“Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn Trơ cái hồng nhan với nước non.” Trước hết, nỗi buồn tủi, chán chường được gợi ra qua không gian vắng lặng, yên tĩnh trong đêm khuya tĩnh mịch. “Đêm khuya” là khoảng thời gian vạn vật chìm vào trạng thái nghỉ ngơi sau một ngày dài mệt mỏi. Hơn hết, “đêm khuya” gợi sự cô đơn, trống vắng và là thời điểm lắng lòng, con người đối diện với chính mình, bộc lộ những suy nghĩ chân thực nhất. Kết hợp với từ láy “văng văng” cùng với nghệ thuật lấy động tả tĩnh đã miêu tả không gian tĩnh lặng, âm thanh từ xa vọng lại. Cùng với âm thanh của tiếng trống canh dồn dồn dập, liên hồi, vội vã nhưng không hề làm cho không gian náo động mà ngược lại còn nhấn mạng sự yên ắng của đêm khuya. Tiếng trống dồn đập như nhịp bước của thời gian khiến tâm trạng con người như bối rối, rập rồn, lo lắng. Qua đó ta thấy bối cảnh thời gian và không gian phù hợp để con người giãi bày tâm trạng. Kết hợp với nghệ thuật đảo ngữ (đảo từ “trơ” lên đầu) cùng với cách ngắt nhịp bất thường (133) đã nhấn mạnh nỗi đau và bản lĩnh của Hồ Xuân Hương. “Trơ” ở đây chính là trơ trọi, sự cô đơn, bẽ bàng, tủi hổ và gợi liên tưởng về sự trơ lì, chai sạn, ngẩng cao đầu thách thức như bản lĩnh của Hồ Xuân Hương. Tác giả đã sử dụng nghệ thuật đối lập “cái hồng nhan” với “nước non” để nhấn mạng tâm trạng của nhân vật trữ tình qua từ “hồng nhan”. “Hồng nhan” ước lệ cho người phụ nữ xinh đẹp, tài hoa kết với với từ “cái” thường chỉ đồ vật nhỏ bé, vô tri vô giác, tầm thường đã tạo nên một sự kết hợp từ độc đáo “cái hồng nhan” để chỉ sự rẻ rúng, như chất chứa giọng điệu mỉa mai, diễn tả nỗi niềm chua xót, than thân trách phận của người phụ nữ tài sắc Hồ Xuân Hương phải nhận những mối tình tầm thường, không xứng đáng. Cùng với nghệ thuật đối lập “nước non” ẩn dụ cho xã hội phong kiến đương thời đã nhấn mạnh những bi kịch của người phụ nữ trong xã hội xưa. Qua đó, ta thấy được tiếng than của tác giả cho số phận của người phụ nữ xưa và góp thêm tiếng nói vào giá trị nhân đạo của văn học Việt Nam cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX.
Trang 1Hồ Xuân Hương được mệnh danh là “Bà Chúa Thơ Nôm”, là nhà thơ chuyên viết về người phụ nữ, trào phúng mà trữ tình, đậm chất văn học dân gian Nổi bật trong sáng tác thơ của Hồ Xuân Hương là tiếng nói thương cảm đối với người phụ nữ, là sự khẳng định, đề cao
vẻ đẹp và khát vọng của họ Tiêu biểu là bài thơ “Tự tình II” được sáng tác vào cuối thế kỉ
XVIII – đầu thế kỉ XIX vào thời phong kiến phức tạp, khủng hoảng, đã thể hiện tâm trạng, thái độ của Hồ Xuân Hương: vừa đau buồn, vừa phẫn uất trước duyên phận, gắng gượng vươn lên nhưng vẫn rơi vào bi kịch
Bài thơ “Tự tình II” nằm trong chùm thơ “Tự tình” gồm 3 bài của Hồ Xuân Hương,
được viết khi nhà thơ đang trong tình cảnh éo le của cuộc đời với tâm trạng cô đơn, buồn đau
Đề tài hướng tới số phận của những người phụ nữ với ngôn ngữ hình tượng, giản dị, tinh tế Bài thơ được viết theo thể thơ thất ngôn bát cú đường luật được viết bằng chữ Nôm với bố cục gồm 4 phần: đề, thực, luận, kết Nhan đề khái quát nội dung của toàn bài “Tự” là tự bộc lộ, giãi bày tâm trạng và “tình” là tình cảm, cảm xúc Nhan đề “Tự tình” đã cho thấy tâm sự, bày
tỏ lòng mình của người phụ nữ Hay nói cách khác đây chính là sự hé mở nỗi lòng khó nói của tác giả Hồ Xuân Hương và là tiếng nói thương cảm đối với số phận hẩm hiu của người phụ nữ xưa, đồng thời để cao vẻ đẹp và khát vọng sống của họ
Mở đầu bài thơ là chúng ta như đồng cảm với tâm trạng cô đơn, buồn tủi của Hồ Xuân Hương:
“Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn Trơ cái hồng nhan với nước non.”
