kl huynh pham hong lien

Tuy nhiên, vấn đề giải tỏa, di dời, tái định cư không chỉ dừng lại ở việc đưa một số lượng lớn dân cư từ nơi này sang nơi khác mà còn liên quan tới nhiều mặt trong cuộc sống của họ như:

Chương 1: Cơ sở lý luận và phương pháp luận

1.1 Lý do chọn đề tài

Trong quá trình phát triển đi lên của mình, hầu hết các thành phố lớn trên thế giới đều phải có những chính sách điều chỉnh, quy hoạch lại không gian đô thị xuất phát từ các nhu cầu: phát triển thương mại, thu hút đầu tư, chỉnh trang đô thị, cải thiện

cở hạ tầng…Chính quyền thành phố Hồ Chí Minh đã bắt đầu xây dựng những kế hoạch quản lý và quy hoạch tổng thể Hàng loạt các công trình giao thông công cộng được đưa vào sử dụng đáp ứng nhu cầu đi lại, vận chuyển hàng hóa Nhiều dự án cải tạo, nâng cấp bộ mặt thành phố đã và đang được thực hiện Những khu đô thị mới được quy hoạch cung cấp cho đại bộ phận dân cư một nơi ở mới đầy tiện nghi, bảo vệ sức khỏe

và thân thiện với môi trường Để thực hiện điều đó cần có một kế hoạch tổng thể và di dời một bộ phận lớn dân cư có liên quan Tuy nhiên, vấn đề giải tỏa, di dời, tái định cư không chỉ dừng lại ở việc đưa một số lượng lớn dân cư từ nơi này sang nơi khác mà còn liên quan tới nhiều mặt trong cuộc sống của họ như: nhà ở, công ăn việc làm, học hành, y tế, mối quan hệ xã hội, môi trường sống…Do đó, giải quyết những khó khăn trong cuộc sống “hậu tái định cư” luôn là vấn đề nan giải của các tổ chức có trách nhiệm, các ban ngành lãnh đạo và các cấp chính quyền

Cuộc sống cho người dân sau tái định cư đến nay vẫn là đề tài nhận được nhiều

sự quan tâm của toàn xã hội Trên thực tế, việc quy hoạch và nâng cấp đô thị đã vô tình hình thành những khu ổ chuột, những khu dân cư thu nhập thấp mới ở vùng ven thành phố Bên cạnh đó, nó cũng làm hạn chế cơ hội phát triển và thay đổi cuộc sống của người dân do thiếu sự đồng bộ trong khâu quản lý, thiếu sự quan tâm của các cấp chính quyền Điểm chung của tất cả các dự án di dời, giải tỏa là một bộ phận lớn dân cư phải

tự lo cho cuộc sống và gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình tái định cư

Nếu mục tiêu ban đầu của những dự án đó nâng cấp đô thị, mang lại cho cộng đồng một cuộc sống tốt đẹp hơn thì sau khi hoàn thành, mục tiêu ấy có được thực hiện? Cuộc sống của những hộ dân thuộc diện di dời bây giờ ra sao? Họ có được quan tâm,

hỗ trợ cho cuộc sống mới? Chính vì thế tác giả quyết định nghiên cứu đề tài “Thực trạng cuộc sống sau tái định cư của các hộ gia đình thuộc dự án Nâng cấp đô thị và cải tạo vệ sinh kênh Tân Hoá – Lò Gốm” để có thể tìm hiểu sâu hơn cuộc sống hậu tái

định cư của những hộ gia đình thuộc diện di dời, đồng thời phân tích những yếu tố tác động đến quá trình tái hòa nhập của người dân cũng như đề xuất những giải pháp hữu hiệu nhất nhằm nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của họ

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

 Về vấn đề quy hoạch và tái định cư

Trong nghiên cứu “Xã hội học đô thị” (2004) tác giả Trịnh Duy Luân đã nhấn

mạnh những yếu tố quyết định khi quy hoạch và nâng cấp đô thị là: cải thiện điều kiện nhà ở; tạo điều kiện dễ dàng cho các khả năng chi trả, ổn định sản xuất, kinh doanh, giáo dục và giải trí

Bên cạnh đó tác giả cũng cung cấp những thông tin về tâm lý, nhu cầu, nguyện vọng về nhà ở của cư dân đô thị như tâm lý tìm kiếm nhà gần mặt đường, gần chợ…cũng như tâm lý ngại nhà chung cư do hình ảnh những khu chung cư được xây dựng từ những năm 60-70 đã xuống cấp nặng nề

Ngoài ra tác giả cũng mở ra một số hướng nghiên cứu đáp ứng cho nhu cầu của

xã hội hiện đại:

- Nghiên cứu hình ảnh của các khu chung cư trong suy nghĩ của người dân

- Nghiên cứu nhu cầu ăn ở, đi lại, giải trí của các tầng lớp dân cư vừa dọn đến

khu ở mới

Và trong bài viết “Tái định cư trong phát triển đô thị và một số vấn đề xã hội”

đăng trên Tạp chí Xã hội học số 3 (107), 2009, Trịnh Duy Luân cũng đã khẳng định quy hoạch, tái định cư không chỉ là một hoạt động dịch chuyển đơn thuần mà nhằm đảm bảo sự đồng thuận xã hội và phát triển bền vững Để đạt được điều đó thì đòi hỏi chủ thể quản lý phải có những chính sách, những quy tắc đối với sự cơ động, chuyển đổi nơi ở và nhà ở trong điều kiện tái định cư

Tuy nhiên, trong điều kiện Việt Nam hiện nay, vấn đề tái định cư đang gặp những khó khăn không phải là vấn đề kỹ thuật mà là vấn đề xã hội Tức là những vấn

đề liên quan đến lợi ích, tâm lý, sự đồng thuận của người dân với các đối tác trong hoạt động này Bởi trên thực tế đối với những người có thu nhập thấp thì cụm từ “giải tỏa,

di dời, tái định cư” không chỉ dừng lại ở việc di chuyển chỗ ở từ nơi này tới nơi khác

mà còn liên quan đến hàng loạt vấn đề như việc làm, nhà ở, học hành, y tế, điều kiện sinh sống và cả các quan hệ xã hội…giải pháp cho vấn đề này đó là sự can thiệp hợp

lý, một chính sách hợp tình và một công nghệ thích hợp

 Về việc làm, thu nhập

Trong nghiên cứu về “Thực trạng đời sống kinh tế xã hội các hộ gia đình sau tái định cư: Vấn đề và giải pháp” (2007) của mình, Thạc sĩ Lê Văn Thành đã cho thấy

tỷ lệ người thay đổi việc làm khá thấp Người dân không thay đổi việc làm không phải

là một tín hiệu tốt, thể hiện khả năng tự ổn định cuộc sống của người dân sau tái định

cư còn hạn chế Thực tế cho thấy, người dân thường không được bố trí tái định cư tại những nơi có nhiều nhu cầu việc làm hay có thị trường buôn bán thuận lợi nên đa số họ phải quay lại nơi ở cũ để làm việc và buôn bán Do đó họ phải chịu nhiều khó khăn để giữ được công việc cũ nhằm tạo ra thu nhập cho gia đình Về thu nhập, đa số hộ có thu nhập thấp hơn trước khi tái định cư, đồng thời chi phí cuộc sống của hầu hết các hộ đều tăng lên Người dân không thay đổi việc làm nhưng thu nhập họ kiếm được từ công việc làm ăn bị giảm sút do những khó khăn vì phải di chuyển chỗ ở

Ngoài ra, trong“Báo cáo giám sát tổng quan về tác động tái định cư” thuộc dự

án Nâng cấp đô thị và cải tạo kênh Tân Hóa-Lò Gốm, TP HCM, Việt Nam, giai đoạn

mở rộng (VIE/01/006) của tác giả Nguyễn Thị Ngọc Điệp cũng chỉ ra rằng thu nhập của các hộ dân phổ biến trong khoảng 0,5 – 2 triệu đồng/tháng Ở mức này, rất khó khăn cho những hộ nghèo nếu họ phải nuôi những miệng ăn không làm việc trong gia

đình, chịu gánh nặng về việc học hành của con cái hay chăm sóc y tế và trả lãi suất do

nợ nần 80% có thu nhập theo ngày từ nghề tự do, 10% hưởng lương theo tuần và số còn lại thì lãnh lương theo tháng Điều đáng quan tâm là mức độ ổn định công việc thấp do việc làm thường dành cho những người không có kỹ năng, tay nghề như: thợ

hồ, làm kẽm, bốc xếp…công việc chỉ mang tính thời vụ, sau mỗi công việc họ phải tìm việc mới để làm hoặc đợi đến khi có người gọi

 Về điều kiện sinh hoạt

Trong “Kết quả điều tra kinh tế-xã hội 400 hộ” thuộc dự án Tân Hóa - Lò Gốm

(1998), tác giả Thái Thị Ngọc Dư đã mô tả một cách cụ thể điều kiện sinh hoạt của những hộ dân sống dọc bờ kênh Tân Hóa - Lò Gốm trước khi tái định cư Qua kết quả khảo sát, điều kiện sinh hoạt của những hộ gia đình ở đây là rất thiếu thốn Đa số phải câu nước và câu điện của hàng xóm với giá đắt hơn nhiều lần Đặc biệt, hình thức nhà

vệ sinh phổ biến trong khu vực này là nhà vệ sinh trên kênh chiếm 43,5% và tình trạng ngập nước, rác ứ đọng thường xuyên xảy ra do thói quen vứt rác bừa bãi trong cộng đồng

Cũng trong kết quả điều tra này, top 3 những vấn đề mà người dân cho rằng cần

ưu tiên giải quyết là “cấp điện”, “cấp nước” và “chống ngập” Mặc dù vấn đề thu gom rác và nhà vệ sinh trên kênh nghiêm trọng, gây ô nhiễm môi trường nhưng thứ tự của

nó lại đứng thứ 9 và 10 trong số 10 vấn đề cần được quan tâm với tỷ lệ lần lượt là 0,3%

và 1,5% Điều đáng quan tâm ở đây là đa số người dân có nhận thức rất thấp về môi trường và cho rằng thói quen sinh hoạt cũng như hành vi của gia đình bị ràng buộc bởi hoàn cảnh Quan trọng hơn, họ chấp nhận cuộc sống cũng như điều kiện sinh hoạt như vậy là do đã quen với mùi hôi và sự ô nhiễm ở đây

Tuy nhiên, sau tái định cư điều kiện nhà ở của người dân sau tái định cư được

cải thiện rất nhiều Thạc sĩ Lê Văn Thành trong nghiên cứu về “Thực trạng đời sống kinh tế xã hội các hộ gia đình sau tái định cư: vấn đề và giải pháp” (2007) của mình

đã cho thấy sự thay đổi này Người dân được ở trong những ngôi nhà kiên cố hơn và tỷ

lệ nhà tạm bợ giảm đáng kể Thế nhưng đa số người dân chưa có sổ hồng hay sổ đỏ để được thừa nhận quyền sở hữu nhà đất chính thức Việc chưa có giấy tờ nhà khiến người

dân cảm thấy bất an và không hài lòng về chính quyền địa phương Vì thế tình trạng pháp lý của căn nhà chính là một trong những vấn đề mà các cấp chính quyền cần quan tâm để tạo tâm lý ổn định cho người dân

 Về giáo dục, y tế

Trong “Báo cáo giám sát tổng quan về tác động tái định cư” thuộc dự án Nâng

cấp đô thị và làm sạch kênh Tân Hóa - Lò Gốm, TP HCM, Việt Nam, giai đoạn mở rộng (VIE/01/006) của tác giả Nguyễn Thị Ngọc Điệp thì hầu hết con em các hộ gia đình tái định cư phải quay lại trường cũ để học Nguyên nhân khiến tỷ lệ học sinh phải học ở trường cũ là do tâm lý lo ngại trong việc tiến hành các thủ tục hành chính, những quy định về thủ tục chuyển trường, phân tuyến trong giáo dục…vì thế mà có tới 81,3% học sinh không chuyển trường Ngoài ra, các hộ gia đình có thu nhập càng thấp thì việc học hành của con em càng có xu hướng “xấu hơn” do các hộ nghèo tái định cư thường mắc những món nợ nhà, nợ đất Những khó khăn về tài chính làm cho con em các hộ này phải nghỉ học giữa chừng Một số gia đình, cha mẹ không thể lo cho con tiếp tục đi học vì không thể chăm con đến trường hằng ngày, chi phí đi lại, phương tiện cho con tới trường và khoảng cách từ khu tái định cư đến trường học là khá xa

 Sự hỗ trợ của chính quyền địa phương

Kết quả điều tra của Thạc sĩ Lê Văn Thành trong nghiên cứu về “Thực trạng đời sống kinh tế xã hội các hộ gia đình sau tái định cư: vấn đề và giải pháp” (2007)

cho thấy chỉ có 14% hộ dân cư cho rằng họ được nhận dự giúp đỡ của chính quyền địa phương nơi ở mới Những giúp đỡ của chính quyền chủ yếu là hỗ trợ về giấy tờ hành chính, hồ sơ, thủ tục tạm trú tạm vắng và hỗ trợ vốn để người dân làm ăn, buôn bán Những hạn chế về nhân lực và vật lực của các cơ quan chính quyền địa phương nơi đến khiến cho họ không có khả năng cũng như điều kiện để chăm sóc quá nhiều dân tái định cư đến từ các dự án khác nhau như trường hợp khu tái định cư tại phường Bình Hưng Hòa A: người dân không được thừa nhận là cư dân chính thức của địa phương và không được hưởng những dịch vụ y tế và xã hội

Bằng công cụ và phương pháp điều tra xã hội học đặc thù, hầu hết các bài nghiên cứu đều mô tả một cách tổng quát về đời sống các hộ gia đình trước và sau tái định cư, qua đó thể hiện sự thay đổi sâu sắc trong cuộc sống ở những khía cạnh cụ thể cũng như khẳng định những hạn chế và lợi ích mà dự án mang lại

1.3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu

1.3.1 Mục tiêu

1.3.1.1 Mục tiêu tổng quát

Mô tả đời sống của người dân sau tái định cư thuộc dự án Nâng cấp đô thị và cải tạo vệ sinh khu vực Tân Hóa - Lò Gốm Qua đó tìm hiểu những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình ổn định cuộc sống của người dân sau tái định cư và đưa ra khuyến nghị phù hợp

1.3.1.2 Mục tiêu cụ thể

- Tìm hiểu đời sống hiện nay của các hộ trong diện tái định cư của dự án

- Tìm hiểu những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình ổn định cuộc sống của ngưòi dân sau tái định cư

- Đề xuất những giải pháp góp phần làm cho việc giải tỏa, đền bù mang lại hiệu quả về kinh tế và xã hội

1.3.2 Nhiệm vụ

- Làm rõ các khái niệm liên quan, lựa chọn lý thuyết tiếp cận vấn đề

- Thu thập thông tin và khảo sát thực địa

- Phân tích thực trạng đời sống của người dân sau tái định cư

- Tìm ra những yếu tố tác động đến sự tái hòa nhập đời sống của người dân sau tái đinh cư Những khó khăn và thuận lợi trong quá trình tái định cư của các hộ dân

