TÁC GIẢ VH SỬ MÀN KẾT A TÁC GIẢ B VĂN HỌC SỬ 1 Tiểu sử a Khái quát Lưu quang Vũ ( 1948 1988 ) Được biết đến là nhà thơ, nhà văn, nhà soạn kịch Thiên hướng và năng khiếu nghệ thuật được bộc lộ ngay từ.
Trang 1A TÁC GIẢ
B VĂN HỌC SỬ
1 Tiểu sử
a Khái quát
- Lưu quang Vũ ( 1948-1988 )
- Được biết đến là nhà thơ, nhà văn, nhà soạn kịch
- Thiên hướng và năng khiếu nghệ thuật được bộc lộ ngay từ khi còn nhỏ
+ 1965-1970: thời kỳ thơ của Lưu Quang Vũ bắt đầu nở rộ + 1978-1988: bắt đầu sáng tác kịch nói
- Vào lúc tài năng đang đến độ chín, Lưu Quang Vũ bất ngờ
bị tai nạn qua đời cùng người bạn đời là nhà thơ Xuân
Quỳnh và con trai là Lưu Quỳnh Thơ, sự ra đi của ông để lại rất nhiều nuối tiếc
b Vị trí và tầm ảnh hưởng
- Đối với thể loại kịch nói - thể loại mới được du nhập và phát triển ở Việt Nam trong thế kỷ XX, LQV là người có công rất lớn trong việc phát triển, hoàn thiện và đưa thể loại này lên đến đỉnh cao
- Không chỉ là một hiện tượng đặc biệt của sân khấu kịch trường những năm 80 của thế kỉ XX mà còn được coi là một trong những nhà soạn kịch tài năng nhất của nền văn
học hiện đại
- Ông được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về nghệ thuật sân khấu năm 2000
2 Phong cách sáng tác
a Đề tài : Kịch Lưu Quang Vũ chia thành 2 mảng đề tài lớn
- Khai thác các tích truyện dân gian
các tác phẩm tiêu biểu :hồn trương ba da hàng thịt, nàng Sita
- Lấy chất liệu từ hiện thực công cuộc đổi mới đất nước
trong những năm 80
Trang 2các tác phẩm tiêu biểu: Tôi và chúng ta, nếu anh không đốt lửa
b Sở trường
- Thơ: LQV sớm đến với thơ, sớm chứng tỏ mình là một nhà thơ tài năng Thơ LQV có sự kết hợp cái nhiệt huyết của tuổi trẻ, cái dạt dào mãnh liệt của cảm xúc và chiều sâu triết lý
- Kịch: : LQV đến với kịch sau khi đến với thơ nhưng những khát khao đau đáu của người cha cùng tài năng thiên bẩm của LQV khi vừa bước chân lên sân khấu kịch nói đã trở thành “người khổng lồ không có địch thủ”, thành “trái núi không thể vượt qua” trong vòng khoảng 20 năm
B VĂN HỌC SỬ
1 Hoàn cảnh sáng tác
- Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một trong những vở kịch gây được nhiều tiếng vang nhất của Lưu Quang Vũ được viết từ năm
1981, nhưng đến năm 1984 mới lần đầu ra mắt công chúng
- Từ một cốt truyện dân gian, Lưu Quang Vũ đã xây dựng thành một vở kịch nói hiện đại, đặt ra nhiều vấn đề mới mẻ, có ý nghĩa
tư tưởng, triết lí và nhân văn sâu sắc
- Đoạn được học trích từ cảnh VII và đoạn kết của vở kịch, diễn
tả sự đau khổ, dằn vặt và quyết định cuối cùng vô cùng cao
thượng của Hồn Trương Ba
- Hồn Trương Ba, da hàng thịt đã được công diễn nhiều lần trên các sân khấu trong và ngoài nước như Anh, Mỹ, Nga, Canada…
3 Hoàn cảnh xã hội ( giai đoạn 75 – XX )
Cột mốc đánh dấu thời kỳ mới của văn học Việt Nam:
