II. MỘT SỐ NỘI DUNG QUẢN LÝ XÃ HỘI
2.4. Tình huống bất thường và quản lý tình huống bất thường
Tình huống bất thường là những rủi ro mà con người luôn phải đối mặt trong cuộc sống. Ở nước ta các tình huống bất thường nảy sinh do tự nhiên như: lũ lụt, hạn hán, dịch bệnh, sự cố môi trường… xảy ra trong thời gian qua đã gây thiệt hại rất lớn. Bên cạnh đó, những tình huống bất thường nảy sinh do tác động của các yếu tố xã hội cũng đang có những tác động tiêu cực không nhỏ đến đời sống mọi mặt của nhân dân2. Bất thường là những biến cố không hề mong muốn, trong đó chứa đựng những yếu tố ngoài quy luật thông thường của đời sống tự nhiên và xã hội. Những biến cố đó thường để lại những nhiều hậu quả, nhiều hệ lụy lâu dài mà trước đó con người không hề nghĩ tới3.
Có thể hiểu tình huống bất thường là một thuật ngữ chỉ một hiện tượng, một sự kiện, sự việc diễn ra trong đời sống xã hội có nguyên nhân từ tự nhiên khách quan hoặc xuất phát từ chính đời sống xã hội hoặc chủ quan do con người tạo ra (như các hoạt động kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, trật tự xã hội), mang đến những hậu quả xã hội ở mức độ khác nhau. Bất thường gắn với danh từ tình huống để chỉ tính chất, đặc điểm xuất hiện và diễn biến của chúng. Tính chất bất thường ngoài sự nhận thức, sự chủ động ứng phó do diễn biến hay xuất hiện đột ngột, ngoài quy luật “không bình thường”, nhưng nó vẫn nằm trong dự báo, tính toán trên cơ sở quy luật khác quan.
Tính chất không lường trước của thiệt hại là yếu tố bất thường của các tình huống cụ thể. Nó có thể không trở thành bất thường nếu có sự tái diễn, vì con người đã cẩn trọng, cảnh giác ứng phó hoặc rút ra bài học. Tình huống
1 Đặng Cảnh Khanh (2007), tài liệu đã dẫn.
2Nguyễn Mạnh Kháng và các cộng sự (2009), Một số vấn đề lý luận về quản lý xã hội trong những tình huống bất thường, Nxb Tư pháp, Hà Nội.
3 Nguyễn Văn Thâm (2014), Một số vấn đề về quản lý xã hội đối với tình huống bất thường, Tạp chí Khoa học-Công nghệ Việt Nam, số 6, tr 59.
bất thường có thể diễn ra ở mức độ tác động giống nhau, nhưng khác nhau ở sự tiếp cận của con người. Nếu tiếp cận thụ động (không đủ khả năng nắm bắt) thì trở thành bất thường. Chúng làm cho hoạt động quản lý xã hội không lường trước được, nằm ngoài dự kiến, vượt quá sự chuẩn bị đối phó, gây thiệt hại trầm trọng cho con người, để lại di hại không dễ khắc phục ngay được. Có loại tình huống bất thường không phải do tốc độ của diễn biến (đột ngột, tức thời), mà là sự mất niềm tin nghiêm trọng dưới con mắt của người dân và chế độ như sự phát sinh lợi ích nhóm trong xã hội, tình trạng tham nhũng thực sự đe dọa cơ chế và thể chế...Tính bất thường ở đây được nhận thức là mặt trái của xã hội mang hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.
Tình huống bất thường được xác định theo các đặc điểm như sau:
Thứ nhất, là những sự kiện có thực, đã diễn ra. Chính những diễn biến đã diễn ra, tác động ảnh hưởng, mang tới hậu quả xã hội ở một nơi, một thời điểm nhất định làm cơ sở nghiên cứu, phân tích, tìm ra các yếu tố mang tính quy luật hoặc ngẫu nhiên trong nhận thức khoa học và lý thuyết nhất định về chúng.