- Đề xuất những giải pháp góp phần nâng cao chất lượng đời sống của người dân sau tái định cư

1.4 Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu

1.4.1 Đối tượng: Thực trạng cuộc sống sau tái định cư của các hộ gia đình

thuộc dự án Nâng cấp đô thị và cải tạo vệ sinh kênh Tân Hoá – Lò Gốm

1.4.2 Khách thể: Những hộ dân thuộc diện giải tỏa, đền bù tại kênh Tân

Hóa-Lò Gốm, Phường 11, Quận 6, bao gồm:

- Tái định cư tại chỗ: những hộ gia đình sống tại chung cư hoặc nâng cấp nhà tại chỗ

- Tái định cư tại nơi ở mới: Những hộ gia đình nhận nền tại Phường Bình Hưng Hòa A , quận Bình Tân

Nội dung: Nội dung bài báo cáo tập trung vào hai phần

- Thực trạng đời sống người dân sau tái định cư: Tác giả tập trung nghiên cứu ở những khía cạnh sau: việc làm, nhà ở, điều kiện sinh hoạt (điện, nước), hệ thống thoát nước, tình hình an ninh khu vực và mối quan hệ xã hội

- Những yếu tố tác động đến đời sống người dân sau tái định cư: các chính sách đền bù, giải toả của dự án; sự hỗ trợ của chính quyền địa phương; sự tham gia của người dân; điều kiện sinh hoạt; cơ sở hạ tầng

1.5 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn

1.5.1 Ý nghĩa lý luận

Đề tài vận dụng một số lý thuyết khác nhau để làm cơ sở lý luận và qua những

lý thuyết này có thể làm phong phú hơn nữa hệ thống lý thuyết trong nghiên cứu về đời

sống người dân sau tái định cư Ngoài ra, kết quả nghiên cứu cũng giúp tác giả nâng cao kỹ năng nghiên cứu khoa học của mình

1.5.2 Ý nghĩa thực tiễn

Đây là cơ hội để đi sâu tìm hiểu đời sống của người dân sau tái định cư và thực

tế của công việc quy hoạch, tái định cư hiện nay trên địa bàn thành phố Bên cạnh đó,

đề tài cũng đi sâu tìm hiểu các yếu tố tác động đến đời sống của những hộ gia đình này,

từ đó có những khuyến nghị giúp cho những nhà làm chính sách, nhà quản lý có cơ sở

để hoàn thiện các chính sách về đền bù, giải tỏa và tái định cư nhằm giúp những hộ gia đình thuộc diện di dời có cuộc sống ổn định và tốt đẹp hơn Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu sẽ là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên cũng như những người quan tâm đến vấn đề này

1.6 Phương pháp nghiên cứu

1.6.1 Phương pháp luận chung

Phương pháp duy vật biện chứng sẽ được tác giả sử dụng làm cơ sở lý luận cho

đề tài Trong luận văn còn sử dụng các phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp, phương pháp diễn dịch – quy nạp để tìm hiểu vấn đề cần nghiên cứu Đề tài còn sử dụng các quan điểm lý thuyết hệ thống, lý thuyết tương tác để có thể có cơ sở phân tích toàn diện và sâu sắc hơn

1.6.2 Phương pháp và kỹ thuật nghiên cứu cụ thể

1.6.2.1 Phương pháp thu thập thông tin

 Thu thập và phân tích tư liệu sẵn có

Trong giai đoạn bắt đầu nghiên cứu, tác giả sẽ thu thập các tài liệu gồm các công trình nghiên cứu đi trước, các báo cáo tổng hợp về vấn đề việc làm, thu nhập, nhà ở, điều kiện sinh hoạt… liên quan đến đời sống của các hộ gia đình trong diện tái định cư Các tài liệu này được tổng hợp và đúc kết thành từng nhóm ý để phục vụ cho đề tài

 Thu thập thông tin định lượng

Để mô tả một cách tổng quan về đời sống của các hộ gia đình trên tất cả các mặt: việc làm, thu nhập; nhà ở; điều kiện sinh hoạt; giáo dục, y tế…tác giả tiến hành phương pháp thu thập thông tin định lượng thông qua việc điều tra bảng hỏi bao gồm tất cả các diện tái định cư đã được khoanh vùng: nhận nhà chung cư, nâng cấp nhà tại chỗ và nhận nền nhà tại Phường Bình Hưng Hòa A

 Thu thập thông tin định tính

Để hiểu hơn một cách sâu sắc những khó khăn trong cuộc sống mà những gia đình thuộc diện di dời đã trải qua cũng như những nhu cầu, đánh giá và ý kiến của người dân về công tác đền bù, giải tỏa và nhận thức của họ đối với cuộc sống mới Tác giả tiến hành phương pháp thu thập thông tin định tính thông qua công cụ phỏng vấn sâu

1.6.2.2 Phương pháp chọn mẫu

 Phương pháp nghiên cứu định lượng: Tác giả sử dụng công cụ điều tra

bằng bảng hỏi với cách thức chọn mẫu ngẫu nhiên phi xác suất dựa trên tiêu chí:

- Khu vực: Dự án Nâng cấp đô thị và cải tạo vệ sinh kênh Tân Hóa-Lò Gốm

hay còn gọi là dự án 415 tiến hành trên nhiều địa bàn: Quận 6, Quận 11, Quận Tân Bình Trong phạm vi nghiên cứu của mình, tác giả tiến hành khảo sát trên hai khu vực Phường 11, Quận 6 và Phường Bình Hưng Hòa A, Quận Bình Tân Đối với khu Phường 11, Quận 6 thì đây là nơi dự án diễn ra và vẫn còn phần đông số hộ gia đình nhận tiền đền bù và chuyển nhà lên chung cư gần đó Đối với khu vực Phường Bình Hưng Hòa A, đây là nơi tái định cư của không ít gia đình từ Quận 6 chuyển đến

- Loại hình tái định cư: Dự án Nâng cấp đô thị và cải tạo vệ sinh kênh Tân

Hóa - Lò Gốm đưa ra 3 loại hình tái định cư cho những hộ dân thuộc diện di dời và tác giả sẽ tiến hành điều tra những hộ gia đình nằm trong diện tái định cư đó:

+ Nhận nhà chung cư: Người dân được nhận những căn hộ chung cư xây sẵn ở gần khu vực sinh sống cũ, vị trí căn nhà tùy thuộc vào mức chênh lệch giữa số tiền đền

bù và giá trị của căn nhà

+ Nhận nền tại Phường Bình Hưng Hòa A: Người dân nhận tiền đền bù và mua nền, tự xây nhà tại Phường Bình Hưng Hòa A, Quận Bình Tân

+ Nhận tiền và tự lo chỗ ở: Người dân nhận tiền đền bù và tự kiếm chỗ ở phù hợp với nhu cầu sinh hoạt của gia đình

Do những hạn chế về mặt nhân lực và thời gian mà tác giả không thể tiến hành điều tra đời sống của những hộ gia đình nhận tiền tự lo chỗ ở Thay vào đó tác giả sẽ tiến hành khảo sát những hộ gia đình chịu tác động gián tiếp của dự án, đó chính là những hộ gia đình tự nâng cấp chỗ ở Những gia đình này sống tại Phường 11, Quận 6, tuy không nằm trong diện giải tỏa di dời nhưng họ cũng được thụ hưởng những lợi ích

mà dự án mang lại

Dung lượng mẫu: 143 hộ

 Phương pháp nghiên cứu định tính: Trong nghiên cứu này tác giả sử

dụng công cụ thu thập thông tin chính là phỏng vấn sâu Tiêu chí chọn mẫu cụ thể là:

- Loại hình tái định cư: Bao gồm 3 loại hình: Lên chung cư (4 người), nhận

nền tại Bình Hưng Hòa A (4 người), nâng cấp tại chỗ (2 người)

- Chức vụ trong cộng đồng: Để có thể lấy thông tin một cách khách quan,

chính xác về sự thay đổi trong cuộc sống của người dân và cũng như sự quan tâm của các cấp chính quyền trong việc duy trì và tạo điều kiện cho người dân duy trì cuộc sống, tác giả tiến hành phỏng vấn những thành viên có vai trò quan trọng trong cộng đồng, được cộng đồng tin tưởng và nắm giữ những chức vụ nhất định:

- Lên chung cư: 1 thành viên nằm trong Ban quản trị khu vực

- Nhận nền tại Bình Hưng Hòa A: 2 tổ trưởng khu vực

- Nâng cấp tại chỗ: 1 thành viên nằm trong hội Phụ Nữ, trước đây từng là tổ trưởng tổ tiết kiệm tín dụng

Bên cạnh đó, tác giả còn tiến hành phỏng vấn một nhân viên công tác xã hội từng công tác tại dự án để xem xét những khó khăn trong công việc, đối chiếu và so sánh với những thông tin thu thập được từ người dân

Dung lượng mẫu: 11 mẫu

1.6.2.3 Phương pháp xử lý thông tin

Đối với các thông tin thu thập bằng bảng hỏi sẽ được xử lý bằng phần mềm SPSS 11.5 Xử lí các yếu tố liên quan đến cuộc sống của hộ gia đình: nghề nghiệp, điều kiện nhà ở, điều kiện sinh hoạt, cơ sở hạ tầng, mối quan hệ xã hội, tệ nạn xã hội…

Các thông tin có được từ phỏng vấn tác giả sẽ phân tích định tính liệt kê, phân loại và nhóm những thông tin thu được dùng để trích dẫn trong một số trường hợp cần thiết cho sự minh chứng trong báo cáo Đồng thời kết hợp với việc phân tích các tài liệu sẵn có

1.7 Giả thuyết nghiên cứu

- Sau khi tái định cư, đời sống của người dân được cải thiện rất nhiều, đặc biệt

là các khía cạnh: nhà ở, điều kiện sinh hoạt, môi trường…So với những hộ gia đình nhận nhà chung cư và nâng cấp tại chỗ thì những gia đình đang định cư tại Phường Bình Hưng Hòa A gặp nhiều khó khăn hơn trong thời gian đầu tái định cư do phải chuyển đổi chỗ ở đến nơi mới

- Cuộc sống sau tái định cư của các hộ dân chịu ảnh hưởng của các yếu tố như: Chính sách hỗ trợ của dự án, sự quan tâm của chính quyền, sự tham gia và năng lực của người dân, điều kiện sinh hoạt, cơ sở hạ tầng

1.8 Khung phân tích:

CNH - HĐH - ĐTH

Qui hoạch đô thị

Điều kiện kinh tế - xã

hội của hộ: Hình thức

tái định cư, việc làm,

trình độ, nhận thức, sự

tham gia trong các hoạt

động tại địa phương

Hỗ trợ của chính quyền: Thủ tục pháp lý

nhà ở, hộ khẩu, sự quan tâm chăm lo đến điều kiện sinh hoạt, an ninh

xã hội

Chính sách đền bù, giải tỏa, tái định cư

Đời sống người dân sau tái định cư

Việc làm:

thu nhập,

loại hình công việc

Điều kiện sinh hoạt:

Điện, nước, môi trường sống, cơ sở hạ

tầng

Giáo dục, văn hóa:

Học hành, vui chơi, giải trí

Quan hệ xã hội:

Họ hàng, lối xóm, chính quyền địa phương

1.9 Các khái niệm liên quan đến đề tài

1.9.1 Đô thị hóa:

Trong lịch sử cận đại, đô thị hóa trước hết là hệ quả trực tiếp của quá trình công nghiệp hóa tư bản chủ nghĩa, và sau này là hệ quả của quá trình cơ cấu lại các nền kinh

tế theo hướng hiện đại hóa: tăng tỷ trọng của các ngành công nghiệp và dịch vụ, giảm

tỷ trọng của các ngành nông nghiệp trong cơ cấu và khối lượng GDP.[ Nguồn: Lê Văn Thành, 2007, Thực trạng đời sống kinh tế xã hội các hộ gia đình sau tái định cư: Vấn đề và giải pháp, Viện nghiên cứu và Phát triển Tp Hồ Chí Minh, trang 15]

Theo hướng tiếp cận của đề tài đô thị hóa là sự tăng quy mô về dân số, là quá trình thâm nhập lối sống đô thị đến những khu vực vùng ven, xa trung tâm Bên cạnh việc xây dựng cơ sở hạ tầng hiện đại, đô thị hóa còn mang đến những tệ nạn xã hội và

sự ô nhiễm môi trường dẫn đến sự quá tải của các điều kiện kinh tế-xã hội-môi trường hiện có và làm giảm chất lượng cuộc sống của người dân

1.9.2 Quy hoạch

Quy hoạch là sự phân bố và sắp xếp các hoạt động và các yếu tố sản xuất, dịch

vụ và đời sống trên một địa bàn lãnh thổ (quốc gia, vùng, tỉnh, huyện ) cho một thời

kì trung hạn, dài hạn để cụ thể hoá chiến lược phát triển kinh tế - xã hội trên lãnh thổ, theo thời gian và là cơ sở để lập các kế hoạch phát triển Phải dựa trên cơ sở tính toán

và khai thác hợp lí, khoa học, có hiệu quả cao các điều kiện thiên nhiên, kinh tế, xã hội, các yếu tố của lực lượng sản xuất toàn xã hội nhằm đạt được mục tiêu chiến lược đã đề

ra Chất lượng của quy hoạch phụ thuộc vào công tác điều tra cơ bản, dự đoán phát triển kinh tế và khoa học, kỹ thuật và khả năng mở rộng sự hợp tác kinh tế với nước ngoài [Nguồn: Nguyễn Cao Lanh, 2006, Quy hoạch đơn vị ở bền vững, NXB Xây dựng, Hà Nội , trang 34]

1.9.3 Chính sách

Từ điển bách khoa Việt Nam đưa ra khái niệm chính sách như sau: Chính sách

là những chuẩn tắc cụ thể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ; được thực hiện trong một thời gian nhất định, trên những lĩnh vực cụ thể nào đó Bản chất, nội dung và phương hướng của chính sách tuỳ thuộc tính chất của đường lối, nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội Muốn định ra chính sách đúng phải căn cứ vào tình hình thực tiễn trong từng lĩnh vực, từng giai đoạn, phải vừa giữ vững mục tiêu, phương hướng được xác định trong đường lối, nhiệm vụ chung, vừa linh hoạt vận dụng vào hoàn cảnh và điều kiện cụ thể [Nguồn: Từ điển Bách khoa Việt Nam, 2005, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội 10, trang 27]

1.9.4 Tái định cư

Tái định cư là di chuyển và thay đổi cuộc sống của con người, không chỉ là quá trình chuyển dịch vật chất mà còn là quá trình cắt bỏ các quan hệ cũ và tạo lập các quan hệ mới Tái định cư thường là di dời tái định cư các căn hộ, nghĩa là bên cạnh sự ràng buộc giữa các thành viên trong gia đình, còn có sự ràng buộc giữa mỗi người trong đó với môi trường xã hội chung quanh Các mối quan hệ chính là: công ăn việc

làm, chỗ ở, nơi học hành, điều kiện đi lại và sự tiếp cận các dịch vụ đô thị, quan hệ láng giềng Trong các mối ràng buộc này, việc làm và nguồn thu nhập là nhu cầu cơ bản Giải quyết một lúc các mối quan hệ đó để bảo đảm hài hòa lợi ích của người dân với lợi ích chung là một công việc phức tạp [ Nguồn: Lê Văn Thành, 2007, Thực trạng đời sống kinh tế xã hội các hộ gia đình sau tái định cư: Vấn đề và giải pháp, Viện nghiên cứu và Phát triển Tp Hồ Chí Minh, trang 19]