- Ngày 30-4-1975, ánh sáng hòa bình khiến cho cả dân tộc vỡ òa
và ngỡ ngàng trước bao điều mới lạ Thời kỳ mà “Cái ta là tất
cả, cái tôi là thứ yếu, là xấu xa, tội lỗi ”, hình ảnh người đảng
Trang 3viên vốn được tôn thờ, xem là biểu tượng thì nay, trong cuộc sống đời thường “cái xấu của con người tư hữu” bị lột trần, bất
kể họ là ai
- Hiện thực cuộc sống với bộ mặt thật của nó tác động tới người nghệ sĩ vốn nhạy cảm, dễ xúc động, khiến họ dằn vặt suy tư, trăn trở trước những đổi thay của cuộc sống, trong đó có cả sự
“biến động” những quan niệm về “thang bậc” giá trị, tiêu chí, tiêu chuẩn Cùng với đó là những xung đột xã hội nảy sinh trong quá trình xây dựng đất nước
4 Đặc điểm văn chương thời kỳ 1975 – hết tk XX
● Sự đổi mới của nền văn học:
- Vào thập niên 1980, hàng loạt các vở kịch cùng truyện ngắn, bút
ký xuất hiện như một luồng gió mới thổi vào cánh đồng văn nghệ vốn quen với một âm điệu đã trở nên nhàm chán, chỉ sống với cái ta mà giấu kín cái tôi vốn có thật trong mỗi con người
- Vấn đề lớn luôn được các Hội VHNT quan tâm là: Các giá trị mới về con người, về cuộc sống, ý thức vươn lên trong cuộc đấu tranh sinh tử để khẳng định cái tốt, cái tiến bộ, cùng với đó là cuộc chiến đấu chống lại cái ác, cái xấu, phi nhân tính đã được các tác giả tái hiện khá sâu sắc, sinh động
● Khuynh hướng dân chủ hóa, mang tính nhân bản, nhân văn sâu sắc
- Tiếp cận con người và hiện thực đời sống trong những mối quan
hệ đa dạng và phức tạp
- Thể hiện con người ở nhiều phương diện
- Tính chất hướng nội, quan tâm tới số phận cá nhân trong hoàn cảnh phức tạp, đời thường
⇨ Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một ví dụ tiêu biểu cho sự đổi mới của nền văn học Việt Nam khi hoàn cảnh xã hội dần thay đổi Những lời độc thoại nội tâm, khai thác tâm lí nhân vật, và quan trọng là đã gửi tới những triết lý, thông điệp sống đẹp đẽ
đã đáp ứng được yêu cầu hoàn cảnh xã hội thời ấy
Trang 4C ĐOẠN KẾT
1 Trương Ba và hành trình phục sinh những giá trị tâm hồn
a) Cốt cách cao đẹp sống mãi trong lòng người ở lại
- Khép lại vở kịch là đoạn kết miêu tả “vườn cây rung rinh ánh sáng”
+ Vườn cây:
● là nơi mà Trương Ba thỏa cái thú vui trồng cây, làm vườn ,khu vườn Trương Ba đã từng dốc sức chăm bón mỗi cành cây, mỗi quả ngọt
● là nơi nuôi dưỡng tâm hồn Trương Ba trước đây, hun đúc nên 1 Trương Ba đầy thanh cao, tao nhã, hiền hậu, thiện lương
● là 1 hoài niệm là 1 hồi ức tốt đẹp về 1 người bạn với những
nước cờ giỏi của trưởng ngoại, là 1 người chồng hiền lành lương thiện của vợ, là 1 người ông đáng kính trọng với cái Gái
➔Khu vườn đầy ắp những yêu thương, kỷ niệm đẹp
+ rung rinh ánh sáng:
● sự hơi lay động, sự chuyển động nhẹ nhàng, sự sinh sôi đang dần hé lộ trong ánh sáng
● có thể là Hồn Trương Ba vẫn chưa chết hẳn, vẫn tiếp tục sống, tiếp tục được vun xới trong góc vườn