Trước hết, nỗi buồn tủi, chán chường được gợi ra qua không gian vắng lặng, yên tĩnh trong đêm khuya tĩnh mịch “Đêm khuya” là khoảng thời gian vạn vật chìm vào trạng thái nghỉ ngơi sau một ngày dài mệt mỏi Hơn hết, “đêm khuya” gợi sự cô đơn, trống vắng và là thời điểm lắng lòng, con người đối diện với chính mình, bộc lộ những suy nghĩ chân thực nhất Kết hợp với từ láy “văng văng” cùng với nghệ thuật lấy động tả tĩnh đã miêu tả không gian tĩnh lặng,
âm thanh từ xa vọng lại Cùng với âm thanh của tiếng trống canh dồn dồn dập, liên hồi, vội vã nhưng không hề làm cho không gian náo động mà ngược lại còn nhấn mạng sự yên ắng của đêm khuya Tiếng trống dồn đập như nhịp bước của thời gian khiến tâm trạng con người như bối rối, rập rồn, lo lắng Qua đó ta thấy bối cảnh thời gian và không gian phù hợp để con người giãi bày tâm trạng Kết hợp với nghệ thuật đảo ngữ (đảo từ “trơ” lên đầu) cùng với cách ngắt nhịp bất thường (1/3/3) đã nhấn mạnh nỗi đau và bản lĩnh của Hồ Xuân Hương “Trơ” ở đây chính là trơ trọi, sự cô đơn, bẽ bàng, tủi hổ và gợi liên tưởng về sự trơ lì, chai sạn, ngẩng cao đầu thách thức như bản lĩnh của Hồ Xuân Hương Tác giả đã sử dụng nghệ thuật đối lập
“cái hồng nhan” với “nước non” để nhấn mạng tâm trạng của nhân vật trữ tình qua từ “hồng nhan” “Hồng nhan” ước lệ cho người phụ nữ xinh đẹp, tài hoa kết với với từ “cái” thường chỉ
đồ vật nhỏ bé, vô tri vô giác, tầm thường đã tạo nên một sự kết hợp từ độc đáo “cái hồng nhan” để chỉ sự rẻ rúng, như chất chứa giọng điệu mỉa mai, diễn tả nỗi niềm chua xót, than thân trách phận của người phụ nữ tài sắc Hồ Xuân Hương phải nhận những mối tình tầm
Trang 2thường, không xứng đáng Cùng với nghệ thuật đối lập “nước non” ẩn dụ cho xã hội phong kiến đương thời đã nhấn mạnh những bi kịch của người phụ nữ trong xã hội xưa Qua đó, ta thấy được tiếng than của tác giả cho số phận của người phụ nữ xưa và góp thêm tiếng nói vào giá trị nhân đạo của văn học Việt Nam cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX
Không chỉ sự cô đơn, buồn khổ, ta còn thấy được nỗi xót xa, bẽ bàng, nỗi đau thân phận của nhân vật trữ tình:
“Chén rượu hương đưa say lại tỉnh Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn.”
Trong cái không gian cô quạnh không bóng người của bầu trời đêm, người phụ nữ tìm đến những chén rượu để giải thoát mình khỏi nỗi sầu não của cuộc đời Tác giả đã sử dụng nghệ thuật đối qua từ “say” và “tỉnh” “Say” như muốn quên đi nỗi cô đơn và “tình” lại càng thấm thía hơn bi kịch của đời mình Kết hợp với sử dụng từ “lại”, cụm từ “ say lại tỉnh” đã cho thấy hành động luẩn quẩn, bế tắc cho hoàn cảnh của nhân vật trữ tình Hình ảnh “vầng trăng” là dể chỉ cái đẹp, tượng trưng cho những hẹn ước tình yêu dưới đêm thề nguyền và là biểu tượng của sự thuỷ chung của bao tình yêu đôi lứa Không những chỉ cái đẹp và hạnh phúc mà hình ảnh ẩn dụ “vầng trăng” còn chứa đựng được những bi kịch cuộc đời của nhân vật trữ tình Cùng với hệ thống từ ngữ thống nhất hô ứng “bóng xế” chỉ tuổi xuân đã trôi qua, “khuyết trưa tròn” cho thấy nhân duyên chưa trọn vẹn đã nhấn mạnh hoàn cảnh lẻ loi, tâm trạng cô đơn của con người Bằng bút pháp nghệ thuật tả cảnh ngụ tình, ta thấy được niềm mong mỏi thoát khỏi hoàn cảnh thực tại nhưng không tìm được lối thoát của nhân vật trữ tình
Vì vậy, nhân vật trữ tình đã bày tỏ thái độ bất mãn, sự phản kháng quyết liệt của nhà thơ trước số phận éo le của mình:
“Xiên ngang mặt đất, rêu từng đám, Đâm toạc chân mây, đá mấy hòn.”