Các hình thức tái định cư: là những phương án mà cộng đồng sẽ lựa chọn tái

định cư Có 3 hình thức tái định cư theo dự án 415:

- Tái định cư vào các khu chung cư thấp tầng do dự án thiết kế và xây dựng gần nơi ở cũ tại Phường 11, Quận 6

- Tái định cư và khu đất có hạ tầng cơ bản cách xa nơi ở cũ tại Phường Bình Hưng Hòa A, Quận Bình Tân để tự xây nhà mới với sự hỗ trợ của dự án

- Môi trường sống: Tình trạng ô nhiễm và rác thải trong khu vực Thói quen

và các hành vi đối với môi trường của người dân

- Điều kiện sinh hoạt: Việc tiếp cận điện và nước sinh hoạt, chất lượng nguồn nước, loại hình cung cấp

- Nhà ở: Tình trạng nhà ở hiện tại (kiên cố, bán kiên cố, tạm bợ), giấy tờ pháp

hệ giữa các thành viên trong gia đình, quan hệ với xóm làng, bạn bè, với chính quyền

địa phương, tham gia các tổ chức xã hội… [ Nguồn: Lê Văn Thành, 2007, Thực trạng đời sống kinh tế xã hội các hộ gia đình sau tái định cư: Vấn đề và giải pháp, Viện nghiên cứu và Phát triển Tp Hồ Chí Minh, trang 20]

có lúc sự tác động theo chiều hướng một chiều nhưng cũng có những lúc sự tác động theo nhiều chiều hướng khác nhau và bị tác động trở lại nhằm tìm được lợi ích cho cá nhân hay nhóm

George Mead giải thích hành động của cá nhân với nghĩa là hành động có tổ chức của nhóm xã hội chứ không tính đến hành động có tổ chức của nhóm xã hội với nghĩa là hành động riêng lẽ của các cá nhân tiêng lẻ thuộc nhóm đó Trong mối quan hệ với xã hội, nhờ “cái tôi” mà con người có những hành động quan trọng Nhờ vậy cá nhân có thể phối hợp, thống nhất hành động của mình với hành động của người khác Bên cạnh đó, cá nhân có thể đặt mình vào vị trí của người khác để hiểu họ và tham gia vào các quá trình xã hội và hội nhập đội nhóm

Lý thuyết tương tác biểu trưng được tạo thành từ sự tương tác giữa vô số cá nhân và bất kỳ hành vi, cử chỉ nào của con người đều có vô số các ý nghĩa khác nhau, tuỳ vào hoàn cảnh, điều kiện cụ thể mà có sự tương tác theo nhiều chiều hướng khác nhau nhằm đáp ứng các yêu cầu khác nhau và mang lại hiệu quả nhất định Vì thế khi nghiên cứu vấn đề tái định cư chúng ta cần đặt vấn đề này trong mối tương tác với xã hội: học hành, việc làm, gia đình… và chúng ta sẽ lý giải được ý nghĩa của các biểu hiện trong mối tương tác đó

Bên cạnh đó, việc di dời đến nơi ở mới cũng như thay đổi cách sống có làm thay đổi mối quan hệ của các thành viên trong gia đình Bạn bè, họ hàng và lối xóm có là nhân tố tác động đến việc lựa chọn đi hay ở của người dân cũng như tầm quan trọng của những mối quan hệ xã hội này đến cuộc sống của họ cũng sẽ được nghiên cứu làm

rõ Một gia đình có thể tự duy trì cuộc sống sau tái định cư nhưng họ vẫn cần các tổ

chức xã hội, các cơ quan chính quyền quan tâm và giúp đỡ để ổn định cuộc sống Do

đó, vấn đề trao đổi thông tin và phối hợp nhịp nhàng giữa các bộ phận liên quan như: chính quyền, ban quản lí dự án hay cộng đồng dân cư nơi tái định cư…là rất quan trọng Thông qua mối quan hệ, trao đổi thông tin với nhau mà các ban ngành, những bên có trách nhiệm có thể khắc phục khó khăn và giúp cho cuộc sống sau tái định cư thuận lợi hơn

1.10.2 Lý thuyết hệ thống

Lý thuyết này có nguồn gốc trong tư tưởng của H.Spencer, nhà xã hội học người Anh cuối thế kỷ XIX Tuy nhiên, người ảnh hưởng lớn nhất đối với sự ra đời của lý thuyết này là E.Durkheim, người đã thực hiện phân tích lại những đề xuất của H.Spencer Trong thế kỷ XX, lý thuyết này được phát triển bởi T.Parsons và trở nên phổ biến trong việc sử dụng làm cơ sở nghiên cứu xã hội học

Thuyết này cho rằng xã hội là một sinh thể hữu cơ đặc biệt với hệ thống gồm các thành phần có những chức năng nhất định tạo thành cấu trúc ổn định Xã hội phát triển được là do các bộ phận cấu thành của nó hoạt động nhịp nhàng với nhau để đảm bảo sự cân bằng chung của cả cấu trúc, bất kỳ một sự thay đổi nào ở thành phần nào cũng kéo theo sự thay đổi ở các thành phần khác và ảnh hưởng đến trạng thái cân bằng của toàn bộ hệ thống Mỗi bộ phận giữ một vai trò nào đó trong xã hội và vận hành một cách bình thường để thể hiện một số yêu cầu nào đó và thỏa mãn nhu cầu nào đó Trạng thái mất cân bằng của hệ thống sẽ đưa đến sự suy yếu và đổ vỡ của hệ thống nhưng lại mở ra hai hướng đi: sự thay thế bằng một hệ thống tốt hơn với những cấu trúc mới và chức năng mới, hoặc làm cho hệ thống ngày càng trở nên tồi tệ hơn

Trong đề tài này, quá trình tái định cư không chỉ là một hoạt động đơn thuần của một cá nhân hay tổ chức nào mà đã chi phối toàn bộ xã hội Sự tồn tại của bộ phận này cũng đều có ảnh hưởng đến các bộ phận khác Các tổ chức quản lý xây dựng lên những

mô hình cho người dân nhằm đảm bảo cho người dân một cuộc sống ổn định, tuy nhiên

sự tác động này nhiều khi chịu ảnh hưởng theo chiều hướng một chiều và ít tạo cho người dân có nhiều sự lựa chọn Vì thế các cá nhân ít khi có sự tác động trở lại dự án

mà thường tác động lên xã hội, một khi sự việc trở thành vấn đề xã hội và có tính chất nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sự phát triển lâu dài thì khi đó hoạt động của dự án mới được xem xét và thay đổi thông qua các văn bản pháp quy

Cộng đồng dân tái định cư được xem xét như là các hệ thống xã hội với các thành phần cấu tạo như: kinh tế, giáo dục đào tạo, điều kiện nhà ở, các điều kiện sinh hoạt, nghề nghiệp, thu nhập, việc tiếp cận dịch vụ xã hội, các quan hệ xã hội Theo lý thuyết hệ thống, chỉ cần thay đổi về chỗ ở cũng có thể dẫn đến những biến đổi ở các thành phần khác, đặc biệt là kinh tế, các dịch vụ văn hoá xã hội, nhà ở, điều kiện sinh hoạt… Và như thế trạng thái cân bằng của cộng đồng dân tái định cư đã bị ảnh hưởng

Chương 2: Thực trạng đời sống sau tái định cư của các hộ gia đình

thuộc dự án nâng cấp đô thị và cải tạo vệ sinh kênh Tân Hóa-Lò Gốm

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Qua kết quả nghiên cứu định lượng, cộng đồng người tái định cư chỉ có hai

nhóm dân tộc chính là dân tộc Kinh và dân tộc Hoa, trong đó dân tộc Kinh chiếm

88,1% và dân tộc Hoa chiếm 11,9%

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Điều tra cho thấy, tôn giáo chiếm đa số trong tín ngưỡng của cộng đồng là Phật

giáo với tỷ lệ 67,8%, kế đến là Thiên chúa giáo 2,8% và cuối cùng là đạo Cao đài

1,4% Bên cạnh đó có 28% người dân không chọn cho mình một tôn giáo nhất định mà

chủ yếu là theo tín ngưỡng thờ ông bà, tổ tiên trong gia đình

Trong quá trình điều tra, do điều kiện thời gian và đặc điểm công việc nên

không thể tiến hành khảo sát chính chủ hộ của gia đình, vì thế tác giả chỉ lấy thông tin

từ những thành viên được cho là nắm rõ thông tin của gia đình nhất Với 143 người

được hỏi, đại diện cho 143 hộ gia đình trong cộng đồng người tái định cư thì có 51,7%

người được hỏi là chủ hộ; 26,6% là vợ hoặc chồng của chủ hộ; 13,3% là con cái; 4,2%

là con dâu hoặc con rể; 3,5% là có quan hệ họ hàng với chủ hộ và 0,7% là bố mẹ chồng

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Kết quả học vấn được trình bày trong đề tài không thể hiện cho cả gia đình mà

là trình độ học vấn của người trả lời, có thể là chủ hộ hoặc những người có quan hệ

thân thuộc với chủ hộ Dựa vào kết quả khảo sát, tình trạng học vấn của những thành

viên có vai trò quan trọng trong gia đình là tương đối thấp Chỉ có 16,8% người trả lời

học đến cấp 3; 35,7% học đến cấp 2 và tỷ lệ học đến cấp 1 chiếm đến 47,6% Điều này

sẽ gây khó khăn cho quá trình tiếp nhận thông tin, nắm vững những nội dung pháp lý

liên quan tới quyền lợi của gia đình như nhà đất, giá cả đền bù và đặc biệt là ảnh hưởng

đến quá trình tìm kiếm việc làm cũng như tiếp cận với những công việc có thu nhập

cao và ổn định

2.1.5 Số thành viên trong gia đình

Bảng 5: Số thành viên trong gia đình

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Dựa vào kết quả nghiên khảo sát, số gia đình hạt nhân từ 1-5 thành viên chiếm

tỷ lệ lớn với 58% Xếp sau đó là những gia đình mở rộng với nhiều thế hệ ông bà-ba

mẹ-con cháu hoặc anh em, họ hàng sống cùng với nhau Số thành viên trong những gia

đình này thường có từ 6-10 người (35%) và từ 11-15 người (5,6%) Vài gia đình có số

thành viên cùng sống chung một mái trên 15 người chiếm 1,4%

Số thành viên trong gia đình càng nhiều về mặt tích cực thì mọi người có thể giúp đỡ nhau như trông nom con cháu, chăm lo lúc đau ốm và giúp đỡ công việc gia đình nhưng trên mặt khác nó sẽ làm giảm không gian sinh hoạt của mỗi cá nhân, hạn chế việc tiếp cận những tiện nghi sinh hoạt do thiếu diện tích, tăng chi phí sinh hoạt và đặc biệt có thể phát sinh mâu thuẫn do khác biệt trong sinh hoạt cá nhân

3.1.6 Hình thức tái định cư của hộ gia đình

Bảng 6: Hình thức tái định cư của hộ gia đình

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Loại hình “nâng cấp tại chỗ” chiếm phần lớn trong số các hình thức tái định cư với 57,3%; kế đến là “mua nhà chung cư” 28,7% và cuối cùng là “phân nền tại Bình Hưng Hoà A” 14% Trên thực tế, việc mua bán nhà đang diễn ra tại Bình Hưng Hoà A làm cho số hộ gia đình đang tái định cư ở đây ngày càng giảm, dẫn tới việc thiếu mẫu nghiên cứu cho đề tài

2.2 Thực trạng đời sống sau tái định cư của các hộ gia đình thuộc dự

án nâng cấp đô thị và cải tạo vệ sinh kênh Tân Hóa-Lò Gốm

2.2.1 Việc làm

Việc làm là một trong những yếu tố quan trọng và ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống của các thành viên trong gia đình Đối với những gia đình trong diện tái định cư thì vấn đề này cần được quan tâm do việc thay đổi nghề nghiệp là rất lớn Vì trình độ học vấn thấp, tay nghề yếu và thiếu kỹ năng làm việc nên người dân trong cộng động chủ yếu làm những công việc lao động phổ thông như buôn bán, làm tóc, kéo kẽm, bốc xếp… với thu nhập ít ỏi dao động từ 0,8-1,5 triệu đồng/tháng Ở mức này, rất khó khăn cho những hộ nghèo nếu họ phải nuôi những miệng ăn không làm việc trong gia đình, chịu gánh nặng về việc học hành của con cái hay chăm sóc y tế và trả lãi do nợ nần

Người dân sống lâu năm trong khu vực cho biết:“Chủ yếu là lao động phổ thông thôi,

ít người học lên cao lắm, làm gì có tiền mà cho tụi nó đi học, chủ yếu là thợ hồ, buôn thúng bán bưng hay chạy xe thồ và không đi làm” (Biên bản phỏng vấn sâu số 09)

Theo kết quả khảo sát, buôn bán chiếm tỷ lệ nhiều nhất với 28%, Điều đặc biệt,

đa số người dân không buôn bán ở chợ Lò Gốm được xây dựng trong khu dân cư mà buôn bán ở những địa điểm khác trong địa bàn F11, Q6 với mặt hàng ăn uống các loại

hoặc mở tại nhà, tận dụng mặt bằng sẵn có Phần lớn những công việc lao động tự do

này có thu nhập không ổn định và thường phải phụ thuộc vào những điều kiện như thời

tiết, lễ lộc…Tỷ lệ người dân làm công việc có thu nhập ổn định như giáo viên, công

nhân, công an…rất thấp chỉ chiếm 9,1%

Bảng 7: Nghề nghiệp

Làm dịch vụ (làm tóc, tài xế, xe ôm, xích lô…) 17 11,9

Tiểu thủ công nghiệp (mua phế liệu, kéo kẽm,

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Sau khi ổn định cuộc sống mới, vấn đề việc làm và thu nhập của các hộ gia đình

vẫn không có nhiều tiến triển, thậm chí còn gặp nhiều khó khăn Tuy dự án đã hỗ trợ

xây một chợ nhỏ trong khu dân cư F11, Q6 để người dân có nhiều cơ hội tạo ra công ăn

việc làm cũng như thuận tiện hơn trong cuộc sống nhưng qua quan sát thì hoạt động

kinh doanh ở chợ diễn ra rất ảm đảm, nhiều gia đình đã sang sạp hoặc cho thuê

Nguyên nhân khiến cho tình hình hoạt động của chợ ngày càng đi xuống là do người

dân đã có thói quen đi chợ ở khu vực khác, kèm theo đó là chợ được xây dựng ở khu

dân cư có ít người qua lại, giao thông không thuận tiện và trao đổi giữa người ở trong

và ngoài khu vực còn hạn chế Một thành viên của Hội Phụ nữ giải thích nguyên nhân

tình hình hoạt động chợ không khả quan: “Ba bốn năm nay rồi mà chợ không phát

triển tại vì không có người mua Thực sự luôn là không ai mua vì hàng bán không đủ

thành ra người ta không đi chợ đó được Chẳng lẽ mình lại đây mình mua một món rồi