➔Vẫn sống ấm áp chan hòa trong tâm trí của những người xung quanh
➢Khung cảnh quen thuộc gắn liền với Trương Ba, nơi lưu giữ những hồi ức đẹp đẽ về một Trương Ba với những
phẩm chất tốt đẹp tốt bụng, hiền lành, thanh cao trong
lòng những người ở lại
⇨ Ngay từ khi mở đầu phần kết, tác giả đã lựa chọn việc miêu tả những gì tươi đẹp, gần gũi với Trương Ba nhất thay vì miêu tả Trương Ba sau khi chết đi sẽ như thế nào như một lời khẳng định cái chết của Trương Ba lần này không còn là một bi kịch nữa, Trương Ba chết đi trong cốt cách của một Trương Ba ngày xưa, trong suy nghĩ của những người ở lại về một Trương Ba thanh cao, tốt bụng, nhã nhặn
Trang 5- Sự xuất hiện của cu Tí được hồi sinh và đang ôm chầm lấy mẹ mang lại những hạnh phúc trong trẻo, cảm động mà Trương Ba
đã đem đến cho mẹ con chị Lụa, khẳng định vẻ đẹp nhân cách,
đạo đức đầy bao dung, cao thượng, nhân hậu của Trương Ba.
Trương Ba từ bỏ việc sống một lần nữa, từ bỏ một quãng đời dài phía trước trong thân xác của cu Tị vì con người nhân văn ấy giờ đây hiểu rõ có những cái sai không thể sửa được, chắp vá gượng ép chỉ càng làm sai thêm, chỉ có cách là đừng bao giờ sai nữa hoặc phải bù lại bằng một việc đúng khác, bởi vậy, bằng tất
cả sự chân thành và lòng nhân hậu của mình để giúp cu Tị có thể sống lại
➔Sự phục sinh trong tâm hồn, trở lại vẹn nguyên 1 Trương Ba cao
cả, thanh khiết, thánh thiện, 1 Trương Ba sống hòa đồng, nhân hậu và yêu thương mọi người
- Trương Ba chập chờn xuất hiện qua lời dẫn truyện, giữa màu xanh thân thuộc của cây vườn khi nghe tiếng gọi của người vợ + Tiếng hỏi của người vợ: “Ông ở đâu? Ông ở đâu?” được hỏi tới
2 lần liên tiếp không chỉ giống 1 tiếng gọi quen thuộc hằng ngày
mà nó còn cho thấy sự da diết, thiết tha đầy nhớ mong mà cũng đầy tiếc nuối
+ Lời đáp của TB “ Tôi ở đây… trong mỗi trái cây cái Gái nâng niu” cùng cụm từ “ tôi ở đây, tôi vẫn ở đây” được lặp đi lặp lại
ba lần kết hợp với những hình ảnh gần gũi thân quen nhất cho thấy
● Đây là những lời nói thấm đẫm cảm xúc yêu thương, hạnh phúc của Trương Ba khi được sống lại là chính mình, sống có ích với đời
● Trương Ba như một lần nữa khẳng định bản thân của ngày xưa vẫn còn đó, vẫn luôn còn đó bên cạnh mọi người, không đi đâu
cả, không phải mượn thân xác của ai để sống nhưng lại là lúc sự hiện diện của Trương Ba rõ nhất khi ông lại được sống là chính mình như xưa, cho dù về mặt thể chất có thay đổi nhưng tâm hồn vẫn mãi vẹn nguyên
Trang 6b) Trở thành tấm gương cho những thế hệ mai sau
- Khu vườn ấy dù không còn sự xuất hiện về mặt thể xác của
Trương Ba nữa nhưng vẫn luôn được vun xới tốt tươi, duy trì những những lối sống tốt đẹp mà Trương Ba ngày trước đã xây dựng