Thứ hai, mang yếu tố khách quan hoặc chủ quan. Yếu tố khách quan được phân ra bởi các tình huống diễn ra từ sự vận động của các yếu tố trong tự nhiên mang tính quy luật tương đối ổn định, ngoài ý muốn chủ quan của con người (cá nhân, cộng đồng hay tổ chức). Yếu tố chủ quan thuộc về những tình huống gắn liền với nhận thức của con người.
Thứ ba, tính chất tác động, ảnh hưởng của các tình huống bất thường tới sự biến đổi tiêu cực tới điều kiện sinh hoạt có thể từ những nguyên nhân tự nhiên khách quan hoặc xã hội, mức độ gây ra hậu quả và khả năng khắc phục.
Những tình huống bất thường có thể là các hiện tượng xã hội có các nguyên nhân khác nhau do con người, như: chiến tranh gây ra sự khủng hoảng kinh tế, suy kiệt tiềm năng phát triển, làm chết chóc, gây đau thương về tổn thất con người; từ nguyên nhân suy thoái kinh tế dẫn đến các chính sách cực đoan; do tai nạn giao thông, hỏa hoạn; sự cố ô nhiễm môi trường, ngộ độc thực phẩm, phá sản doanh nghiệp, vỡ hụi…Các tình huống bất thường có nguyên nhân từ tự nhiên, như: biến đổi khí hậu, thời tiết, sụt lún địa chất, hạn hán, núi lửa, sóng thần, ngập mặn, lũ lụt, dịch bệnh…Các nguyên nhân này có thể nằm ngoài sự tác động của con người nhưng cũng có thể do chính hoạt động của con người tạo ra. Kinh nghiệm nhiều nước cho thấy, khi xảy ra khủng hoảng tài chính, người dân thường đổ xô rút tiền hàng loạt, bán tháo cổ phiếu, gây sụp đổ cả hệ thống ngân hàng hoặc rung động thị trường chứng khoán. Thảm họa môi trường không chỉ đe dọa đến ô nhiễm không khí, nguồn nước, đất mà cả điều kiện sinh kế lâu dài của cư dân. Khủng hoảng tài chính và thảm họa môi trường bao giờ gắn với hiệu ứng đám đông, gây nên các hệ
lụy xã hội nặng nề, nếu không có biện pháp xử lý sẽ gây nên các đảo lộn xã hội1.
Quản lý tình huống xã hội bất thường
Quản lý tình huống bất thường là quá trình chủ động và thực hiện hiệu quả các mục tiêu của các chủ thể quản lý xã hội: 1) Đương đầu với thực tế; 2) Bình tĩnh xây dựng kế hoạch, tìm biện pháp khả thi, thực hiện mọi cách để giản thiểu hậu quả và ngăn chặn không cho bất thường lan nhanh hay kéo dài:
3) Chia sẽ thông tin; 4) Phân tích sâu gốc rễ các vấn đề; 5) Sẵn sàng đón nhận hậu quả xấu; 6) Tranh thủ cơ hội tốt; 7) Ra quyết định kịp thời, hiệu quả; 8) Ổn định và phát triển sau tình huống bất thường.
Việc nhận diện chính xác các tình huống bất thường trong thực tế, nghiên cứu các hệ lụy do chúng gây ra và đề xuất một số vấn đề về quản lý xã hội đối với các tình huống đó là điều hết sức cần thiết, đặc biệt trong tình hình hiện nay2. Việc ngăn ngừa tác hại của các tình huống bất thường phụ thuộc vào các yếu tố như tính cộng đồng, kinh nghiệm, năng lực tổ chức quản lý và tiềm năng vật chất, kỹ thuật của nhà nước. Để chủ động, đảm bảo tính hiệu quả trong quản lý tình huống bất thường cần thực hiện tốt các giải pháp sau:
Một là, cần có quan điểm rõ ràng để ngăn chặn các tình huống bất thường trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Đảng và Nhà nước, từ đó làm cơ sở cho việc huy động mọi nguồn lực xã hội, trong nước và quốc tế nhằm chủ động phòng ngừa, quản lý hiệu quả tình huống bất thường.