đi chợ khác mua một món, như vậy thì nó bất tiện lắm”

(Biên bản phỏng vấn sâu số 10)

Thay đổi chỗ ở làm cản trở công việc làm ăn của một số hộ gia đình Vì phải

chuyển lên chung cư nên nhiều nhà phải tạm dừng các công việc kinh doanh như buôn

bán, mở quán ăn Trong suốt thời gian sau khi mới di dời, các hoạt động kiếm sống của

hầu hết hộ dân bị ảnh hưởng nặng nề vì mất khách quen và bạn hàng Ở nơi tái định cư

mới như Bình Hưng Hòa A, tác động còn sâu sắc hơn bởi vì nơi lạ và những trở ngại

liên quan tới dân địa phương Những hộ gia đình bị tác động chủ yếu là những gia đình

có thành viên làm nghề lao động phổ thông, mức độ ổn định công việc thấp Đối với

những thành viên có công việc nằm trong khu vực nhà nước như hành chính, văn

phòng, tác động chỉ dừng lại ở việc gây trở ngại trong di chuyển Một người dân tái

định cư tại Bình Hưng Hòa A cho biết: “Người dân khi về nơi ở mới thực sự không hài

lòng vì mọi hoạt động buôn bán kinh doanh, nghề nghiệp, bạn hàng này nọ là ở trên

Quận 6 hết Ở đây khi mới về giống một cái hoang đảo bị cách biệt với bên ngoài, khi

đi vào đây con cũng thấy đây là con hẻm cụt và trong nhất nên người dân đâu có buôn

bán gì được, bởi chẳng có ai rảnh chạy vào trong này mua đồ rồi chạy lại ra đường

lớn kia bởi ở ngoài đó có đầy đủ hết rồi còn gì” (Biên bản phỏng vấn sâu số 02)

Một số dân làm thuê phải quay lại nơi ở trước đây tại F.11, Q6 để kiếm sống

Người dân bán dạo tự do, vác thuê hay xe ôm, xích lô… vẫn duy trì các hoạt động làm

ăn của họ ở nơi cũ để có khách quen Một người đã trình bày: “Lên đây nó không có

thích nghi với cuộc sống, ví dụ như bán chanh ớt ra chợ bán nhưng ở đây chưa có, chợ

là chợ đằng sau nè nhưng là chợ của người ta lâu rồi, mình mới đến thì làm sao mình

ra mình bán được với người ta đúng không Ở trên kia thì nó lại dễ hơn, buôn bán nó

dễ hơn, còn ở đây thì đi làm đâu rồi về đây ngủ, chẳng làm được gì ở đây cả Đường

xá xa xôi vậy ai mà vào tận đây làm, nên việc khó lắm Phải chịu vậy chứ biết làm thế

nào” (Biên bản phỏng vấn sâu số 03)

Nhìn chung thì sau khi tái định cư, công việc và nghề nghiệp của người dân vẫn

không có thay đổi lớn Họ vẫn quay lại với nghề nghiệp cũ và tìm kiếm những công

việc lao động giản đơn khác thay thế do khả năng không có để đáp ứng những công

việc có trình độ Điều này cho thấy khả năng hòa nhập với cuộc sống mới của người

dân là rất thấp, cần có sự hỗ trợ của các ban ngành có trách nhiệm

2.2.2 Nhà ở

Đối với những hộ gia đình nằm trong diện giải tỏa thì một trong những vấn đề

được quan tâm nhất chính là nhà ở Thói quen sinh hoạt và làm việc của người Việt

Nam xem nhà ở không chỉ bao gồm chức năng cung cấp chỗ nghỉ ngơi mà nó còn có

mối liên hệ với công việc làm ăn, buôn bán và học hành của các thành viên trong gia

đình Chính vì thế, công tác quy hoạch và giải tỏa phải giải quyết tốt những lưu ý này

để có thể đảm bảo cuộc sống của người dân sau tái định cư tốt hơn

Qua khảo sát, chất lượng nhà ở trong khu vực trước đây rất thấp

Tỷ lệ nhà bán kiến cố chiếm 51%, nhà vách lá gỗ chiếm đến 26,6% Đặc điểm

của những căn nhà này là được xây dựng và cơi nới trên lưu vực kênh Tân Hóa-Lò

Gốm gây khó khăn về sinh hoạt trong gia đình, giao tiếp bạn bè và tốn kém trong sửa

sang, nâng cấp chỗ ở Một người dân đã tâm sự:“Nhà tôi hồi đó ở trên con kênh nói

thiệt giờ nhớ tới cũng chảy nước mắt, mình làm đồ ăn rất là ngon mời bạn bè, không ai

ăn được hết trơn, nó hôi quá người ta nghe người ta phát lợm rồi làm sao mà ăn được

Mình chỉ muốn đãi bạn bè bà con mà cũng không được”

(Biên bản phỏng vấn sâu số 11)

Vì xây dựng quanh kênh rạch, khu vực này từ lâu bị ngập thường kỳ vào suốt

mùa mưa, đặc biệt là những ngày có triều cường Nhà ở được xây trên các đà cột bằng

gỗ hay bêtông, mái lợp bằng tôn hoặc giấy dầu và tường được dựng bằng các vật liệu

đã qua sử dụng Nỗi cực nhọc phải lau rửa nhà thường xuyên và chi phí sửa chữa, nâng

cấp chống dột và ngập hàng năm là quá sức đối với nhiều hộ dân Trước khi dự án tiến

hành, giấy tờ chủ quyền nhà của các hộ dân chỉ là hợp đồng mua bán không có công

chứng hoặc là giấy chứng nhận cư trú qua các năm được cấp bởi các cấp chính quyền

qua các thời kỳ Có thể nói, điều kiện nhà ở của người dân nơi đây là rất thiếu thốn,

kèm theo việc xuống cấp trầm trọng của môi trường sống thì việc xuất hiện ngày càng

nhiều căn nhà luộm thuộm do người dân không đủ điều kiện nâng cấp là hiện trạng

không thể tiếp diễn trong tổng thể phát triển lâu dài của thành phố

Sau khi dự án triển khai thực hiện, tình trạng nhà ở của người dân được cải thiện

rõ rệt, số lượng nhà kiên cố và bán kiên cố tăng từ 73,4% lên 98,7% trong đó tỷ lệ nhà

kiên cố tăng mạnh từ 22,4% lên 50,3%, song song với đó là việc giảm nhanh tỷ lệ các

căn nhà tạm bợ như nhà vách gỗ, vách tôn từ 26,6% xuống còn 0,7%

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Nhà ở (bao gồm đất và căn hộ) là tài sản quý giá nhất mà người dân tái định cư

theo dự án được nhận Giá trị của căn nhà tái định cư được tăng lên bởi tình trạng căn

nhà được cải thiện với đầy đủ tiện nghi sinh hoạt Người dân không còn tốn kém chi

phí sửa sang nhà cửa cũng không còn lo lắng vì ngập lụt mỗi khi mùa mưa đến So với

giá đền bù đã được hỗ trợ cho chung cư và nền đất là 2tr8/m2 tại thời điểm dự án tiến

hành thì sau 5 năm, giá trị của căn nhà đã tăng từ 4-5 lần đối với nhà chung cư và còn

nhiều hơn đối với những hộ dân được phân nền tại Bình Hưng Hòa A Thông qua khảo

sát phần lớn người dân di dời về tại Bình Hưng Hòa A đã bán nhà và chuyển đi nơi

khác sinh sống Có nhiều lý do nhưng chủ yếu là vì nợ nần còn vướng lại sau tái định

cư Một căn nhà hiện nay ở khu tái định cư tại Bình Hưng Hòa A có thể được rao giá từ

vài trăm triệu đến cả tỷ đồng tùy vào địa hình ngôi nhà và diện tích xây dựng Chính vì

thế mà nhiều hộ gia đình đã kiếm lời và trả nợ bằng cách cho thuê hoặc bán nhà, làm

cho việc quản lý cộng đồng tái định cư của các cấp chính quyền bị hạn chế cũng như

gây khó khăn cho công tác điều tra, đánh giá những tác động về mặt xã hội Tổ trưởng

khu phố A1 tại Bình Hưng Hoà A cho biết:“Hiện tại ở khu này còn khoảng hơn chục

hộ nợ tiền dự án, số tiền nợ cộng với lãi suất hàng tháng nhiều quá họ không có khả

năng chi trả nên họ đang rao bán nhà để trả nợ cho dự án”

(Biên bản phỏng vấn sâu số 01)

Trong quá trình thực hiện dự án, một hợp đồng mua bán căn hộ chung cư hoặc

lô đất có chữ ký của các bên liên quan là cơ sở pháp lý cho các vấn đề về quyền sở

Sau tái định cư, những gia đình này sẽ có giấy sở hữu chính thức cho căn nhà của họ

một khi các khoản vốn vay có liên quan đã được hoàn trả đầy đủ Tuy nhiên cho đến

nay, nhiều hộ gia đình trong diện tái định cư vẫn chưa có giấy tờ pháp lý cho căn nhà

của mình, tỷ lệ hộ gia đình có giấy tờ nhà đất đầy đủ chỉ chiếm 32,8%, đặc biệt số gia

đình chưa có giấy tờ nhà đất chiếm tỷ lệ tương đối cao 29,5%, còn lại là những gia

đình chỉ có giấy tờ nhà (6,6%) hoặc chỉ có giấy tờ đất (26,2%)

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Có rất nhiều ý kiến xoay quanh việc tại sao người dân vẫn chưa có giấy tờ nhà

hợp lệ Đa phần là do họ vẫn còn nợ tiền nhà và chưa trả hết để có thể tiếp tục hoàn

thành các thủ tục nhà đất Thế nhưng cũng có những gia đình kinh tế khá giả và không

vay nợ gì từ khi tái định cư mà vẫn chưa nhận được sổ hồng và sổ đỏ Điều đó cho thấy

sự quan tâm cũng như phối hợp chặt chẽ giữa ban quản lý dự án và chính quyền địa

phương còn rất lỏng lẻo trong việc bàn giao giấy tờ và hồ sơ của những gia đình trong diện tái định cư

Đối với những hộ nghèo không có khả năng xoay sở thì dự án đã mang lại cơ hội cho họ ổn định cuộc sống thông qua việc tạo ra mô hình nhà ở tại chỗ Thành công lớn nhất của dự án là cải tạo được bộ mặt kênh Tân Hóa và cung cấp một chỗ ở tốt hơn cho cộng đồng Tuy việc hợp thức hóa nhà đất vẫn còn nhiều bất cập nhưng không thể phủ nhận giá trị căn nhà đã tăng lên rõ rệt từ khi dự án kết thúc, nhìn nhận một cách tích cực yếu tố này có thể giúp ích rất nhiều cho cuộc sống của các hộ gia đình

2.2.3 Nhà vệ sinh:

Theo khuyến cáo thì việc xây dựng nhà vệ sinh đúng chuẩn, đảm bảo vệ sinh, an toàn sẽ góp phần ngăn chặn mầm bệnh sinh sôi Tuy nhiên qua kết quả nghiên cứu định lượng, hơn 90% người dân được khảo sát cho biết họ đã từng sử dụng “nhà cầu trên mặt nước” trước khi tái định cư

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Tuy nhà vệ sinh tự hoại và bán tự hoại chiếm tỷ lệ tương đối cao 46,9% nhưng

tỷ lệ “nhà vệ sinh trên kênh mương” chiếm 28,7%và đặc biệt là tỷ lệ số gia đình không

có nhà vệ sinh chiếm tới 24,5% đã khẳng định tình trạng chung trong khu vực và thiếu thốn nhà vệ sinh và chất lượng nhà vệ sinh kém gây ảnh hưởng sức khỏe Qua miêu tả thì nhà cầu loại này chỉ được làm sơ sài với hai thanh nhỏ để đặt chân Cửa ra vào chỉ cao khoảng 1m, vừa đủ để người ngoài biết rằng bên trong có người hay không Hầu hết người dân than phiền về loại cầu tiêu này không sạch, hôi và phải sửa chữa Buổi tối, đặc biệt là khi không có đèn, người dân thường ít sử dụng nhà vệ sinh vì kém an toàn Nhận thức được sự không thuận tiện của loại nhà vệ sinh này nhưng do hoàn

cảnh, nhiều gia đình vẫn chấp nhận sử dụng: “Nhiều khi cũng biết đi nhà cầu kiểu đó

là không sạch sẽ nhưng xây nhà trên kênh thì lấy đâu ra hầm chứa, cũng phải tùy hoàn cảnh thôi Con cô nó đi chơi nó hỏi sao nhà mình không làm nhà cầu giống ở khách sạn, mát với sạch, lại không có muỗi Nhà cầu ở nhà hôi quá không muốn đi” (Biên

bản phỏng vấn sâu số 03)

Trong “Kết quả điều tra kinh tế-xã hội 400 hộ” thuộc dự án Tân Hóa-Lò Gốm

(1998) của tác giả Thái Thị Ngọc Dư, vấn đề thu gom rác và nhà vệ sinh trên kênh gây

ô nhiễm môi trường nghiêm trọng nhưng thứ tự của nó lại đứng thứ 9 và 10 trong số 10 vấn đề cần được quan tâm với tỷ lệ lần lượt là 0,3% và 1,5% Điều đáng quan tâm là thói quen sinh hoạt cũng như hành vi của gia đình bị ràng buộc bởi hoàn cảnh Quan trọng hơn, họ chấp nhận cuộc sống cũng như điều kiện sinh hoạt như vậy là do đã quen với mùi hôi và sự ô nhiễm ở đây Tuy có dịch vụ thu gom rác tại nhà (60,1%) nhưng vẫn có tới 27,3% người dân vứt rác xuống kênh, đổ rác nơi công cộng (2,8%) và đổ rác

ở bất kỳ nơi nào (6,3%) vì thói quen, sự thuận tiện và vì thiếu sự quản lý cũng như biện pháp chế tài trong khu vực Việc vứt rác bừa bãi cộng với tình trạng môi trường trong khu vực không được an toàn đã kéo theo việc xuất hiện ngày càng nhiều những tác nhân có hại đến sức khỏe như chuột bọ, ruồi muỗi

Bảng 12: Hình thức thu gom rác trước dự án

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Qua những hình ảnh ghi nhận được thì hiện nay đôi bờ kênh Tân Hóa-Lò Gốm

đã không còn những căn nhà lấn chiếm, hiện tượng nhà vệ sinh trên kênh mương được xóa hẳn và phần lớn hộ gia đình có nhà vệ sinh tự hoại và bán tự hoại Một khi nhu cầu

về nhà ở được giải quyết và đảm bảo thì người dân mới có thể quan tâm đến những nhu cầu thiết yếu khác Thói quen đi vệ sinh và vứt rác bừa bãi một phần là do hoàn cảnh sống tác động Việc thay đổi tình trạng nhà ở kèm theo đó là xây dựng nhà vệ sinh sạch

sẽ đã góp phần thay đổi thói quen sinh hoạt trong cộng đồng, nâng cao nhận thức về giữ gìn vệ sinh và bảo vệ môi trường tốt hơn