- Lời nói của cái Gái về niềm tin vào lời nói của ông nội: “ Những cây sẽ nối nhau mà lớn khôn Mãi mãi… -> hai từ “mãi mãi” được tách riêng thành một câu kết hợp với dấu ba chấm lửng âm vang mãi không dừng thể hiện niềm tin vào một lớp những thế
hệ mai này đây sẽ lớn khôn, nối tiếp những truyền thống tốt đẹp,
đó là biểu tượng cho sự sống bất diệt của những giá trị tinh thần mang tính nhân văn cao đẹp
⇨ Trương Ba không chỉ để lại những ký ức tốt đẹp, mà bản thân ông còn là một tấm gương đạo đức sáng ngời cho con cháu, gieo vào lòng những thế hệ sau những tư tưởng tốt đẹp, trở thành người kế thừa những giá trị đạo đức ấy mãi về sau này
2 Trương Ba hóa bất tử trong lòng những người thân
● Không gian “ vườn cây rung rinh ánh sáng ”
- Đây là không gian quen thuộc, là khung cảnh mở đầu tác phẩm cũng là khung cảnh khép lại vở kịch tạo ra ấn tượng về một Trương Ba với những phẩm chất thanh cao, tốt đẹp như thuở ban đầu đã trở về trong người đàn ông ấy
+ Ngôi nhà cùng khu vườn quen thuộc với biết bao kỷ niệm, là nơi gắn bó sâu đậm, chứa đựng bao kỷ niệm, bao dấu ấn về Trương Ba
+ Sự xuất hiện của vườn cây với đủ các loại cây trái xanh tươi mơn mởn gợi liên tưởng đến sự phục sinh những phẩm chất tốt đẹp trong người đàn ông ấy đồng thời thể hiện ẩn ý sâu xa của tác giả bởi nơi ấy từng là không gian quen thuộc gắn với con người TB, là nơi ông nâng niu, chăm sóc từng mầm sống, nơi lưu giữ những kỷ niệm đẹp đẽ về một TB vẹn nguyên cả linh hồn và thể xác
● Trong tâm trí người vợ
Trang 7“ Tôi đây bà ạ Tôi vẫn ở liền ngay bên bà đây, ngay trên bậc cửa nhà ta, trong ánh lửa bà nấu cơm, cầu ao bà vo gạo, trong cái cơi bà đựng trầu, con dao bà giẫy cỏ ”
- Đây là lời văn, lời nói thẫm đẫm cảm xúc yêu thương, quý mến, gần gũi bên những người thân, là hạnh phúc của Trương Ba khi được sống là chính mình, được sống có ích trong cuộc đời
- TB đã hóa thân vào những sự vật quen thuộc mà bình dị gần gũi, những sự vật gắn liền với cuộc sống sinh hoạt gia đình ông Có
lẽ đó là cách duy nhất để ông lưu lại chốn trần gian này, để có thể nhìn ngắm những người mình yêu thương, chứng kiến gia đình mình hạnh phúc từng ngày
- Có lẽ chính sự thấu hiểu và yêu thương người vợ dành cho TB
đã góp phần bất tử hóa người đàn ông ấy Vì quá yêu mà lưu luyến không rời cũng vì yêu mà vấn vương không nỡ đi xa
➔Giờ đây, hồn TB không có thân xác trú ngụ, chỉ là cái bóng chập chờn mờ ảo, vô hình nhưng lại là lúc sự hiện diện của TB
thường trực, có ý nghĩa nhất đối với mọi người xung quanh
● Trong tâm trí đứa cháu gái – cái Gái
“ Cây na này ông nội tớ trồng đấy”
- Nếu như lúc trước, cái Gái vô cùng gay gắt, nhất quyết không chịu nhận TB làm ông khi ông ở trong xác anh hàng thịt thậm chí nó còn tỏ rõ thái độ căm ghét, xua đuổi ông thì giờ đây khi
TB đã chấp nhận cái chết nó lại chấp thuận và trân trọng những giá trị mà TB để lại
