Mở đầu bài thơ là cảnh sắc thiên nhiên xứ Huế buổi ban mai và tâm trạng khắc khoải của chủ thể trữ tình. Trước hết là câu hỏi tu từ mang nhiều sắc thái khác nhau: “Sao anh không về chơi thôn Vĩ?” Có thể, đây là lời hỏi thăm vừa hờn dỗi, vừa trách móc nhẹ nhàng của cô gái Huế gửi cho nhà thơ: Tại sao đã lâu rồi anh không về chơi thôn Vĩ bên bờ sông Hương thơ mộng, nơi có người con gái anh thương? Hay đó không chỉ là lời hỏi thăm đơn thuần mà là một lời mời mọc chân thành mời anh về “chơi” – không phải về “thăm”. Ở đây nhà thơ đã sử dụng từ ngữ rất tinh tế, chọn lọc gợi nên sự thân mật, gần gũi, thân tình. Bên cạnh đó, câu thơ còn chứa đựng cảm xúc nuối tiếc, nhớ nhung, đau đớn, khắc khoải bởi từ “không”, là không về chứ không phải chưa về. Nhà thơ đã không thể về nơi thân thương ấy được nữa bởi lúc này căn bệnh phong quái ác đang trong giai đoạn cuối, ngày ngày rút đi từng hơi thở của nhà thơ. Do đó, câu thơ còn có thể hiểu là tác giả đang phân thân để hỏi chính mình, để tự trách mình đầy đau đớn, hoài niệm về cảnh và người thôn Vĩ. Vì không thể trở về nên nhà thơ đã làm một cuộc hành hương trong tâm tưởng, men theo những dòng kí ức quý giác để tìm về nơi đó, nơi thôn Vĩ đẹp lung linh, thơ mộng:
Trang 1“Thơ Hàn Mặc Tử có những câu thơ đẹp một cách lạ lùng, đọc lên như rưới vào một nguồn sáng láng” Đó là lời nhận
xét của Hoài Thanh về phong cách thơ của Hàn Mặc Tử Hàn Mặc Tử là một trong những nhà thơ có sức sáng tạo mãnh mẽ nhất trong phong trào Thơ mới Mỗi nét bút của ông đều thể hiện tình yêu đau đớn hướng về cuộc đời trần thế, một hồn thơ mãnh liệt chất chứa mâu thuẫn giữa thể xác và tâm hồn, luôn khao khát giao cảm với cuộc đời, với con người Một trong những tác phẩm nổi tiếng của ông phải kể đến là bài thơ “Đây thôn Vĩ Dạ” Bài thơ được sáng tác năm 1938, in trong tập “Thơ Điên” (“Đau Thương”), là bức tranh đẹp về một miền quê nước, là tiếng lòng của một con người tha thiết yêu đời, yêu người Hai khổ thơ đầu của bài đã thể hiện 2 trạng thái đối lập nhau: bức tranh thiên nhiên tràn đầy sức sống qua cái nhìn lạc quan, yêu đời và nỗi buồn cô đơn của Hàn Mặc Tử trong một mối tình xa xăm, vô vọng
“Đây thôn Vĩ Dạ” được gợi cảm hứng từ mối tình của Hàn Mặc Tử với một cô gái vốn quê ở Vĩ Dạ, một thôn nhỏ bên dòng sông Hương nơi xứ Huế thơ mộng, trữ tình Nhan đề ấy như đọng lại nỗi buồn, sự luyến tiếc về cảnh và tình của một con người khát vọng yêu nhưng không được yêu, khát vọng sống nhưng không được sống Nhan đề bài thơ đã góp phần thể hiện giá trị của bài: cái tôi yêu đời, yêu cuộc sống đến cháy bỏng của nhà thơ và tiếng
Mở đầu bài thơ là cảnh sắc thiên nhiên xứ Huế buổi ban mai và tâm trạng khắc khoải của chủ thể trữ tình Trước hết
là câu hỏi tu từ mang nhiều sắc thái khác nhau:
“Sao anh không về chơi thôn Vĩ?”