Hai là, các khoa học có liên quan cần đưa tình huống bất thường trở thành đối tượng nghiên cứu của mình. Trong đó, khoa học quản lý xã hội cần xác định đối tượng nghiên cứu chính là các tình huống bất thường và kết quả nghiên cứu là nhằm phục vụ quản lý các tình huống bất thường ngày càng chủ động, hiệu quả. Việc tăng cường nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ sẽ giúp chủ động, hiệu quả hơn trong dự báo, kiểm soát, phòng ngừa các tình huống bất thường trong tự nhiên và xã hội.
Ba là, thực hiện tốt việc phân loại các tình huống bất thường để chủ động quản lý. Bởi vì, các tình huống bất thường có chung một đặc điểm là gây thiệt hại nghiêm trọng cho xã hội; nhưng có sự khác nhau ở nguyên nhân, diễn biến, khác nhau ở môi trường, không gian xuất hiện...Do đó, cần thiết phải phân loại để có sự chủ động ứng phó dưới dạng nhận biết, chuẩn bị và đề ra các giải pháp ứng phó. Trên cơ sở đó, các chủ thể quản lý kịp thời thực hiện các biện pháp quản lý xã hội phù hợp, đạt hiệu quả cao3.
Bốn là, cần thay đổi nhận thức, thái độ và hành vi của các nhóm xã hội để thích nghi với các tình huống bất thường. Chủ động thông tin và trung thực
1 Nguyễn Văn Thâm (2014), tài liệu đã dẫn, tr 60.
2 Nguyễn Văn Thâm (2014), tài liệu đã dẫn, tr 59.
3 Nguyễn Văn Thâm (2014), tài liệu đã dẫn, tr 59.
về thông tin trong tình huống bất thường là một yêu cầu quan trọng. Thông tin về tình huống bất thường cần được đưa ra kịp thời, không né tránh, không phỏng đoán và tránh những thông tin gây hiệu ứng tiêu cực. Khi các vụ việc bất thường xảy ra, đại diện các cơ quan chức năng trả lời truyền thông, báo chí cần lựa chọn các thông điệp khách quan, khoa học và trung tính.
Năm là, các chủ thể liên quan đến hoạt động quản lý xã hội phải có một tầm nhìn xa và hiểu biết đầy đủ, sâu sắc về các tình huống bất thường. Chủ thể quản lý xã hội, nhất là Nhà nước cần tăng cường các hoạt động truyền thông, nâng cao năng lực, kỹ năng cho người dân ứng phó với các tình huống bất thường. Thông qua đó tang cường sự hiểu biết, kỹ năng, thúc đẩy các nhóm xã hội/địa phương thoát khỏi tình huống bất thường.
Sáu là, cần nghiên cứu, ban hành và thực hiện một hệ thống pháp luật quy định về trách nhiệm và năng lực quản lý tình huống bất thường chặt chẽ và hiệu quả. Căn cứ của hoạt động quản lý tình huống bất thường là nhà nước phải là khung thể chế thông qua hệ thống pháp luật. Hệ thống các quy phạm cần được đặt ra một cách đồng bộ, kịp thời, bắt đầu từ khung thể chế trong Hiến pháp, luật và các văn bản quy phạm hành chính1.
Bảy là, nghiên cứu xây dựng phát triển cơ quan, tổ chức chuyên trách và chuyên nghiệp có chức năng ứng phó với tình huống bất thường; đầu tư thỏa đáng các nguồn lực, trang thiết bị công nghệ hiện đại cho hoạt động ứng phó với tình huống bất thường. Thường xuyên thực hiện nghiên cứu khoa học, tổng kết, đánh giá, rút kinh nghiệm từ các tình huống bất thường đã xảy ra.
CÂU HỎI THẢO LUẬN
1. Phân tích bối cảnh hiện nay của quản lý xã hội ở Việt Nam. Liên hệ thực tiễn
2. Trình bày và nêu phương hướng vận dụng cách tiếp cận lý thuyết phù hợp nhất trong quản lý xã hội ở Việt Nam hiện nay. Liên hệ thực tiễn.
3. Các nội dung quản lý xã hội ở Việt Nam có gì giống và khác với các nội dung quản lý xã hội ở địa phương?
4. Phân tích những vấn đề cấp thiết đặt ra trong quản lý xã hội ở Việt Nam hiện nay. Đề xuất phương hướng giải quyết những vấn đề đó.