- Thái độ cùng lời nói đầy nâng niu và trân trọng thể hiện tình cảm sâu đậm với ông nội khác hẳn với những ngôn từ có phần hỗn xược với TB khi ông trú ngụ trong xác anh hàng thịt
- Câu thoại còn cho thấy niềm tự hào và sự hạnh phúc về những giá trị mà ông nó đã để lại, về phẩm chất thanh nhã tốt đẹp của người ông mà nó rất yêu quý
➔Hai đứa trẻ ngây thơ trong trắng quyết không chấp nhận màu tối của cái ác nên nó đâm ra hỗn xược, xua đuổi quyết liệt “ cút đi lão đồ tể, cút đi” thì giờ đây nó đang dần hiểu ra những ý nghĩa
Trang 8mà ông nội nó để lại, nó gieo trồng những hạt giống mới bằng thái độ nâng niu và đầy trân trọng
➔Gia đình TB dù trống vắng khi mất đi một người thân yêu
nhưng như vậy còn yên bình hơn là phải chấp nhận một vật thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo
➔TB ra đi nhưng những kỷ niệm tốt đẹp về ông vẫn còn lưu giữ mãi trong trái tim mọi người
➔Trương Ba đang tiếp tục tồn tại giữa sự sống đang tiếp diễn, giữa cuộc đời và giữa những người thân yêu
3 Hình ảnh biểu tượng
● Cái cây – biểu tượng của sự nối tiếp, sinh tồn bất tử
“ Cho nó mọc thành cây mới … Những cái cây sẽ nối nhau mà lớn khôn, mãi mãi”
- Những cái cây sẽ nối tiếp nhau, lớn khôn mãi mãi Cũng giống như thiên nhiên xanh ngát, sự sống của con người là bất tử Chỉ cần những giá trị mà bạn tạo ra cho cuộc sống có ý nghĩa thì dù bạn ra đi hay ở lại, hình ảnh về bạn vẫn luôn hiện hữu rõ nét nhất trong tâm trí mọi người
- Những cái cây lớn khôn có hình ảnh của TB hiền lành, chăm chỉ
và hết mực yêu thương con trẻ
- Dù TB đã chết hẳn về thể xác nhưng hồn TB cao khiết vẫn luôn bất tử trong cõi đời và cái Gái sẽ luôn nhớ về ông nó, mãi nhớ
về một người ông đạo đức, hiền lành, hết lòng yêu thương nó, đồng thời trân trọng tất cả những kỷ vật, những thứ mà sinh thời ông yêu quý, từ quả na, cái cây, khóm hoa,…
-● Hai đứa trẻ – biểu tượng của những giá trị vẹn nguyên trong cuộc sống
- Hai đứa trẻ ngây thơ trong trắng không nhiễm chút bụi trần, chúng chỉ chấp nhận những điều được coi là tốt đẹp, là chuẩn mực của đạo đức
- Hành động gieo hạt giống mới bằng thái độ nâng niu, trân trọng của hai đứa trẻ biểu trưng cho sự nối tiếp, sinh tồn bất tử của hồn TB
Trang 9➔Dấu chấm lửng giữa dòng được đặt cuối tác phẩm như rót vào lòng người những nỗi niềm thương nhớ và cũng là sự đồng tình, đồng thuận với sự ra đi mãi mãi của TB Ông chấp nhận cái chết nhưng không có nghĩa là tâm hồn của ông cũng chết Ngược lại, những điều tốt đẹp ông đã làm nay đang được con cháu ấp ủ, nâng niu Nó sẽ mọc mầm, sẽ lớn lên, nối tiếp nhau như trái na
mà cái Gái vừa hái và gieo trồng
➔Khi Trương Ba hoàn nguyên về tâm hồn thì ông sẽ ko bao giờ mất đi, dẫu thân xác có về với cát bụi thì Trương Ba vẫn sẽ sống
1 sự sống bất diệt trong trái tim trẻ th
4 Ý nghĩa
- Thể hiện nghịch lý logic:
