác, cho nên tất cả bọn họ,

do một sự nhịp nhàng đã định trước của sự vật, hay do sự che chở củamột Thượng đế rất khôn khéo, đều chỉ làm một công việc có lợi cho

cả hai bên, cho điều lợi chung, cho lợi ích chung [11, tr.263]

Lợi ích chung hay lợi ích tập thể là lợi ích có quan hệ tới ít nhất từ hai cánhân trở lên Nó là sự liên kết các lợi ích riêng để cùng đạt đến một mục tiêuchung Lợi ích chung có nhiều mức độ: lợi ích chung của nhóm, lợi ích chung củatập thể, lợi ích chung của xã hội Nhà nước là chủ thể được ủy quyền để duy trì lợiích chung của xã hội mà trong đó lợi ích riêng của cá nhân được bảo đảm C.Máccho rằng: “Lợi ích chung, và việc bảo tồn những lợi ích đặc thù ở trong đó, là mụcđích của nhà nước” [7, tr.329] Như vậy, mục đích của nhà nước không chỉ duytrì, điều tiết lợi ích chung mà còn là bảo vệ và tạo điều kiện thuận lợi cho sự tồntại của những lợi ích của cá nhân, lợi ích của các nhóm dân cư và các giai tầng xãhội Chỉ khi đó, nhà nước mới tồn tại với đúng chức năng của mình

Với tính cách là mục tiêu, mục đích chung của cộng đồng xã hội; lợi íchchung và việc cùng hoạt động thực hiện lợi ích chung tạo ra sự thống nhất tronghoạt động của các cá nhân, tạo ra hợp lực chung Ph.Ăngghen viết: “Ở đâu không

có lợi ích chung thì ở đó không thể có sự thống nhất về mục đích và càng khôngthể có sự thống nhất về hành động được” [10, tr.21]

2.1.3 Vai trò của lợi ích đối với sự phát triển xã hội

Từ điển Bách khoa Việt Nam viết: “Lợi ích là nguyên nhân thật sự, căn bảncủa hoạt động lịch sử và hành vi xã hội của con người Lợi ích được con người ýthức trở thành động cơ tư tưởng của hoạt động thực tiễn có mục đích” Những lợiích của các chủ thể vừa thống nhất, vừa đấu tranh với nhau, tạo nên động lực cơbản thúc đẩy xã hội phát triển, thể hiện ở chỗ:

Thứ nhất, lợi ích là động lực thúc đẩy sự phát triển theo hướng xã hội hóa.

Theo Mác, Ăngghen, mỗi cá nhân đều chỉ theo đuổi những lợi ích của mìnhnhưng muốn vậy, họ phải tham gia vào các quan hệ xã hội, qua đó tạo ra mộtphương thức hợp tác theo những cách thức nhất định, tạo thành “sức sản xuất”mới Động lực sâu xa thúc đẩy con người hoạt động chính là lợi ích Khi nói vềvai trò của lợi ích, C.Mác và Ph.Ăngghen cho rằng lợi ích là cái liên kết các thànhviên trong xã hội, nó được đặt trong quan hệ giữa con người với nhau, làm cơ sởcho việc xác lập các quan hệ giữa họ V.I.Lênin cũng cho rằng, cần “tìm nguồngốc của những hiện tượng xã hội ở trong những quan hệ sản xuất, và phải quynhững hiện tượng ấy vào lợi ích của những giai cấp nhất định” [126, tr.670] Theocác ông, hành vi của mỗi cá nhân trong xã hội suy cho cùng đều nhằm tìm kiếmlợi ích hoặc những điều kiện để thực hiện những lợi ích khác nhau Bắt đầu từ cái

cá nhân nhưng tính chất xã hội của hoạt động lại là điều kiện để thực hiện lợi ích

và bao hàm trong mục đích xã hội

Trước đó, Adam Smith (1723 - 1790), nhà kinh tế chính trị học người Anhcũng khẳng định vai trò của lợi ích Ông cho rằng, trong nền kinh tế thị trường tự

do, mỗi cá nhân theo đuổi một mối quan tâm và lợi ích riêng của cá nhân mình, và

chính các hành động của những cá nhân này lại có xu hướng thúc đẩy nhiều hơn

và củng cố lợi ích cho toàn cộng đồng thông qua một "bàn tay vô hình" Ông lý

giải rằng, mỗi một cá nhân đều muốn thu lợi lớn nhất cho mình sẽ tối đa hóa lợiích của cả cộng đồng, điều này giống như việc cộng toàn bộ tất cả các lợi ích củatừng cá nhân lại Ý tưởng cốt lõi trong lý thuyết của Smith là con người có thiênhướng theo đuổi lợi ích cá nhân và chính điều này dẫn đến sự giàu có của xã hội