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Theo kết quả nghiên cứu, tỷ lệ nhà vệ sinh tự hoại và bán tự hoại hoại đã tăng lên 83,9% Một số gia đình vẫn chưa xây dựng nhà vệ sinh (16,1%) Theo ghi nhận thì những gia đình này chủ yếu thuộc khu nâng cấp tại chỗ và không nằm trong diện hỗ trợ xây dựng nhà vệ sinh của dự án

Từ khi chuyến sang dùng nhà vệ sinh tự hoại, không khó để người dân nhận ra

sự thay đổi:“Tụi nhỏ nó hỏi hồi đó nhà mình đi vệ sinh không cần dội thiệt hả mẹ

Nghe mà mắc cười Giờ mà đi kể cho người khác nghe hồi đó mình đi cầu trên kênh nghe mắc cỡ dễ sợ Cứ như dân ở quê lên” (Biên bản phỏng vấn sâu số 03)

Với việc nạo vét và cải tạo kênh Tân Hóa-Lò Gốm, môi trường trong khu vực được nâng cấp và thay đổi rất nhiều Bên cạnh đó việc tăng cường dịch vụ thu gom rác tại gia và phổ biến thói quen vứt rác thải sinh hoạt đã góp phần làm giảm tình trạng rác thải bừa bãi như trước kia Tỷ lệ người dân đổ rác nơi công cộng, đổ rác xuống kênh,

đổ xuống bất kỳ nơi nào đã giảm xuống rất nhiều với 1,4% và 0,7%

Bảng 14: Hình thức thu gom rác sau dự án

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Tuy số gia đình không có nhà vệ sinh vẫn còn và vấn đề rác thải trong khu vực vẫn chưa được giải quyết triệt để nhưng những kết quả mà dự án mang lại là rất có ý nghĩa Việc thay đổi cảnh quan trong khu vực cũng như chuyển đổi chỗ ở giúp người dân ý thức được rằng cần giữ vệ sinh chung, góp phần bảo vệ môi trường, giữ gìn cảnh quan đô thị và đặc biệt là thay đổi lối sống của một cộng đồng dân cư mà thói quen đi

vệ sinh trên kênh mương đã có từ rất lâu Một người dân nhận định: “Giờ ở đâu cũng

sạch sẽ, đẹp đẽ hết Nhà cũng không còn ở trên sông nữa nên cũng không còn tiện tay quăng rác tùm lum nữa Cũng có người quăng rác ở nhà mình nhưng có biết ai đâu mà nói, thấy thì quét cho nhà cửa sạch sẽ” (Biên bản phỏng vấn sâu số 08)

2.2.4 Điện và nước sinh hoạt

Điện và nước là hai yếu tố quan trọng có ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người dân Trước khi dự án diễn ra, nguồn cung cấp điện và nước trong khu vực chủ yếu thông qua hình thức câu nhờ và mua bán với giá cao gấp 2-3 lần Tỷ lệ người dân câu nước, câu điện là rất cao chiếm 42,7% và 43,4% Nhiều hoạt động kinh doanh dựa vào đó mà hình thành như bán điện nước, gánh nước thuê, chở nước đi bán… mang lại thu nhập không ít cho một bộ phận dân cư trong cộng đồng Do không có giấy

tờ nhà và không có hộ khẩu thường trú theo quy định nên đa số gia đình trong khu vực phải câu điện và nước nhờ nhà hàng xóm hoặc những gia đình nào được cấp đồng hồ điện và đồng hồ điện riêng Thu nhập thấp chỉ đủ trang trải cuộc sống thế mà đại đa số người dân ở đây lại phải chịu chi phí sinh hoạt cao hơn bình thường nhiều lần

Bảng 15: Loại hình cung cấp nước trước dự án

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Bảng 16: Loại hình cung cấp điện trước dự án

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Nước được xem là thiết yếu và giá trị nhất và rất cần cho sinh hoạt nhưng người

dân ở đây lại không được sử dụng thoải mái Trước đây, trong mỗi nhà thường trữ

nước mưa trong những chum vại rất to để tiết kiệm bớt chi phí mua nước trong suốt

mùa mưa Do quá đông người cùng sử dụng một nguồn cung nên áp lực nước tương

đối yếu, đôi khi người dân phải thức khuya canh nước cho gia đình mỗi ngày Việc dội

rửa trong khi đi vệ sinh cũng rất tiết kiệm và đôi khi được cho là không cần thiết

Chính vì thiếu thốn nước trong sinh hoạt nên những vấn đề liên quan tới vệ sinh cũng

bị hạn chế và ảnh hưởng tới sức khỏe gia đình

Sau 5 năm tái định cư, tình hình cung cấp điện và nước trong khu vực được cải

Bảng 18: Loại hình cung cấp điện sau dự án

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Tình trạng trạng câu nước và điện sinh hoạt phổ biến trong cộng đồng đã giảm đáng kể chỉ còn 2,1% Tại thời điểm tiến hành khảo sát, đa số các hộ gia đình đã có đồng hồ nước và đồng hộ điện chiếm tỷ lệ tương đương là 95,8% và 96,5% 100% người dân trong diện tái định cư được trang bị đồng hồ điện, đồng hồ nước riêng và hơn 90% người dân sống xung quanh khu vực được hưởng lợi từ dự án bằng việc được

vô nước và điện miễn phí Việc cung cấp những điều kiện sinh hoạt thiết yếu cho người dân làm một trong những việc làm rất hữu ích mà dự án đem lại Các gia đình bây giờ

đã có thể thoải mái trong vấn đề sinh hoạt mà không phải lo chi phí đắt đỏ Việc xây dựng nhà vệ sinh tự hoại và được sử dụng nước thoải mái đã hình thành nhiều thói quen có lợi cho sức khỏe như: cọ rửa nhà vệ sinh, rửa tay sau khi đi vệ sinh…

Tuy nhiên, trong quá trình thụ hưởng dịch vụ cũng có nhiều vấn đề phát sinh, chủ yếu là những hộ tái định cư tại chung cư Về mặt chất lượng nước và lưu lượng nước vẫn còn nhiều hạn chế Chất lượng nước đôi khi rất kém có màu vàng nâu và không trong Điều này vẫn thường xảy ra và thường gây hao tốn vì lượng nước đó không sử dụng được và phải đổ đi Bên cạnh đó nước sinh hoạt trong khu dân cư được vận hành bằng tay và giao cho người trong cộng đồng phụ trách Do đó tình trạng thiếu nước đôi khi xảy ra nếu bơm không được chạy đúng giờ và không có hệ thống điều chỉnh mực nước tự động Đặc biệt, nhiều hộ gia đình cho rằng tuy giá nước có giảm nhưng lượng nước sử dụng trong nhà nhiều hơn nên chi phí cho vấn đề này không có

sự chênh lệch lớn:“Nước thì cũng bớt nhưng xài nhà cầu kiểu này tốn nước quá, hồi đó

đi xuống kênh đâu cần dội Lâu lâu nước bị đục, có màu không xài được phải đổ đi nên

có tháng xài nước nhiều, tháng xài nước ít” (Biên bản phỏng vấn sâu 08)

Về vấn đề đồng hồ điện, nếu như những hộ gia đình ở khu vực tự nâng cấp rất phấn khởi khi được lắp đặt miễn phí thì những gia đình sống tại chung cư lại không hài lòng do họ không được lắp đặt đồng hồ điện, nước trong nhà, những thiết bị này được tập trung trong một phòng chung và do Ban quản trị khu vực quản lý Người dân có thói quen kiểm tra xem mức tiêu thụ điện năng trong gia đình để có thể kiểm soát nhưng hiện nay họ chỉ có thể biết mức điện năng mà gia đình tiêu thụ thông qua hóa đơn tiền điện gửi đến hàng tháng:“Điện thì bớt, tại xài trực tiếp không câu nữa nhưng đồng hộ điện không để trong nhà mà để ở dưới kia, tập trung một chỗ nên không xem được một tháng xài bao nhiêu để tính toán mà tiết kiệm”

(Biên bản phỏng vấn sâu số 08) Ngoài những bất cập kể trên thì nhìn chung người dân rất hài lòng với những

dịch vụ điện nước mà mình được hưởng, nhờ có dự án xúc tiến và phối hợp với các cơ

quan ban ngành mà người dân có điều kiện tiếp cận những điều kiện sinh hoạt đầy đủ

Việc sử dụng điện nước sinh hoạt theo tiêu chuẩn mang lại tâm lý thoải mái cho các hộ

dân và giúp cuộc sống dễ dàng hơn

2.2.5 Hệ thống thoát nước

Đôi bờ kênh Tân Hóa-Lò Gốm trước đây là nơi sống của hàng ngàn hộ dân

Ngoài việc bị lấn chiếm làm nơi xây dựng và cơi nới nhà cửa thì kênh Tân Hóa còn là

một trong những con kênh ô nhiễm nhất thành phố do việc vứt rác thải và nước thải

sinh hoạt sản xuất của dân cư trong khu vực Hình ảnh kênh Tân Hóa gây mất mỹ quan

đô thị và ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe của cộng đồng Đối với những người dân nơi

đây, tình trạng ngập lụt trong mùa mưa là điều không thể tránh khỏi với 47,6 % các hộ

gia đình khẳng định việc ngập nước là thường xuyên Một mặt là do lòng kênh không

được nạo vét dẫn tới tràn nước, mặt khác là do hệ thống thoát nước yếu kém, xuống

cấp trầm trọng Có thể nói, môi trường và cơ sở hạ tầng trong khu vực có chất lượng

rất thấp và gây khó khăn cho cuộc sống của người dân

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Sau khi dự án tiến hành, cảnh quan lưu vực dọc bờ kênh Tân Hóa-Lò Gốm đã

có nhiều biến chuyển: không còn những căn nhà tạm bờ lấn chiếm, không còn cảnh vứt

rác bừa bãi, đường hẻm được nâng cấp và chỉnh trang, cây xanh được đưa vào tạo thêm

sự tươi mới cho khu vực Từ khi bờ kè dọc theo kênh được xây dựng và việc nâng cấp,

cải thiện hệ thống thoát nước được tiến hành trong khu vực, tình trạng ngập lụt lầy lội

đã không còn xảy ra (72%), người dân không còn lo lắng hay phải cực nhọc di chuyển

đồ đạc mỗi khi nước lớn

Tuy nhiên, tình trạng ứ đọng nước vẫn thỉnh thoảng tiếp diễn (10,5%), chủ yếu

là khu vực nâng cấp tại chỗ do đường hẻm ở đây thấp Qua quan sát thì do độ dốc và

do hệ thống thoát nước trong các hẻm nhỏ không tốt, nhà ở và đường hẻm ở khu tự

nâng cấp thấp hơn so với mặt đường, kèm theo đó nhiều cơ sở sản xuất bì da thường

xuyên thải nước gây quá tải cho hệ thống thoát nước vừa được lắp đặt nên dẫn đến việc

dù cơn mưa không lớn nhưng cũng đủ để nước tràn vào nhà dân và gây ngập úng trong

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Đối với vấn đề ô nhiễm, đa số hộ gia đình cho rằng mùi hôi, bụi bẩn, tiếng ồn và

rác thải trong khu vực đều tốt hơn Trong đó, rác thải được đánh giá là cải thiện nhiều

nhất với 77,6%, tiếp theo là mùi hôi 72%, bụi bẩn 65% và cuối cùng là tiếng ồn 59,4%

Bảng 21: Đánh giá mức độ ô nhiễm trong khu vực hiện nay

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010

Tình trạng rác thải bừa bãi đã giảm hẳn do việc tuyên truyền, thay đổi thói quen

và nhận thức của người dân thông qua đội ngũ nhân viên công tác xã hội, kèm theo đó

là hình thức thu gom rác tại gia cũng nhận được nhiều sự ủng hộ càng giúp cho cảnh

quan môi trường thêm sạch sẽ Hiện tại, vấn đề mùi hôi trong khu vực F11, Q6 vẫn

còn, đặc biệt là sau cơn mưa tại khu vực xung quanh những xưởng sản xuất bì da Hầu

hết những xưởng này tập trung trong hẻm, nơi nước mưa thường tràn vào và không có

hệ thống thoát nước có hiệu quả, cộng thêm việc sử dụng hóa chất và cách hoạt động

kém vệ sinh càng làm cho tình trạng ngập lụt quanh đó cũng như mùi hôi tăng lên Đa

số người dân trong khu vực đã kiến nghị nhưng vì những cơ sở sản xuất này là kế sinh

nhai của một bộ phận không nhỏ dân cư trong khu vực nên những xưởng như thế vẫn

tiếp tục hoạt động mà không có bất kỳ hình thức hoặc cố gắng nâng cấp nào

Nhìn chung, cơ sở hạ tầng cấp thoát nước do dự án mang lại đã tạo ra nhiều thay

đổi trong cộng đồng Giờ đây người dân không còn đối mặt với tình trạng ngập lụt

thường xuyên Ô nhiễm rác thải và mùi hôi đã có nhiều cải thiện so với trước đây Vì

vẫn chưa có biện pháp chế tài cụ thể nên vấn đề ô nhiễm do tiếng ồn và bụi bẩn vẫn

tiếp diễn và có xu hướng xấu đi với tỷ lệ đánh giá là 11,9% và 8.4% Một người dân

sống tại chung cư chia sẻ: “Ở dưới đất có một quán trà mà cứ sinh hoạt đờn ca tài tử

rất ồn ào Cũng có họp, cũng có phản ảnh mà sao chưa làm được Tối hát từ 8h đến

10h, nhiều khi học hành thấy bực bội Nói chung ý thức về văn hóa, văn minh người

dân ở đây còn kém lắm, đám tang cũng làm rình rang hát hò Cái đó họp tổ dân phố

phản ảnh tùm lum mà không hiểu tại sao vẫn không dẹp được”

(Biên bản phỏng vấn sâu số 05)

2.2.6 Về an ninh trật tự

Đây là một trong những tiêu chí đánh giá môi trường sống của khu dân cư An

ninh có đảm bảo thì người dân mới yên tâm xây dựng cuộc sống mới

Trật tự an ninh trong khu vực từ lâu đã là mối quan tâm, lo ngại của chính

quyền địa phương cũng như dân cư trong cộng đồng F11, Q6 nổi tiếng là điểm nóng

về an ninh trong khu vực Trình độ học vấn thấp, kèm theo đó là sự thiếu quan tâm của

gia đình do gánh nặng về kinh tế mà nhiều thanh niên trong khu vực dễ bị lôi kéo con

đường nghiện ngập Lối ra vào khu dân cư vắng vẻ và ít người qua lại, đường hẻm đan

xen, chồng chéo trong khu vực cũng là một yếu tố làm cho tệ nạn mại dâm phát sinh và

gây cản trở cho công tác quản lý an ninh Một cán bộ địa phương đang sống tại khu

nâng cấp cho biết: “Làm sao mà bắt được hết tụi nó, chặn đầu này nó lại tuồn ra đầu

khác, lâu lâu nó chạy vô nhà mà không cho nó trốn là hôm sau nó kiếm chuyện Ở đây

hẻm nào nó cũng thông nhau, xe cộ đi vô khó, người ngoài như mấy con đi vào lạng

quạng là bị lạc mà” (Biên bản phỏng vấn sâu số 10)

Sau khi dự án diễn ra, song song với việc cải thiện cơ sở hạ tầng và cảnh quan

đô thị chính là việc cải thiện tình hình an ninh, trật tự của địa phương Kết quả nghiên

cứu cho thấy, trong tất cả tệ nạn như: ma túy, mại dâm, trộm cắp, cờ bạc, đánh nhau…

thì ma túy là tệ nạn được cải thiện nhiều nhất 79%.