+ Khi Trương Ba sống có hình có hồn thì bị cả nhà quay lưng, bỏ mặc, lên án, kết tội, vợ thì hờn dỗi muốn rời bỏ, cái Gái thì
không nhận ông còn buông lời chua xót, con dâu cũng không chấp nhận con người của Trương Ba khi ông đã thay đổi quá nhiều
+ Nhưng khi Trương Ba quyết định chết hẳn và nhường sự sống lại cho cu Tị, hình bóng Trương Ba không còn chỉ còn lại phần Hồn chập chờn xuất hiện thì lại là lúc gia đình yêu thương
Trương Ba nhất
+ Chết là hết nhưng riêng với Trương Ba khi chết đi lại là lúc ông Hoàn nguyên phục sinh trong tâm hồn khẳng định sự tồn tại mãi mãi của linh hồn Trương Ba với những gì tinh túy nhất
=> Cái kết đậm chất thơ và giá trị nhân đạo cho vở kịch, thấm đượm tư tưởng nhân văn của tác giả Chủ nghĩa vật chất không bao giờ có thể chiến thắng được chủ nghĩa tinh thần
- Thể hiện triết lý nhân sinh
+ Ý nghĩa của sự sống nhiều khi không tồn tại sinh học mà ở
chính sự hiện diện của ta trong suy nghĩ, nỗi nhớ của những người thương yêu
Trang 10● Kiếp nhân sinh, con người sẽ sinh ra, tồn tại và rồi đi đến nơi suối vàng Nhưng sự kết thúc này chưa phải tất cả Không tồn tại ở nơi này nhưng trong tiềm thức của người thân yêu, có lẽ kiếp người ấy sẽ mãi là vĩnh hằng
● Nhưng có phải ai cũng đi một vòng luân hồi như thế, cũng sinh ra mất đi và còn được nhớ? Muốn được như thế, trước hết hãy sống thật tốt, sống hãy để lại cho cuộc đời những điều tốt đẹp, để dù ta sống hay đã ra đi, ta vẫn còn mãi trong tâm thức con người
+ Vẻ đẹp tâm hồn có đời sống dài lâu và bất tử so với thể xác Tâm hồn cao khiết của Trương Ba vẫn còn có trong mỗi hoài niệm, mỗi cuộc đời đang sống
● Thể xác và tâm hồn là những yếu tố tương hỗ nhau, tuy nhiên thể xác có thể sẽ không còn nếu ta đi vào cõi vĩnh hằng thì
ngược lại, tâm hồn được coi là bất tử cho dù bạn sống hay đã chết
● Cuộc sống lại tuần hoàn theo quy luật muôn đời Màn kết với chất thơ sâu lắng đã đem lại âm hưởng thanh thoát cho một bi kịch lạc quan đồng thời truyền đi thông điệp về sự chiến thắng của cái Thiện, cái đẹp và của sự sống đích thực
➢ Màn kết với chất thơ sâu lắng đã đem lại âm hưởng thanh thoát cho một bi kịch, đồng thời Lưu Quang Vũ còn truyền
đi thông điệp về sự chiến thắng của cái Thiện, cái Đẹp, của
sự sống đích thực trên cõi đời này Miêu tả lại quá trình hồn Trương Ba đi từ bi kịch sống nhờ trong xác thân anh hàng thịt đến quyết định đau đớn mà sáng suốt, Lưu
Quang Vũ đã chứng tỏ cho người đọc thấy tài năng dựng tình huống, xử lý tình huống kịch của ông Đồng thời, người đọc thấy được vẻ đẹp nhân hậu, sáng suốt, lòng tự trọng và ý thức cao độ về ý nghĩa đích thực của cuộc sống nơi Trương Ba Nhân vật của Lưu Quang Vũ đã chọn cái chết để hình ảnh đẹp của mình mãi tồn tại trong tâm tưởng mọi người, qua đây, Lưu Quang Vũ đưa ra một quan niệm nhân sinh sâu sắc: Được sống là đáng quý, nhưng được