2 Cuộc đối thoại TB với người thân CUỘC ĐỐI THOẠI CỦA HỒN TRƯƠNG BA VÀ NGƯỜI THÂN A NGUYÊN NHÂN BA CUỘC ĐỐI THOẠI I Nguyên nhân chủ quan II Nguyên nhân khách quan B DIỄN BIẾN BA CUỘC ĐỐI THOẠI I Cuộc.
Trang 1CUỘC ĐỐI THOẠI CỦA HỒN TRƯƠNG BA VÀ NGƯỜI THÂN
A NGUYÊN NHÂN BA CUỘC ĐỐI THOẠI
I Nguyên nhân chủ quan
II Nguyên nhân khách quan
B DIỄN BIẾN BA CUỘC ĐỐI THOẠI
I Cuộc đối thoại với sự buông bỏ của người vợ
1 Buông bỏ thế nào
2 Tại sao buông bỏ
3 Thái độ khi bị buông bỏ
II Cuộc đối thoại với sự khước từ của cháu gái
1 Trước đây
2 Bây giờ
a Thái độ của ông
b Thái độ của cháu
III Cuộc đối thoại với sự thấu hiểu của con dâu
1 Được an ủi
2 Được thức tỉnh
C Ý NGHĨA BA CUỘC ĐỐI THOẠI
D NGHỆ THUẬT KỊCH
A NGUYÊN NHÂN BA CUỘC ĐỐI THOẠI
I Nguyên nhân chủ quan
- Do sự thay đổi của chính Trương Ba
- Do Trương Ba không nhìn ra sự thay đổi của chính mình
II Nguyên nhân khách quan
- Do người thân nhận ra sự thay đổi của Trương Ba
- Do họ không thể tiếp tục chấp nhận HTB-DHT
Trang 2⇨ Ta có thể thấy ở đây bi kịch của HTB chính là bi kịch bị cự tuyệt bị từ chối HTB vẫn khăng khăng tự tin với chính mình thế nhưng những người thân yêu của ông đều nhận ra cái nghịch cảnh thay đổi trớ trêu Họ không thể làm ngơ được nữa bởi mọi sự buông bỏ khước từ hay thấu hiểu đều xuất phát từ sâu thẳm tình cảm chân thật nặng nghĩa mà họ dành cho Trương Ba Họ phải nói ra hết bằng lời dẫu cho những lời nói đó khiến HTB tổn thương đau khổ thế nào Chính vì vậy ba cuộc đối thoại với người thân đã xuất hiện, nối tiếp liền mạch hợp lý theo hướng phát triển của kịch Từ đó Lưu Quang Vũ đã lồng ghép truyền tải những thông điệp sâu sắc
B DIỄN BIẾN BA CUỘC ĐỐI THOẠI
I Cuộc đối thoại với sự buông bỏ của người vợ
1 Buông bỏ thế nào
- Mong muốn đầy đau đớn: “cái thân tôi thì sao trời lại không bắt đi cho
rảnh”
+ Là mong muốn buông bỏ gia đình, sẵn sàng cho đi cả tính mạng của bản thân
+ Là cảm xúc vừa hờn trách vừa chua xót, bất lực trước số phận
nghiệt ngã
- Quyết định dứt khoát: “tôi đã nghĩ kĩ: có lẽ tôi phải đi”
+ Là lựa chọn buông bỏ mảnh đất mình từng gắn bó để đi nơi khác + Mặc dù chưa biết sẽ đi đâu nhưng vợ Trương Ba dám khẳng định thà sống cấy thuê làm mướn ở nơi khác “còn hơn là thế này”.
- Sự khước từ gián tiếp: người con trai cả đã quyết định dứt khoát sẽ bán
khu vườn để có tiền mở thêm vốn liếng cửa hàng thịt
+ Khu vườn ấy chứa cả tâm hồn Trương Ba: không đơn thuần là một
khu vườn bình thường, mảnh vườn ấy chứa đựng những hình ảnh người chồng, người cha, người ông ngày xưa tần tảo, yêu hoa yêu cây chăm bẵm vườn tược Mỗi cái cây ngọn cỏ tươi tốt, xanh um trong khu vườn chính là biểu tượng cho một Trương Ba thiện lành ngày xưa
Trang 3+ Khu vườn ấy chính là Hương hòa tổ tiên để lại: việc bán đi khu
vườn không chỉ là bán đi tài sản của gia đình mà còn là bán đi cả “sự xuất hiện” của Trương Ba; là phủ nhận sự tồn tại của ông trước đây,
sự có mặt của ông bây giờ Đặc biệt mục đích bán đi khu vườn là để làm vốn cho hàng thịt càng nhấn mạnh vào sự thay thế của “xác hàng thịt” với Trương Ba
→ Khu vườn mất thì Trương Ba cũng gần như chẳng còn
- Thái độ buồn bã:
+ Sử dụng liên tục dấu ba chấm: sự nghẹn ngào, ngập ngừng như chấp nhận số phận một cách miễn cưỡng
+ Dấu chấm than cùng những câu cảm thán: vợ Trương Ba đang thành thật bày tỏ tấm lòng của mình và những câu nói về hiện thực đầy chua xót ấy được thốt ra sẽ như những lưỡi dao đâm thẳng vào trái tim Trương Ba
+ Cảm xúc “rưng rưng”, “khóc”, “nghĩ ngợi”: những cảm xúc dâng trào
mạnh mẽ, những cảm xúc thật được bộc lộ trong khoảnh khắc
Đau đớn nhất chính là việc bị người vợ gắn bó bao lâu với mình buông
bỏ, những cảm xúc chân thật, những lời nói đầy “sát thương”, đặc biệt
là câu nói “tốt nhất là không có tôi nữa, cũng không có khu vườn nữa”
đã ảnh hưởng vô cùng mạnh mẽ đến sự quyết định sau này của Trương Ba.