Như vậy, sự theo đuổi lợi ích của mỗi con người tuy được cắt nghĩa khácnhau về tính chất, nhưng các nhà kinh điển đều thừa nhận xu thế xã hội hóa củalợi ích Xu thế xã hội hóa này chính là yếu tố tác động tích cực đến sự phát triểncủa chủ nghĩa xã hội Thực tế là, chính chủ nghĩa tư bản, trong quá trình pháttriển, luôn phải tìm cách điều chỉnh để vượt qua khủng hoảng, cũng như tìm cáchlàm dịu đi những mâu thuẫn nội tại của nó Điều đó nhiều khi lại khiến cho cácnước tư bản chủ nghĩa tiến gần hơn một bước đến với chủ nghĩa xã hội

Thứ hai, giải quyết những mâu thuẫn lợi ích thông qua nhiều biện pháp trong đó có cách mạng xã hội là động lực thúc đẩy lịch sử phát triển.

Theo Mác, Ăngghen, động lực của lịch sử là từ các mâu thuẫn xã hội Màmọi mâu thuẫn xã hội, xét đến cùng là mâu thuẫn về lợi ích giữa các giai cấp, tậpđoàn người, các lực lượng, khuynh hướng xã hội

Theo quan điểm của các ông, mọi xung đột lịch sử đều bắt nguồn từ mâuthuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, biểu hiện ra trong xã hội làmâu thuẫn giữa giai cấp đại diện cho lực lượng sản xuất mới, tiến bộ và giaicấp thống trị đại diện cho quan hệ sản xuất cũ, lạc hậu Việc giải quyết vấn đềlợi ích giữa hai giai cấp đối lập ấy thông qua cách mạng là động lực cho sựphát triển xã hội

Mác viết: “Tất cả những gì mà con người đấu tranh để giành lấy đều dínhliền với lợi ích của họ” [7, tr.98]

Trong các cuộc cách mạng xã hội, cải biến xã hội này, lợi ích cũng chính là động lực của quần chúng nhân dân nhằm thúc đẩy lịch sử phát triển.

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, quần chúng nhân dân làm cáchmạng bởi họ thấy lợi ích của mình được phản ánh và gắn bó trong lợi ích chung

Đó cũng là lý do khiến giai cấp thiểu số lôi kéo quần chúng tham gia cách mạngbằng cách nhân danh lợi ích chung “Thật ra, mỗi giai cấp mới thay thế cho giaicấp thống trị trước mình, muốn thực hiện được mục đích của mình, đều nhất thiếtphải biểu hiện lợi ích của bản thân mình thành lợi ích chung của mọi thành viêntrong xã hội…” [9, tr.68-69] Tuy nhiên, sự thống nhất lợi ích trong các nhà nướccòn tồn tại đối kháng giai cấp chỉ là tạm thời Sau khi cách mạng thành công, giaicấp thống trị mới lại nhanh chóng biến lợi ích chung thành lợi ích riêng của giaicấp mình

Mác chỉ ra rằng trong mọi chế độ còn phân chia giai cấp thì “lợi ích chung”chỉ mang tính chất của “cái chung ảo ảnh, giả tạo”, bởi vì lợi ích của “toàn thể xãhội” thực chất chỉ là biểu tượng cho lợi ích của giai cấp thống trị, còn nhà nước làcông cụ để bảo vệ và thực hiện các lợi ích của nhóm thống trị đó Chỉ có trongcách mạng xã hội chủ nghĩa, lợi ích của giai cấp công nhân phù hợp với lợi ích

của quần chúng nhân dân lao động thì mới giải quyết được triệt để vấn đề đối kháng về lợi ích giữa các giai cấp trong xã hội.