Trang 2Có thể, đây là lời hỏi thăm vừa hờn dỗi, vừa trách móc nhẹ nhàng của cô gái Huế gửi cho nhà thơ: Tại sao đã lâu rồi anh không về chơi thôn Vĩ bên bờ sông Hương thơ mộng, nơi có người con gái anh thương? Hay đó không chỉ là lời hỏi thăm đơn thuần mà là một lời mời mọc chân thành mời anh về “chơi” – không phải về
“thăm” Ở đây nhà thơ đã sử dụng từ ngữ rất tinh tế, chọn lọc gợi nên sự thân mật, gần gũi, thân tình Bên cạnh đó, câu thơ còn chứa đựng cảm xúc nuối tiếc, nhớ nhung, đau đớn, khắc khoải bởi từ “không”, là không về chứ không phải chưa về Nhà thơ đã không thể về nơi thân thương ấy được nữa bởi lúc này căn bệnh phong quái ác đang trong giai đoạn cuối, ngày ngày rút đi từng hơi thở của nhà thơ Do đó, câu thơ còn có thể hiểu là tác giả đang phân thân để hỏi chính mình, để tự trách mình đầy đau đớn, hoài niệm về cảnh và người thôn Vĩ Vì không thể trở về nên nhà thơ đã làm một cuộc hành hương trong tâm tưởng, men theo những dòng kí ức quý giác để tìm về nơi đó, nơi thôn Vĩ đẹp lung linh, thơ mộng:
“Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên Vườn ai mướt quá xanh như ngọc”
Cảnh sắc thôn Vĩ được chiêm ngưỡng từ xa đến gần, từ cao xuống thấp Từ xa, nhà thơ đã nhìn thấy sắc nắng, hàng cau – một loài cây đặc trưng ở nơi đây Điệp từ “nắng” cùng với cách ngắt nhịp 4/3 đã mở ra một không gian tràn ngập ánh sáng đang chiếu rọi trên những hàng cau cao vút, không gian thôn Vĩ vì thế
mà như được đẩy lên cao hơn, thoáng đãng, khoáng đạt hơn Những hàng cau sau một đêm tắm gội dưới làn sương đã trở nên xanh biếc hơn dưới ảnh nắng mặt trời Hình ảnh “hàng cau” đơn
sơ, bình dị ấy lại có ý nghĩa sâu sắc trong trái tim nhà thơ về một loại cây gắn liền với Việt Nam, nơi có phong tục ăn trầu nhuộm răng từ ngàn đời nay Hình ảnh “vườn ai” là một khu vườn bất định, có thể là vườn nhà cô gái Huế với vẻ đẹp mướt quá xanh như ngọc, đồng thời còn chứa đựng những cảm xúc ngạc nhiên, trầm trồ đến ngỡ ngàng về vẻ đẹp, về thẩm mỹ của cấu trúc vườn nơi đây Chỉ với một từ “mướt” Hàn Mặc Tử đã gợi được sự chăm sóc chu đáo, gợi được vẻ tươi tốt, đầy sức sống của vườn cây cũng như cái sạch sẽ, láng bóng của từng chiếc lá cây dưới ánh mặt trời Kết hợp thán từ “quá”, ý thơ “vườn ai mướt quá” như một lời cảm thán, mang sắc thái ngợi ca “Xanh như ngọc” là hình ảnh so sánh thật đẹp gợi hình ảnh những lá cây xanh mướt,
Trang 3mượt mà được “nắng mới lên”, cái ánh mặt trời rực rỡ buổi ban mai, chiếu xuyên qua trở nên có màu xanh trong suốt và ánh lên như ngọc Phải là một người có tình yêu tha thiết với thiên nhiên, với cuộc sống, có ân tình sâu sắc, đậm đà với thôn Vĩ mới lưu giữ được trong tâm trí những hình ảnh sống động và đẹp đẽ như thế Cảnh vật thôn Vĩ càng đẹp, càng sống động hơn khi có sự xuất hiện của con người:
“Lá trúc che ngang mặt chữ điền”
“Mặt chữ điền” chỉ những người có khuôn mặt vuông vắn, đầy đặn ứng với đức tính thật thà, phúc hậu Lá trúc thanh mảnh, biếc xanh đã làm tôn thêm vẻ đẹp phúc hậu của gương mặ chữ điền Nghệ thuật tương phản giữa lá trúc thanh mảnh và mặt chữ điền vuông vức đã làm cho cái vuông vức của mặt chữ điền nhẹ đi, ẩn
đi Người con gái xứ Huế hiện lên với vẻ đẹp phương Đông kín đáo, dịu dàng, tao nhã, thanh cao Qua việc miêu tả vẻ đẹp con người và cảnh thôn Vĩ, Hàn Mặc Tử đã thể hiện được tình cảm sâu đậm, gắn bó của mình với xứ Huế thân thương, đồng thời còn
ẩn chứa sự nuối tiếc, niềm khao khát được trở về nơi đây
Nếu khổ thơ đầu là bức tranh thiên nhiên tràn đầy sức sống qua cái nhìn lạc quan, yêu đời thì khổ thơ tiếp thể hiện nỗi đau và dự cảm bi quan về bệnh tật:
“Gió theo lối gió, mây đường mây Dòng nước buồn thiu, hoa bắp lay”