Bảng 22: Đánh giá tình hình tệ nạn ma túy trong khu vực hiện nay

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Người dân được sống trong một môi trường tốt hơn, ít tác nhân tiêu cực

hơn:“Ngày xưa ở đây thì mại dâm có, xì ke ma túy đủ hết, cái gì cũng có trộm cướp

cũng có Sau này làm dự án rồi một phần cũng là do an ninh trong khu phố dần dần nó

bị dẹp hết Giờ không còn, không còn mại dâm, ma túy nữa nhưng mà trộm cắp thì vẫn

có xảy ra” (Biên bản phỏng vấn sâu số 06)

Trong suốt quá trình tiến hành dự án, công an địa phương và dân phòng tham gia phối hợp với dự án đã bắt giữ, cảnh cáo nhiều đối tượng và có tác dụng răn đe hiệu quả đối với những đối tượng tiềm ẩn khác Dự án có cung cấp hệ thống chiếu sáng trong hẻm, giúp người dân bảo vệ tài sản, giảm trộm cắp và thuận tiện trong đi lại Tại thời điểm khảo sát thì chung cư đã được trang bị đèn hành lang do các hộ đóng góp nhưng những bãi đất trống xung quanh đang chờ quy hoạch lại không được quan tâm trang bị đèn chiếu sáng gây nguy hiểm cho khách vãng lai và cả người dân địa phương Tuy khu phân lô tái định cư có lập Ban quản trị để quản lý những vấn đề phát sinh trong cuộc sống của những hộ dân nơi đây cũng như giám sát tình hình an ninh trong khu vực, nhưng căn cứ vào nhận xét của những hộ gia đình nơi đây thì hiệu quả hoạt động của Ban quản trị không cao Nguyên nhân là do số thành viên trong Ban quản trị chỉ bao gồm ba người kiêm luôn vai trò dân phòng, vì vậy việc kiểm tra có phần lỏng lẻo và không được chặt chẽ Bên cạnh đó chung cư được xây dựng theo kiểu mở với cầu thang đi lên từ nhiều hướng, người ngoài có thể dễ dàng đi vào khu vực dân cư, gây khó khăn cho công tác quản lý

Cải thiện tình trạng an ninh trật tự trong khu vực là một trong những việc có ý nghĩa nhất mà dự án mang lại Tuy nhiều tệ nạn vẫn còn tiếp diễn nhưng bước đầu người dân đã được sống trong môi trường an toàn, có tác động tích cực đến vấn đề phát triển nhân cách của thanh thiếu niên trong khu vực

2.2.7 Mối quan hệ xã hội

Các mối quan hệ xóm giềng hay bạn bè có ý nghĩa hết sức quan trọng trong cuộc sống của mỗi cá nhân và mỗi gia đình người Việt Nam Do yếu tố văn hóa, phong tục tập quán mà sự đoàn kết của các cá nhân trong cộng đồng là rất cao, khi thay đổi chỗ ở kéo theo là thay đổi thói quen sinh hoạt thì mối quan hệ xã hội của mỗi gia đình cũng bị ảnh hưởng

Trước khi dự án diễn ra, tuy sống trong điều kiện sinh hoạt yếu kém nhưng người dân khẳng định mối quan hệ của họ đối với xóm giềng rất gần gũi do mọi người làm cùng nghề nên hay trao đổi qua lại Và đặc biệt đây là một cộng đồng dân cư đã quen biết nhau từ rất lâu, tình trạng mua bán nhà cửa ít diễn ra nên các thành viên trong cộng đồng đều thân thuộc với nhau Càng khó khăn về kinh tế và có nhiều điểm tương đồng trong thói quen sinh hoạt hay cùng sống trong một hoàn cảnh thì người dân càng

có sự thông cảm và chia sẻ với nhau nhiều hơn, vì thế tính gắn kết cộng đồng cũng cao

hơn Thành viên Ban quản trị chung cư nhận xét:“Hồi trước sống trên kênh kiểu đó

hoàn cảnh ai cũng giống ai nên mối quan hệ khắng khít hơn, rồi họ làm những nghề

giống nhau nên hay chia sẻ qua lại” (Biên bản phỏng vấn sâu số 06)

Từ khi di dời chỗ ở, nhiều thay đổi đã xảy ra Người dân không còn sống trên những căn nhà chật chội, ẩm thấp, công việc làm ăn cũng thay đổi và đặc biệt là sự

chuyển đi của một số lượng lớn các gia đình trong khu vực đã tạo ra nhiều biến đổi trong mối quan hệ giữa các thành viên trong cộng đồng Hiện tại, trong cộng đồng dân

cư F11, Q6 nhiều gia đình do gánh nặng nợ nần đã bán hoặc sang nhượng nhà cho người dân mới Nhân khẩu vì đó mà có sự xáo trộn, kèm theo đó là việc thay đổi thói quen sinh hoạt, thay đổi nhà ở với ba khu riêng biệt và vì mỗi gia đình đều có công việc làm ăn riêng, không còn quan hệ phụ thuộc với nhau nên mối quan hệ gắn bó thân

thiết không còn như trước Một thành viên trong cộng đồng chia sẻ:“Về đây, hầu như

chỉ có một số ít là giữ lại quan hệ, còn số khác thì ví dụ khu nào quan hệ theo khu ấy

Vì cách nhau mấy lầu, đi lại cũng khó khăn, họ cũng biết nhau đó, nhưng khắng khít thì không như trước Rồi có một số dân nhập cư mới đến do những người cũ sống không nổi bỏ đi đó, nên nói chung là tình hình cũng phức tạp”

A kể lại: “Người dân cũ sống ở đây ghét dân mới đến lắm, họ cứ nghĩ là mình bán

được đất có nhiều tiền và giàu có, làm nhà to hơn họ nên họ ghét, vật liệu xây dựng và

đồ đạc không canh cẩn thận là họ lấy trộm bất kể ban ngày hay ban đêm, nhà tôi có đống cát để xây nhà mà họ cũng ra xúc trộm Lý do mà họ trộm không phải vì họ thiếu

mà họ lấy cho bõ ghét ấy mà” (Biên bản phỏng vấn sâu số 02)

Tâm lý e ngại, đố kỵ còn ảnh hưởng đến công việc làm ăn và chuyện vui chơi của người dân tái định cư Phần lớn người dân tái định cư làm các công việc lao động

tự do như phụ hồ, lột tỏi hay buôn bán nhỏ…Những công việc này cần đến sự quen biết để có thể giới thiệu bạn hàng cho nhau Thay đổi chỗ ở làm người dân mất nhiều mối làm ăn ở chỗ cũ Ở chỗ mới thì họ hoàn toàn xa lạ và không có nhiều mối quan hệ

để có thể nhận hàng gia công về làm, do đó để duy trì cuộc sống thì nhiều người đã quay trở lại địa phương cũ để buôn bán tốt hơn Những trẻ em trong khu vực không được tự do vui chơi như trước do tình hình an ninh không tốt, nhiều bậc phụ huynh lo lắng tâm lý ganh ghét của người lớn có thể ảnh hưởng đến trẻ nhỏ nên đa phần họ đều

giữ con ở nhà và hạn chế việc ra ngoài Một phụ huynh chia sẻ: “Về đây cô bắt nó ở

trong nhà, không dám cho ra ngoài do không an toàn lại không quen thuộc Có cái công viên nhưng cô không dám cho ra chơi bởi toàn mấy đứa thanh niên lớn tuổi ngoài

đó không à Nhắc mới nhớ, cái công viên đó bị dân ở đây chiếm dụng đó con Xây cho tụi cô mà tụi cô đâu có ra đó ngồi, toàn tụi thanh niên ở đây không thôi, ra đó là tụi nó gây sự” (Biên bản phỏng vấn sâu số 04)

Việc tạo dựng các mối liên hệ đặc biệt là ở các khu dân cư mới cần rất nhiều thời gian Thời gian đó phụ thuộc vào tình hình an ninh của khu dân cư, sự cởi mở của người dân địa phương và sự quan tâm của các cấp chính quyền trong công tác giới thiệu, tạo dựng nhiều chương trình giao lưu văn hóa Nếu người dân không thể chủ

động thì chính quyền phải tạo điều kiện để họ có thể tìm hiểu và tạo dựng mối quan hệ

Về lâu dài rất có ích cho công tác quản lý và bảo vệ an ninh do tạo dựng được sự liên kết giữa các thành viên trong cộng đồng Thành viên Ban quản trị chung cư cho biết:

“Khu phố này không có tổ phụ nữ mà có tổ phụ nữ của khu phố, hội người cao tuổi,

ban ngành tập thể…Nói chung là ở đây cũng cố tạo điều kiện để người dân có thể tham gia các tổ chức, một mặt là để bà con có sự hiểu biết, mặt khác là để ban quản lý có thể tập hợp bà con cũng như hiểu bà con hơn qua mấy hoạt động đó”

(Biên bản phỏng vấn sâu số 06)

Đến nay, nhờ sự quan tâm của chính quyền địa phương, tình hình căng thẳng giữa người dân mới và cũ ở khu tái định cư Bình Hưng Hòa A đã không còn Nhiều hoạt động vui chơi, sinh hoạt, buôn nhờ đó mà thuận tiện hơn Tổ trưởng tổ dân phố A2 nhận xét:“Trước đây như tôi nói ở trên tình làng nghĩa xóm là không có, hai bên hay xung đột lắm, họ gét nhau không phải vì lợi ích tranh giành mà vì tính hơn thua, ly

kỵ, thấy người mới tới họ nghĩ là giàu không coi người nghèo ra gì nên mới xảy ra tình trạng ăn cắp cho bõ tức nhưng sống lâu cũng hiểu nhau và giờ thì tốt rồi không có sự phân biệt người cũ người mới như trước kia nữa, thỉnh thoảng họ còn vô nhà nhau chơi, cùng tham gia sinh hoạt tổ dân phố và giúp đỡ những người gặp khó khăn trong

tổ mình” (Biên bản phỏng vấn sâu số 02)

Khảo sát về sự giúp đỡ của bạn bè, xóm giềng trong cuộc sống của các hộ gia đình, kết quả cho thấy tầm quan trọng của những thành viên trong gia đình như bố mẹ, anh chị cũng như bà con láng giềng Ngoài việc nhận được sự trợ giúp nhiều nhất từ anh chị em thì sự thăm hỏi của bạn bè, láng giềng là rất cần thiết

Bảng 23: Mối quan hệ xã hội (đơn vị: số trường hợp)

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)

Những lý do cần được giúp đỡ chủ yếu là “vay tiền”, “đau bệnh” và “đi xa nhờ trong con cháu” Từng mối quan hệ được người dân lựa chọn từng loại hình giúp đỡ phù hợp Đối với nhu cầu vay tiền thì các thành viên thường hướng tới bố mẹ, họ hàng,

anh chị em ruột hai bên cũng như chính quyền địa phương Việc vay tiền ở đây thường

chỉ dừng lại ở số lượng nhỏ để chi trả gấp cho những nhu cầu cấp bách trong sinh hoạt

hàng ngày như: tiền học phí, tiền điện Khi có thành viên trong gia định đau bệnh, sự

giúp đỡ đến từ nhiều phía, chủ yếu là những người thân trong gia đình như: con cái,

anh chị em và họ hàng hai bên Trong trường hợp có nhu cầu vay vốn cao hơn để trang

trải cho những khó khăn trong cuộc sống như đầu tư sản xuất, trả nợ thì chính quyền

địa phương giúp đỡ thông qua việc hỗ trợ thủ tục hành chính cụ thể Thành viên Hội

Phụ nữ trong khu vực giải thích: “Phường sẽ cử một số người xuống để mà hỗ trợ ví dụ

như chỉ cách làm đơn như thế nào rồi khai như thế nào để mà cho nó khỏi phải trả đi

trả lại” (Biên bản phỏng vấn sâu số 10)

Trên thực tế mối quan hệ xã hội trong cộng đồng dân tái định cư có nhiều thay

đổi từ khi dự án tiến hành, họ phải vừa thích nghi với cuộc sống mới vừa phải tìm

phương cách để phục hồi sinh kế vì điều kiện làm việc thay đổi Bên cạnh đó, một bộ

phận không nhỏ người dân phải chịu đựng khó khăn trong quá trình xây dựng quan hệ

và tạo dựng lòng tin đối với người dân địa phương ở nơi ở mới Qua thời gian và sự

thúc đẩy của chính quyền thông qua các chương trình văn hóa, văn nghệ địa phương,

quan hệ xóm giềng đã được cải thiện Cũng nhờ mối quan hệ giữa các thành viên trong

gia đình cũng như tình cảm tốt đẹp giữa hàng xóm láng giềng mà cuộc sống của người

dân sau tái định cư thuận lợi và dễ dàng hơn rất nhiều

Lần đầu tiên thí điểm mô hình nhân viên công tác xã hội, dự án đã thực hiện

đúng tâm tư và nguyện vọng của người dân trong việc cải thiện cơ sở hạ tầng vì môi

trường đã quá ô nhiễm và xuống cấp trầm trọng Tuy vẫn còn nhiều bất cập trong vấn

đề cấp giấy sở hữu hợp pháp cho những hộ gia đình nhận nhà chung cư nhưng những

lợi ích mà dự án đem lại về cở hạ tầng, điều kiện sinh hoạt, nâng cấp đường hẻm là

không thể phủ nhận Ngoài đại bộ phận người dân trong diện giải tỏa, di dời, dự án còn

mang lại một cuộc sống tiện ích và an toàn hơn cho cộng đồng dân cư xung quanh

thông qua việc nâng cấp hệ thống thoát nước, trang bị đèn chiếu sáng và đặc biệt là hỗ

trợ cải thiện tình hình an ninh trật tự trong khu vực Một người dân đã khẳng định: “Tôi

thấy trước kia nhà ở của khu này toàn là nhà sàn trên kênh, nước đen và hôi lắm, rác

nhiều nhưng giờ thì nhà của sạch sẽ và cố định hơn, rác cũng không còn nhiều như

trước kia nữa, còn mùi hôi thì vẫn còn nhưng không nặng bằng trước kia”