2.2.1 Khái niệm, bản chất, nguồn gốc, phân loại lợi ích nhóm và ảnh hưởng của lợi ích nhóm đến đời sống kinh tế, chính trị, xã hội

2.2.1.1 Khái niệm và bản chất của lợi ích nhóm

Lợi ích nhóm trước tiên liên quan tới nhóm xã hội - hình thái biểu hiện bênngoài của nó Nhóm có thể hiểu là một mô hình tổ chức bao gồm hai hay nhiều cánhân, tương tác và phụ thuộc lẫn nhau nhằm đạt được mục tiêu cụ thể Các nhóm

có thể là nhóm chính thức hoặc nhóm không chính thức Nhóm chính thức lànhóm thực hiện những công việc cụ thể theo cơ cấu tổ chức Trong các nhómchính thức, mục tiêu của tổ chức là cơ sở thúc đẩy và định hướng các hoạt động cánhân Nhóm không chính thức là sự liên minh giữa các cá nhân được hình thànhkhông phụ thuộc vào cơ cấu cũng như mục tiêu của tổ chức

Từ điển Bách khoa Việt Nam định nghĩa nhóm xã hội là:

Khái niệm xã hội học chỉ một tập hợp người liên kết với nhau bởicác dấu hiệu hình thức hoặc bản chất, được điều chỉnh bởi nhữngthiết chế có những giá trị chung, và ít nhiều biệt lập với các tập hợpngười khác Nó nói lên những đặc trưng chung của các cộng đồng từnhỏ đến lớn Theo số lượng các thành viên và điều kiện tác động lẫn

nhau trong nhóm, các nhóm xã hội được chia làm nhóm nhỏ vànhóm lớn Nhóm lớn là nhóm người liên kết nhau bởi điều kiệnkhách quan chung, xác định sự tồn tại của họ một cách vững chắcnhư giai cấp, tầng lớp, dân tộc, đảng chính trị, nghề nghiệp, thể thao,thanh niên, các hiệp hội… Nhóm nhỏ là nhóm người tồn tại trongkhoảng không gian và thời gian chung, được liên kết bởi các quan hệthực tế của các thành viên của nhóm, thực hiện trên cơ sở giao tiếpnhư các đội sản xuất, lớp học, gia đình, nhóm bạn bè Những đội sảnxuất trong nhà máy có tổ chức, có quy tắc hoạt động rõ ràng lànhững nhóm chính thức Còn những nhóm bạn bè, vui chơi là nhữngnhóm không chính thức Những nhóm này không nhất thiết trùng vớinhóm chính thức, quan hệ của các thành viên ở đây xoay quanh mộttrung tâm khác Nhóm nhỏ phổ biến hơn cả là nhóm khuếch tán,nghĩa là các thành viên của nhóm tham gia vào các quan hệ khôngphải là nội dung của hoạt động nhóm, mà là sự phù hợp hay khôngphù hợp giữa các cá nhân; hội liên hiệp là thành viên của nhóm thamgia các mối quan hệ chỉ thể hiện các mục đích có ý nghĩa đối với cánhân; nghiệp đoàn là thành viên của nhóm tham gia các quan hệ có ýnghĩa đối với cá nhân, nhưng mang nội dung liên hiệp trong hoạtđộng nhóm; tập thể là thành viên của nhóm tham gia các quan hệ có

ý nghĩa đối với cá nhân và có giá trị đối với xã hội trong hoạt độngnhóm [116, tr.364]

Như vậy, những liên hệ đặc thù giữa các thành viên về giá trị chung, mụcđích chung, lợi ích chung là cơ sở tạo nên nhóm xã hội

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam:

Lợi ích nhóm là một tập thể gồm nhiều cá nhân, tổ chức chia sẻ mộtmối quan tâm chung và cùng nhau thúc đẩy các mục tiêu đó bằngcách tác động vào các chính sách của Chính phủ, là những nhóm vậnđộng hành lang để tạo ra hay thay đổi những luật lệ và cách thức cólợi cho phe nhóm của mình, nhằm tạo dựng một vài đặc quyền, đặclợi để thụ hưởng [117]