Thông thường, theo quy luật tự nhiên là: gió thổi thì mây trôi, gió
và mây luôn gắn bó mật thiết với nhau nhưng trong thơ Hàn Mặc
Tử lại không như vậy Điệp từ “gió, mây” và dấu phẩy xuất hiện giữa dòng thơ, ngắt câu thơ thành 2 vế tách rời, đã nhấn mạnh sự chia lìa, xa cách, làm tăng sự trống vắng của không gian, hay chính là nỗi cô đơn, trống vắng trong lòng thi nhân Hình ảnh nhân hóa “dòng nước buồn thiu” vừa tả thực nhịp điệu lưu tốc của sông Hương luôn lững lờ, chậm rãi Hai bên bờ sông là những bông “hoa bắp lay”, vừa có thể hiểu là những ruộng bắp ven sông khẽ lay động theo gió, hoặc là những cây cỏ mọc ven sông, thả mình xuống dòng nước buồn thiu nên cũng chỉ lay động nhẹ Dù hiểu theo cách nào thì câu thơ cũng toát lên nhịp điệu, linh hồn, thần thái của sông nước xứ Huế nhẽ, khẽ, khoan thai tạo nên một bức tranh đẹp nhưng hiu hắt, vắng lặng Vẫn dòng sông Hương thơ mộng ấy nhưng ở dòng thơ tiếp ta không còn thấy
Trang 4nắng, sắc xanh nữa mà thay vào đó là một không gian ngập đầy ánh trăng đẹp lung linh, huyền ảo:
“Thuyền ai đậu bến sông trăng đó”
Hình ảnh “thuyền,bến” trong thơ ca truyền thống vốn biểu tượng cho tình yêu đôi lứa “Thuyền ai” – lại là một câu hỏi không xác định, phải chăng đó là thuyền của cô gái Huế, con thuyền mà nhà thơ khắc khoải chờ mong Không gian “bến sông trăng” như thực như ảo với “thuyền trăng, bến trăng” – hình ảnh quen thuộc trong thơ ca cổ, nay được Hàn Mặc Tử kế thừa và sáng tạo thêm hình ảnh “sông trăng” – dòng sông được chiếu sáng bởi ánh trăng bàng bạc trên trời Ta như choáng ngợp trước khung cảnh mộng
ảo bởi ánh trăng bao phủ muôn nơi, len lỏi, tỏa rộng khắp không gian khiến tạo vật lung linh, hư ảo như cõi mộng Nhưng sự thật phũ phàng, nhà thơ vẫn phải đối mật với căn bệnh nan y, vì vậy, câu thơ sau như một tiếng chuông vang lên khẩn thiết:
“Có chở trăng về kịp tối nay?”
Câu hỏi tu từ chứa đầy mong ngóng, hi vọng “Tối nay” là tối của thời gian hiện tại, của những tháng này bài thơ ra đời Từ “kịp” chất chứa tâm trạng hoài mong, ngóng trông đến khắc khoải, thiết tha, lo sợ Nhà thơ khẩn thiết yêu cầu, mong muốn có được
sự khát khao giao cảm với đời, với con người Chính vì vậy, người đọc càng thấu hiểu hơn nỗi thất vọng, cô đơn của nhà thơ, như thấy được sự giục giã trong lời mời gọi ở câu thơ đầu, càng đồng cảm hơn với khát vọng sống mãnh liệt, lòng yêu đời bất chất luôn bị giằng xé trong đau đớn, bệnh tật Bởi thế mới nói
hồn thơ Hàn Mặc Tử luôn “đau đớn hướng về cuộc đời trần thế”.
Bài thơ “Đây thôn Vĩ Dạ” là bức tranh đẹp về một miền quê đất nước, là tiếng lòng của một con người tha thiết yêu đời, yêu người Bài thơ là bức tranh phong cảnh và cũng là tâm cảnh, thể hiện nỗi buồn cô đơn của Hàn Mặc Tử trong mối tình
xa xăm, vô vọng Đó còn là tấm lòng thiết tha của nhà thơ với thiên nhiên, cuộc sống và con người Tác phẩm là một thành công lớn không chỉ nội dung mà cả về nghệ thuật: thể thơ thất ngôn hàm súc, cô đọng; ngôn ngữ trong sáng, tinh thế; nhịp điệu
và giọng điệu luôn thay đổi: lúc chậm rãi, tha thiết, lúc gấp gáp, hối hả; nhiều câu hỏi tu từ đặc biệt; các biện pháp nghệ thuật linh hoạt: thán từ “quá”, nhân hóa “dòng nước buồn thiu”, so sánh
“xanh như ngọc”, Tất cả góp phần tạo nên giá trị của tác phẩm:
Trang 5cái tôi khao khát yêu đời, yêu sống đến cháy bỏng cùng tình yêu thiên nhiên, yêu quê hương đất nước của nhà thơ
Tóm lại, “Đây thôn Vĩ Dạ” là bức tranh đẹp về một miền quê đất nước, là tiếng lòng của một con người tha thiết yêu đời, yêu người Bài thơ là bức tranh phong cảnh và cũng là tâm cảnh, thể hiện nỗi buồn cô đơn của Hàn Mặc Tử trong mối tình
xa xăm, vô vọng Đó còn là tấm lòng thiết tha của nhà thơ với thiên nhiên, cuộc sống và con người