Chương 3: Những yếu tố tác động đến đời sống sau tái định cư của các hộ gia đình thuộc dự án Nâng cấp đô thị và cải tạo vệ sinh

kênh Tân Hoá – Lò Gốm

3.1 Chính sách hỗ trợ của dự án

Sự hỗ trợ của dự án trong quá trình người dân tái định cư là rất quan trọng thông qua đội ngũ nhân viên công tác xã hội Vai trò của dự án nói chung cũng như của các nhân viên xã hội là tích cực trợ giúp và cung cấp thông tin để các hộ có khả năng thích ứng với điều kiện thay đổi và khó khăn trong phục hồi sinh kế Người dân thuộc tác động của dự án được hưởng những chính sách sau: chính sách đền bù, giải tỏa; chính sách nhà ở; chính sách vay vốn tín dụng; chính sách hỗ trợ việc làm Với từng chính sách cụ thể, dự án đã tác động đến nhiều mặt trong đời sống người dân sau khi tái định

cư

3.1.1 Chính sách đền bù, giải toả, tái định cư

Dự án Nâng cấp đô thị và cải tạo vệ sinh kênh Tân Hóa-Lò Gốm đặc biệt xem người dân chịu ảnh hưởng có quyền sở hữu đất đai, nhà cửa và các tài sản bị thu hồi do giải tỏa nên việc thiếu giấy tờ chủ quyền hợp pháp trên các loại tài sản trên không là trở ngại trong quá trình đền bù Để người dân có thể an tâm sau khi giải tỏa, dự án đền

bù đất tối thiểu là 25 triệu đồng đối với những nhà hoàn toàn trên mặt kênh, những hộ

có một phần đất không ở trên kênh thì nhận đền bù cao hơn dựa theo diện tích đất thực

tế Những hộ dân với tiền đền bù thấp có thể xin vay vốn để mua hoặc xây nhà Mức vay tối đa là 70 triệu đồng, tối thiểu là 20 triệu đồng từ phần tài trợ của Ban Hợp tác kỹ thuật Bỉ và Quỹ hỗ trợ vốn cho người nghèo của Liên đoàn Lao động TpHCM

Trong quá trình khảo sát, nhiều ý kiến cho rằng dự án vẫn chưa quan tâm đúng mức đối với các hộ gia đình tại Bình Hưng Hòa A, làm họ rất khó khăn và vất vả trong những năm đầu tái định cư Một người dân hiện đang cư ngụ tại Bình Hưng Hòa A cho

biết: “Hồi đó cô nhận tiền, giao nhà rồi qua đây xây nhà ở Mất hai tháng trời đi mướn

nhà thuê mà có ai đền bù phần đó cho mình đâu, vừa không có chỗ ở, vừa chạy lên chạy xuống để lo việc xây nhà xây cửa, chẳng ai giúp mình cả Sao họ không đưa tiền

để mình xây nhà xong rồi họ hẵng lấy nhà, tự dưng quăng tiền cho người ta rồi bắt người ta ra đường ở” (Biên bản phỏng vấn sâu 03)

Tại thời điểm dự án hoàn thành, người dân rất lạc quan vì cuộc sống của họ được cải thiện nhiều hơn trước Từ tình trạng nhà ở không có giá trị kinh tế cao và gia đình phải sống trong môi trường không đảm bảo sức khỏe thì nhờ có tác động của dự

án mà họ cuộc sống của họ có nhiều biến chuyển Nhưng sau 5 năm, cuộc sống hậu tái định cư không khỏi làm mọi người ngỡ ngàng Khu tái định Bình Hưng Hòa A là nơi

có số gia đình lại tiếp tục thay đổi chỗ ở do không thể trả nổi nợ vay từ dự án nhiều nhất Trước đây, dù sống trong môi trường không được đảm bảo nhưng người dân vẫn sống tốt, thu nhập không nhiều nhưng vẫn đủ để trang trải hằng ngày, nhưng từ khi di dời ngoài việc gặp khó khăn trong sinh hoạt, việc làm, giáo dục…thì họ còn phải chịu nhiều khoản nợ được cho là ngoài khả năng chi trả

Theo kết quả khảo sát, nhiều hộ gia đình thấy khó khăn trong việc trả nợ vay Nguyên nhân của các khó khăn này là do: thiếu thu nhập, sức khỏe kém, nhu cầu chi tiêu nhiều hơn…Khảo sát cũng chú ý tới 13 gia đình trong diện tái định cư tại Bình Hưng Hòa A có nguy cơ khủng hoảng tài chính và có khả năng sẽ bị tịch thu nhà để trừ vào số nợ còn thiếu, nhiều gia đình trước đó đã bán nhà trả nợ và chuyển đi nơi khác

sinh sống để tránh rơi vào cảnh trắng tay Tổ trưởng khu A1 trình bày:“Chú chưa thấy

hợp lý vì tiền mua nền dự án bán là 2tr3/m 2 trong khi đó tiền bán đất là 2tr8/m 2 , vậy còn dư ra được 500.000đ thì làm sao người dân xây được nhà, nếu ai muốn cất nhà thì phải vay tiền dự án với lãi là 0,25%, khi xây xong nhà rồi lại không có tiền trả nợ nên các hộ gia đình ở đây mới bán nhà đi nơi khác Hiện tại ở khu này còn khoảng hơn chục hộ nợ tiền dự án, số tiền nợ cộng với tiền lãi hàng tháng nhiều quá họ không có khả năng chi trả nên họ đang bán nhà để trả nợ tiền cho dự án”

(Biên bản phỏng vấn sâu 03)

Tình trạng này đang là vấn đề chung mà các dự án khác gặp phải Sử dụng tiền đền bù để trả nợ trước đó phổ biến ở một số hộ, ngoài ra còn có những chi tiêu khác cần phải sử dụng đến như giấy tờ nhà, đầu tư kinh doanh, bệnh tật và phần đông là mua sắm thiết bị sinh hoạt cho nhà mới Việc sử dụng tiền không hợp lý có thể làm tăng nguy cơ mắc nợ nhiều hơn do không tính toán giữa các khoản chi tiêu cần thiết Kèm tốc độ đô thị hóa nhanh chóng và việc nhận thức được giá trị căn nhà đang có, nhiều gia đình sẵn sàng bán nhà chuyển đi nơi khác sau khi đã dần quen với nơi ở mới Điều cần lưu ý sau khi bán nhà và trả tiền nợ, nhiều gia đình đã dời đến những khu vực dân

cư thu nhập thấp khác để ổn định cuộc sống như Long An, Vĩnh Lộc A, Vĩnh Lộc B, Hóc Môn Đây là những khu vực thuộc vùng ven thành phố, giá đất thị trường vẫn còn thấp và dịch vụ xã hội chưa phát triển Vô tình cuộc sống của những hộ gia đình này sau dự án càng gặp khó khăn hơn

Nhìn chung, can thiệp của dự án làm giá trị nhà đất tăng mạnh ở cả khu vực dự

án và vùng xung quanh Điều tra không chính thức tại các hộ thuộc khu vực nâng cấp cho thấy một số căn nhà trong hẻm trước dự án hiện trở thành nhà mặt tiền, giá trị tăng

từ 4-5 lần Đặc biệt tại Bình Hưng Hòa A, khu vực này nhanh chóng trở nên đông đúc

và được đô thị hóa với trường tiểu học, đường giao thông, cấp điện và nước… có thể

an cư lâu dài Vì thế, giá trị nhà trong khu vực cũng tăng mạnh từ 6-7 lần, với giá nhà đất dao động từ 14-15 triệu đồng/m2 Đây cũng là một lợi thế và là hạn chế Người dân vui mừng vì nhà đất có giá tuy nhiên lại gây khó khăn cho công tác quản lý sau tái định

cư do tỷ lệ người dân bán nhà tái định cư là rất cao Chính vì thế, cuộc sống hậu tái định cư cần được quan tâm, lưu ý để thể kiểm soát việc hình thành những khu dân cư thu nhập thấp mới trong địa bàn thành phố

3.1.2 Chính sách cho vay vốn, hỗ trợ sinh kế

Việc vay vốn cho đến nay đã trở thành gánh nặng cho nhiều hộ gia đình nghèo

có thu nhập thấp Trong quá trình dự án tiến hành, ban quản lý có cấp thêm tiền mặt

tính theo đầu người trong gia đình không phải để mua nền đất hay chung cư mà để hỗ

trợ di dời và mua đồ dùng trong nhà ở tái định cư Mức hỗ trợ kinh tế này là 1,5 triệu

đồng/người không phân biệt tuổi tác, giới tính, tình trạng hộ khẩu và khả năng làm việc

miễn là những người thụ hưởng phải thực tế sống trong khu vực dự án Dự án không

đền bù bằng tiền mặt hay hiện vật đối với mất mát thu nhập, không có đền bù cho cơ

cấu, cơ sở kinh doanh hay những giá trị kinh tế khác tạo ra thu nhập Thay thế, phục

hồi cho thu nhập và sinh kế không được đền bù bằng tiền mặt nhưng bằng những biện

pháp hỗ trợ ngắn hạn là các hoạt động của nhóm tiết kiệm tín dụng và tổ chức đưa

người dân đi học nghề, nâng cao trình độ

Nhóm tín dụng tiết kiệm là một trợ giúp tài chính dựa vào cộng đồng để tạo điều

kiện cho người dân trong cộng đồng tiết kiệm, nhận và hoàn trả các vốn vay nhỏ theo

cách tiện lợi Nhờ có nhóm tín dụng tiết kiệm mà nhiều gia đình đã hình thành thói

quen tiết kiệm, tạo cơ sở cho việc hoàn trả vốn vay sau này Mục đích vay rất đa dạng

như buôn bán nhỏ, mua phương tiện tạo thu nhập, sửa nhà, đóng học phí cho con, trả

nợ nặng lãi…Từ khi được thành lập, nhóm tín dụng tiết kiệm đã hỗ trợ rất lớn cho cuộc

sống của nhiều gia đình, cho đến nay nhóm tín dụng tiết kiệm tại F11, Q6 vẫn tiếp tục

hoạt động, riêng nhóm tín dụng tại Bình Hưng Hòa A đã giải tán do suy giảm thành

viên Một người dân từng là nhóm trưởng nhóm tín dụng Bình Hưng Hòa A giải

thích:“Quỹ này ra đời là nhờ sự gợi ý của mấy người trong ban tổ chức xã hội, họ đưa

ra gợi ý và người dân thấy thiết thực nên làm theo Quỹ này hoạt động là hàng ngày

sau khi đi làm về người dân góp tiền vào quỹ, có bao nhiêu góp bấy nhiêu và tôi là

người giữ quỹ, khi nào cần để lấy vốn kinh doanh hay gì đó thì người đó có thể lãnh

trước còn không thì cứ để đó khi nào cần thì lấy Mục đích của quỹ này là giúp người

dân có một số vốn ban đầu kinh doanh, buôn bán, có thể tự đứng trên đôi chân của

mình mà không cần vay vốn của dự án Trong 2 năm đầu quỹ này phát huy hiệu quả tốt

lắm, số tiền góp có khi lên tới 60 hoặc 70 triệu đồng nhưng dần dần quỹ đi xuống và

giờ đã tan rã vì người dân có thể tự chủ động được nguồn vốn của mình và có bạn

hàng quay vòng vốn nhanh và nhiều hơn quỹ nên họ không cần tới quỹ này nữa”

Để duy trì cuộc sống thì người dân cần có một công việc và mức thu nhập ổn

định Với đặc điểm xã hội của những hộ dân trong diện tái đình cư thì tác động của

việc di dời là rất lớn do đa phần công việc của họ đều gắn bó với địa phương cũ Đối

với cộng đồng dân cư có thu nhập thấp và bấp bênh thì việc ổn định cuộc sống là rất

khó khăn vì họ không đủ điều kiện và khả năng để tạo ra cũng như tìm kiếm những

công việc mới tốt hơn công việc cũ Dự án đã tiếp nhận và bố trí nhiều chương trình

học nghề, giới thiệu việc làm cho nhiều thành viên trong cộng đồng giúp họ tăng khả

năng tiếp cận những công việc có thu nhập cao hơn nhưng đều gặp phải khó khăn và

trở ngại Mặc dù đã có sự vận động của ban xã hội trong dự án, gia đình và tổ trưởng khu phố nhưng việc người dân đi học để đạt được kết quả là rất khó xảy ra Một mặt là

do năng lực nhận thức, trình độ của người dân còn hạn chế và do điều kiện kinh tế gia đình khó khăn, không thể tạo điều kiện để họ có thể nâng cao tay nghề, trình độ Mặt khác là vì dự án vẫn chưa dựa vào trình độ và năng lực thực tế và nhu cầu của người dân để có chương trình hỗ trợ nghề thích hợp Bác Tỵ, tổ trưởng tổ A2, một người rất

quan tâm đến vấn đề này cho biết: “Tổ chức xã hội ban đầu có giới thiệu việc làm cho

người dân làm trong các nhà máy xí nghiệp là việc làm tốt nhưng điểm sai xót mà tổ chức này mắc phải là không tìm hiểu trước trình độ của người dân có phù hợp với công việc hay không vì vậy nên mới xảy ra vấn đề bỏ việc hàng loạt của người dân sau khi vào làm trong các nhà máy đó” (Biên bản phỏng vấn sâu 02)

Vì nhu cầu cuộc sống quá bách bức khiến người dân nghèo khi đến tuổi lao động phải tham gia vào thị trường lao động để làm việc tạo thu nhập Đặc biệt đối với nhóm người nghèo tái định cư thì họ thường muốn có thu nhập ngay lập tức để góp vào trả tiền nhà và trang trải những chi tiêu trong cuộc sống tái định cư Một người cho biết: “Đi học nghề mất nhiều thời gian trong khi đó chuyển về đây gặp rất nhiều khó khăn nhất là tiền bạc, ví dụ như đi học may phải mất một năm mới ra nghề, mới kiếm được tiền vậy tiền đâu ra mà chi tiêu hàng ngày trong vòng một năm đó Vậy nên, người dân không muốn đi là vì vậy” (Biên bản phỏng vấn sâu 01)

Ngoài ra, do các thông tin về hướng nghiệp và về thị trường lao động không được chuyển tải thường xuyên và có hiệu quả đến người dân nên người lao động chưa thấy được tầm quan trọng của việc hướng nghiệp và đào tạo nghề Chính vì thế, người dân không nhanh nhạy với nghề nghiệp mới, họ có khuynh hướng giữ lại nghề cũ mà hầu hết là nghề tự do như phụ hồ, phụ buôn bán…hay làm việc tại nhà

Bên cạnh đó, người dân tái định cư tại Bình Hưng Hòa A còn gặp những khó khăn khác trong quá trình ổn định cuộc sống tại nơi ở mới Nhờ mối quan hệ và quen biết với bà con láng giềng mà nhiều gia đình đã gặp thuận lợi trong việc kinh doanh, buôn bán Khi di dời về Bình Hưng Hòa A lợi thế đó mất đi, nếu muốn duy trì thì họ lại phải chịu những chi phí ngoài ý muốn như việc lấy hàng hoặc mướn mặt bằng để buôn

bán:“Thử tìm rồi đó chứ nhưng thấy bất tiện quá, trên kia người ta quen mình rồi buôn

bán dễ hơn Ở đây mướn cũng được nhưng dăm bữa nửa tháng nó đòi lên tiền thì lại phải kiếm chỗ khác Về đây cô bị mất khách dữ lắm nên thà xa một chút còn hơn là gần nhà mà ế hoài Hồi trước thì chỉ mướn cái mặt bằng thôi, đồ đạc đem về nhà Còn bây giờ thì phải gửi lại, thêm cho họ chút tiền” (Biên bản phỏng vấn sâu 03)