Các hình ảnh “rêu” – sinh vật mềm, yếu và “đá” – cứng, rắn, chắc đã toát lên được sức mạnh sinh tồn từ của những sinh vật nhỏ bé, cho thấy bức tranh thiên nhiên đầy sức sống, sinh động
và mạnh mẽ Kết hợp với biện pháp đảo ngữ đưa những động từ mạnh “xiên ngang, đâm toạc” lên đầu đã nhấn mạnh cá tính, bản lĩnh của Hồ Xuân Hương, đồng thời, cho thấy thân phận của người phụ nữ tuy nhỏ bé, tầm thường trong xã hội “trọng nam khinh nữ” nhưng cũng mang sức mạnh phản kháng, đấu tranh đòi quyền được sống và hạnh phúc Qua đó, ta thấy được sự oán hờn, phản kháng quyết liệt với tạo hóa, không cam chịu số phận của người phụ
nữ và khẳng định sức sống mạnh mẽ, quyết liệt muốn bứt phá, đi tìm hạnh phúc của tác giả
Kết thúc bài thơ là tâm trạng chán chường, vừa chua xót vừa đắng cay của Hồ Xuân Hương về cuộc đời:
“Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại, Mảnh tình san sẻ tí con con!”
Trang 3Thời gian, quy luật của tự nhiên bốn mùa xuân hạ thu đông cứ theo vòng luân chuyển: "xuân
đi xuân lại lại” “Xuân” là mùa xuân của đất trời, của thiên nhiên kết hợp với từ “lại” chỉ sự tuần hoàn của mùa xuân thiên nhiên đi qua rồi trở lại Cùng là “ xuân” thế nhưng xuân của đất trời đi rồi đến còn “xuân” của con người một đi không trở lại Kết hợp với động từ “ngán” đã thể hiện sự chán ngán, ngán ngẩm, chán trường của nhân vật trữ tình “Mảnh tình” mang nặng nỗi trớ trêu của số phận Tình yêu vốn là một điều gì đó thật cao cả, đẹp đẽ, nhưng tình yêu của Hồ Xuân Hương lại như một mảnh vỡ nhỏ bé được xẻ ra từ hạnh phúc của người khác Đau xót biết mấy, khi “mảnh tình” lại là một thứ được chia năm sẻ bảy mà bà chỉ được nhận duy nhất một mảnh “tí con con” Tác giả đã sử dụng nghệ thuật tăng tiến “mảnh tình – tí – con con” để nhấn mạnh sự nhỏ bé dần, sự ít ỏi, sự sẻ chia trong hạnh phúc cuộc đời của Hồ Xuân Hương làm cho nghịch cảnh càng éo le hơn: “mảnh tình” vốn đã ít, đã bé, đã không trọn vẹn lại còn phải “san sẻ” nên càng xót xa, tội nghiệp Qua đó, ta thấy được tâm trạng xót xa, tủi cực, hẩm hiu và khát vọng hạnh phúc của người phụ nữ mang thân đi làm lẽ
“Tự tình II” đã thể hiện thành công tâm trạng, thái độ của Hồ Xuân Hương: vừa đau
buồn, vừa phẫn uất trước duyên phận, gắng gượng vươn lên nhưng vẫn rơi vào bi kịch Đồng thời cho thấy khát vọng sống, khát vọng hạnh phúc của tác giả nhờ sử dụng thể thơ thất ngôn bát cú đường luật theo xu hướng bình dị Kết hợp với cách ngắt nhịp phá cách, sáng tạo
(1/3/3) đã khiến cho bài thơ có giọng điệu đau buồn, da diết Việc sử dụng các từ ngữ, hình ảnh giản dị nhưng giàu sức biểu cảm, táo bạo mà tinh tế và các biện pháp lấy động tả tĩnh
“văng vẳng”, hình ảnh đối lập “mặt đất – chân mây”, “cái hồng nhan – nước non” với những động từ mạnh “đâm toạc, xiên ngang ” Tất cả đã góp phần làm nên giá trị nhân đạo của tác phẩm
“Tự tình II” là một bài thơ tiêu biểu cho hồn thơ và phong cách cũng như tư tưởng
của Hồ Xuân Hương đặc biệt là những vấn đề xoay quanh người phụ nữ Qua đây chúng ta cũng thấy được một Hồ Xuân Hương vừa yếu mềm nhưng cũng thật ngang tàng mạnh mẽ khi dám bộc lộ những suy nghĩ của chính mình Qua đó mà ta có thể thấy được tài năng độc đáo của “Bà Chúa Thơ Nôm” trong việc sử dụng từ ngữ và xây dựng hình tượng