Nhìn chung, nghề nghiệp và thu nhập của người dân sau tái định cư không có sự thay đổi rõ rệt Tính chất và tình trạng nghề nghiệp vẫn được duy trì do họ không có khả năng tìm công việc mới vì trình độ và tay nghề thấp Từ khi thay đổi chỗ ở, không

ít khó khăn trong công ăn, việc làm đã tìm đến đối với các hộ dân trong cộng đồng tái định cư nói chung Đối với các hộ dân tại Bình Hưng Hòa A thì việc khắc phục và hạn chế khó khăn cần nhiều công sức và tiền bạc hơn những diện tái định cư khác Sự thích

nghi và hòa nhập với cuộc sống mới cần có sự giúp đỡ của chính quyền và các tổ chức

xã hội trong hoạt động tuyên truyền, nâng cao năng lực nhận thức và trình độ

3.2 Chính quyền địa phương

Chính quyền địa phương nơi đến và nơi đi có vai trò hết sức quan trọng trong việc giúp đỡ, phối hợp với dự án hỗ trợ người dân tái định cư ổn định và nâng cao chất lượng cuộc sống Cần khẳng định, chính quyền địa phương phải bao gồm hệ thống quản lý từ cấp nhỏ nhất của mỗi địa phương như: tổ dân phố, khu phố, các tổ chức xã hội trong khu vực…và những cá nhân có vai trò và trách nhiệm trong việc theo sát đời sống người dân địa phương để có công tác điều chỉnh và giúp đỡ kịp thời Mỗi dự án đều có thời gian hoạt động nhất định, do đó về lâu dài thì sự quan tâm của họ sẽ không còn nữa, khi đó chính quyền phải có trách nhiệm quan tâm, giám sát để tiếp tục duy trì những lợi ích mà dự án đã xây dựng được Những giúp đỡ của chính quyền chủ yếu là

hỗ trợ làm giấy tờ, hồ sơ, thủ tục tạm trú tạm vắng và hỗ trợ vốn cho người dân làm ăn buôn bán

3.2.1 Về giải quyết các thủ tục hành chính

Đối với những người tái định cư tại chỗ, những quan tâm của họ đối với chính quyền dừng lại ở việc hoàn tất hồ sơ và cấp giấy tờ nhà hợp pháp cho họ Từ khi dự án rút đi, nhiều vấn đề về nhà đất phát sinh làm giảm lòng tin của người dân và hiệu quả tác động của dự án Chính vì thế, công tác bàn giao công việc và trách nhiệm giữa các bên tham gia là rất quan trọng, dựa vào năng lực của mỗi chính quyền địa phương mà những vấn đề dự án còn bỏ ngỏ có được tiếp tục quan tâm, thực hiện

Những quy định về cấp giấy chủ quyền nhà đất hợp pháp của nhà nước ta hiện nay vẫn còn nhiều rắc rối và qua nhiều công đoạn, với những gia đình trong diện tái định cư thì công tác này gặp khó khăn nhiều hơn Ngoài chịu sự quản lý của dự án thì vấn đề nợ nhà, họ còn chịu sự quản lý của Ban Bồi thường địa phương và các tổ chức nhà nước cho cá nhân vay nợ Tùy vào sự làm việc của mỗi địa phương mà chính quyền địa phương đó thúc đẩy giải quyết vấn đề nhanh hay chậm Đối với những gia đình sống ở chung cư, cho đến nay họ vẫn chưa cầm trong tay giấy tờ chủ quyền nhà

hợp pháp Một người dân trình bày:“Ở bên kia thì không có giấy tờ, chỉ có tờ giấy kê

khai nhà đất năm 1979 thôi Còn qua đấy tất cả những người ở đây chưa ai nhận được chủ quyền nhà Tại vì nguyên tắc là phải trả hết tiền thì mới có giấy tờ Toàn chung cư này chưa ai có chủ quyền nhà, cả những người trả hết ngay từ đầu Chắc người ta định đưa luôn một lần luôn Cái đó là cách làm của trên dịch vụ công ích hay sao mình không biết chứ nhiều người trả hết tiền rồi mà cũng chưa có, chưa ai có hết”

(Biên bản phỏng vấn sâu số 05)

Về phía người dân, nhiều gia đình vẫn còn suy nghĩ thụ động, chờ chính quyền

giải quyết hoặc dự án giải quyết “Bảo người ta ký giấy ký tờ mà 4,5 năm nay rồi có đả

động gì tới đâu Mình cũng chẳng thèm nói tới nữa, họp tổ dân phố nói hoài mà có

được đâu Chẳng lẽ bây giờ không có giấy tờ nhà mà họ đuổi mình Để coi chừng nào

họ đưa, trước sau gì cũng phải đưa thôi” (Biên bản phỏng vấn sâu số 05)

Nhìn một cách khách quan, vấn đề giải quyết thủ tục hành chính cần có sự phối

hợp giữa các bên Người dân trong khu vực từ lâu đã nhận được nhiều sự giúp đỡ từ

các nhân viên xã hội của dự án nên khi dự án kết thúc, những công việc đang còn dang

dở không có cơ quan nào tiếp nhận và về phía người dân cũng không có ý thức tự lo

dẫn đến công việc trễ nãi Về quyền lợi của người dân, trên lý thuyết thì chính quyền

địa phương và những ban ngành có trách nhiệm phải giải quyết nhưng nếu chính bản

thân người dân không quan tâm và không bày tỏ ý kiến để công việc nhanh chóng thực

hiện thì không một tổ chức nào có thể làm thay họ vấn đề này Nếu so sánh công tác

cấp giấy chủ quyền nhà thì trong cùng một thời gian, chính quyền Phường Bình Hưng

Hòa A, Quận Bình Tân đã làm việc hiệu quả hơn chính quyền Phường 11, Quận 6

Thời gian đầu khi mà dự án tiến hành đưa người dân về tái định cư tại Bình

Hưng Hòa A, công tác quản lý nhân khẩu của địa phương còn rất yếu kém Người dân

trao đổi rằng khi về đây họ không được tiếp nhận một cách chính thức và bị xem xét

như những người nhập cư trái phép:“Người ta tới mà họ không cử người xuống hỏi

thăm, đâu phải một hay hai nhà mà tới mấy chục nhà Lúc mới tới tụi cô tức lắm,

chẳng hiểu vì cái gì mà họ không nhập hậu khẩu cho mình làm mọi việc chậm trễ”

Tại thời điểm đó, kế hoạch thay đổi hành chính ở thành phố đang được triển

khai, những quận như Tân Bình được tách ra thành nhiều quận khác do quá tải về nhân

khẩu Phường Bình Hưng Hòa A được tách ra từ một phường khác và trực thuộc quận

mới là quận Bình Tân Vì thế, công tác ổn định địa bàn do chuyển đổi cơ cấu lúc đó

còn lỏng lẻo, kết hợp với việc dự án đưa người dân về trong khi nhân khẩu địa phương

lúc đó chiếm đại đa số là người nhập cư, không có hộ khẩu chính thức đã gây tình

trạng quá tải trong khâu quản lý và cấp giấy tờ Mặc khác, cũng cần phải xem xét lại

mối quan hệ và trao đổi công việc giữa ban quản lý dự án và chính quyền Tổ trưởng tổ

A2 nhận xét:“Khi mới chuyển về trong giấy tờ pháp lý về nhà chưa có, chính quyền

nơi mình đến cũng chưa nhận khẩu vì bên dự án chưa bàn giao gì cả vì vậy vấn đề thủ

tục pháp lý gặp khó khăn nhưng các anh ở đây cũng dễ chịu khi mình cần cái gì gọi thì

các anh tới giúp, nhất là an ninh trật tự Họ làm như vậy là đúng với thủ tục thôi nên

người dân đâu trách” (Biên bản phỏng vấn sâu số 02)

Nhờ có dự án tác động mà tình trạng nhân khẩu trong khu vực có nhiều thay

đổi Vì một lúc có nhiều gia đình từ nơi khác chuyển tới, kèm theo đó là kế hoạch tập

trung dài hạn các dự án tái định cư khác tại địa phương mà chính quyền Bình Hưng

Hoà dần quan tâm hơn trong công tác quản lý khu vực Cộng đồng dân tái định cư hiện

nay đã được chính quyền chính thức công nhận thông qua việc xác lập tổ dân phố và

khu phố, tạo tiền đề để người dân có thể tiếp nhận các dịch vụ xã hội Nhiều gia đình

được tiếp cận với nguồn vốn của Hội Phụ Nữ, những hộ nghèo được đưa vào diện xóa

đói giảm nghèo của khu vực và được quan tâm chăm sóc về giáo dục, sức khỏe Bác

Tỵ, tổ trưởng tổ A2 trình bày:“Thực sự mà nói thì khi chuyển về đây chính quyền địa

phương tạo điều kiện nhiều cho người dân tái định cư lắm nhất là vấn đề an ninh trật

tự, sau đó thủ tục pháp lý, giấy tờ nhập khẩu và nhà đất làm rất nhanh, Hội Phụ nữ đứng ra bảo lãnh cho người dân vay vốn làm ăn, buôn bán, can thiệp cho trẻ đi học, chích ngừa… Bên phía chính quyền chúng tôi còn có chương trình tặng quà và giúp đỡ cho những em học sinh nào có hoàn cảnh gia đình khó khăn, giảm học phí”

và đang nhận được rất nhiều sự quan tâm các các cấp chính quyền và các tổ chức xã hội trong khu vực để chăm lo và cải thiện cuộc sống

3.2.2 Về cơ sở hạ tầng và điều kiện sinh hoạt

Cơ sở hạ tầng xã hội cũng như tình hình an ninh trong khu vực có vai trò rất quan trọng trong cuộc sống của người dân Việc cơ sở hạ tầng dịch vụ xã hội không đảm bảo sẽ làm cho chất lượng cuộc sống giảm sút

Đối với khu vực Bình Hưng Hòa A, xuất phát điểm một vùng ven thành phố nên

cơ sở hạ tầng ở đây rất thấp Tình trạng ngập lụt, lầy lồi thường xảy ra sau mỗi cơn mưa do hệ thống thoát nước không theo kịp với mật độ phát triển của khu vực Bên cạnh đó, điều kiện sinh hoạt luôn thiếu thốn do chưa có kế hoạch phát triển cụ thể từ các cấp chính quyền Qua lời kể của các hộ dân di dời thì khu vực lúc ấy chưa có gì, sau gần hai năm sinh sống thì dưới tác động của dự án, điện nước và đường giao thông nội bộ mới được hoàn thành dưới nguồn vốn của Ban hợp tác kỹ thuật Bỉ và sự trợ giúp thủ tục của các cán bộ chính quyền tại địa phương Hiện nay, người dân tái định cư và người dân khu vực xung quanh đã được hưởng điều kiện tốt hơn về không gian công cộng thoáng đãng, mỗi buổi sáng dân cư trong khu vực có thể tụ họp uống trà, hít thở không khí trong lành và tập thể dục buổi sáng ngay trong khuôn viên

Trước khi dự án diễn ra, việc đầu tư cơ sở hạ tầng cho khu vực F11, Q6 được xem là quá sức đối với chính quyền địa phương Khu vực dự án là nơi chen chúc, lộn xộn với nhiều đường hẻm xuống cấp và đủ thứ tệ nạn xã hội cũng như tranh chấp cãi

vã Người dân qua các thế hệ phải chịu đựng cuộc sống suy giảm chất lượng như vậy Đây là khu vực được chính quyền địa phương liệt vào điểm nóng an ninh trong khu vực với tệ nận mại dâm, mua bán ma túy và trộm cắp Chỉ khi dự án tiến hành, tình hình an ninh trật tự mới được ổn định, nhờ sự phối hợp trong công tác tuyên truyền, thay đổi nhận thức của dự án và công tác tuần tra, rà soát của bộ phận an ninh địa phương nhiều tệ nạn đã thuyên giảm, đặc biệt là mại dâm và ma túy

Thế nhưng, nguy cơ các tệ nạn trở lại đang dần xuất hiện Với hệ thống chiếu sáng công cộng do dự án lắp đặt, hơn bốn năm nay có ánh sáng vào ban đêm giúp người dân an toàn và giao thông thuận tiện Thế nhưng hiện tại hệ thống chiếu sáng đã

bị tê liệt vì không có tổ chức, cá nhân nào duy tu, bảo dưỡng sau khi dự án rút đi đã đặt một vài địa điểm trong khu vực trở lại tình trạng ngày trước Kèm theo đó là hệ thống chiếu sáng dọc theo kênh Tân Hóa chưa được đưa vào hoạt động do chính quyền chưa quan tâm dù đã được dự án tạo dựng cơ sở hạ tầng đầy đủ Nhiều điểm trong khu vực rất thiếu ánh sáng làm cản trở công tác an ninh, ảnh hưởng đến sự an toàn và tài sản của cộng đồng Nếu điều này không được giải quyết nhanh chóng thì cư dân trong khu vực có thể bị nguy hiểm và thành tựu của dự án về an ninh trật tự sẽ dần dần mất đi

Về phía Bình Hưng Hòa A, cho đến giờ đây là khu dân cư được hưởng điều kiện sinh hoạt, đường xá với chất lượng tốt nhất do được thiết kế, giám sát dưới tiêu chuẩn của Bỉ Vấn đề tồn tại ở đây hiện giờ là con đường chính ra vào khu dân cư Con đường này được hình thành nhờ xe chở đất đá lấp mặt bằng, gồ ghề, nhỏ hẹp chỉ đủ cho hai xe qua lại và không được nâng cấp hay tráng nhựa Qua phỏng vấn, con đường này không thuộc sự quản lý của dự án vì thế họ không có trách nhiệm mở rộng hay nâng cấp nó và chuyển giao cho chính quyền Tuy không nằm trong hệ thống đường giao thông trong khu dân cư nhưng việc đi lại khó khăn trên con đường này cũng ảnh hưởng đến tâm lý người dân và sự khó chịu khi nhắc tới vai trò của chính quyền trong việc sửa sang

đường hẻm Một người dân bức xúc:“Nói nhiều rồi mà chẳng thấy mấy ổng đả động

tới Trong khu này, đường nào cũng được tráng nhựa hết rồi chỉ có con đường đó là vẫn chưa làm Người ta ở đây muốn đón xe taxi cũng khó tại đường nhỏ, chỉ đủ cho hai

xe máy đi thôi” (Biên bản phỏng vấn sâu số 04)

Bên cạnh đó, xuất phát từ việc tách phường và tách quận, nhiều cơ sở hạ tầng dịch vụ xã hội của địa phương nay nằm trong địa bàn của phường bạn như trường học, trung tâm văn hóa, địa điểm giải trí, bệnh viện… trong đó, các cơ sở cung cấp dịch vụ giáo dục như nhà văn hóa, trường cấp 2, cấp 3, trường trung cấp dạy nghề, trung tâm giáo dục thường xuyên là rất thiếu thốn

Bảng 24: Những loại hình giáo dục trong khu vực F BHHA

(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010