2 Tại sao buông bỏ
- Lí do từ Trương Ba
+ “Ông bây giờ không còn biết đến ai nữa”: sự vô tâm đến vô tình Trước đây
Trương Ba rất thân với cu Tị nhưng sau khi sống trong thể xác của hàng thịt, ông dần mất đi sự quan tâm với những người xung quanh, thậm chí đến việc
cu Tị ốm nặng có lẽ không qua khỏi Trương Ba cũng chẳng hay
+ “Ông vốn là người hết lòng yêu thương vợ con…Ông đâu còn là ông…chỉ tại bây giờ”: sự thờ ơ đến đáng trách Khi còn được sống trong thể xác của mình,
Trương Ba toàn tâm toàn ý chăm lo cho gia đình nhỏ bằng tất cả sự yêu
thương, chăm sóc khu vườn bằng tất cả sự tần tảo Nhưng sau sự thay đổi về
Trang 4cơ thể, Trương Ba hoàn toàn trở nên khác biệt, không còn sự quan tâm đến người thân, đến khu vườn cũng chẳng còn được chăm bẵm
→ Trương Ba sau khi sống trong thân xác của hàng thịt đã sống lối sống trước đây chưa từng thấy ở ông, một lối sống vô tâm, lạnh lẽo khiến
người khác chạnh lòng Sự thay đổi về cả tính cách và ngoại hình của
Trương Ba là lí do lớn nhất dẫn đến quyết định dứt khoát của người thân yêu
- Lí do từ người vợ: Do bà là một người phụ nữ tần tảo, hi sinh, chịu khó và bao dung hết mực Hơn nữa bà là người yêu chồng vô cùng, tình nghĩa vợ chồng sâu nặng trong bà cùng với sự hi sinh kia khiến bà không thể nào
nhìn Trương Ba đau khổ mãi Thế nên người vợ chấp nhận ra đi để chồng
mình “được thảnh thơi với cô vợ người hàng thịt” Dù bản thân không làm
gì có lỗi nhưng bà sẵn sàng nhận thua thiệt về mình vì “chỉ muốn ông được thảnh thơi sung sướng”
→Vợ Trương Ba buông bỏ chồng vì bà muốn chồng mình sẽ có cuộc sống hạnh phúc khi bà rời đi, sự vị tha, bao dung của bà khiến bà đi đến một quyết định vốn chẳng ai mong muốn Dù sao thể xác của ông cũng đang là người hàng thịt nên bà lựa chọn hi sinh để mang lại cuộc sống bình
thường mới cho cả Trương Ba và gia đình người hàng thịt
Trương Ba sống trong thể xác của hàng thịt nhưng chẳng thể nào đánh bại cái bản năng vốn có của một con người nên đó là lí do trực tiếp, quan trọng nhất khiến vợ ông lựa chọn buông bỏ
3 Thái độ khi bị buông bỏ
- Qua lời nói:
+ Xuyên suốt cuộc hội thoại với vợ, Trương Ba chỉ nói những câu ngắn, những câu hỏi liên tiếp, những câu cảm thán liên tục →
Trương Ba được đi từ bất ngờ này sang ngỡ ngàng khác, những câu ngắn đã tái hiện lại diễn biến cảm xúc đầy biến động của Trương ba
+ Cuối cùng, ông nấc lên một tiếng đầy bất lực: “Bà” → Ông đau khổ
nghẹn ngào không cất nên lời sau một cuộc hội thoại rất khó để có thể chấp nhận
→Lời nói uất nghẹn trước hiện thực phũ phàng
Trang 5- Qua hành động:
+ Gào thét, níu kéo: chưa nhận ra mức độ nghiêm trọng của sự việc,
Trương Ba vẫn ra sức cứu vãn tình hình, đặt ra câu hỏi “sao lại đến nông nỗi này”
+ Liên tục phản đối
+ Ngồi xuống ôm đầu: khi không còn có thể níu kéo vợ mình nữa, Trương Ba thất vọng chỉ biết bần thần ngồi sụp xuống tự độc thoại với bản thân
→Những hành động thể hiện mức độ bất lực tăng dần sau mỗi lời nói của vợ
⇨ Trong mắt vợ mình, Trương Ba giờ đã trở thành kẻ vô tâm, vị kỷ, đáng trách Trương Ba phải trải qua bi kịch bị ruồng bỏ bởi chính người vợ của mình, đứng trước sự bất tin mà vợ dành cho mình, Trương Ba không giấu nổi sự xót xa đau đớn nhưng cũng bất lực chẳng thể làm gì hơn Như vậy cuộc đối thoại này càng làm HTB thấy rõ mình dù không muốn nhưng trong thân xác hàng thịt ông vẫn phải làm những điều trái với tư tưởng của mình
để thỏa mãn đòi hỏi của thể xác
II Cuộc đối thoại với sự khước từ của cháu gái
1 Trước đây
● Cái Gái là người cháu Trương Ba hết mực yêu thương
● Trương Ba cũng là người ông mà cái Gái tôn trọng yêu quý nhất
Mối quan hệ giữa ông và cháu trước khi Trương Ba chết vô cùng tốt Trong mắt người cháu Trương Ba là người ông hiền hậu trìu mến luôn yêu thương nó và cu Tị Trước đây càng tốt bao nhiêu thì khi chứng kiến sự thay đổi của Trương Ba cái Gái càng có ác cảm với ông bấy nhiêu Sự đối lập của quá khứ và hiện tại đã tạo thêm xung đột cho cuộc đối thoại đồng thời làm bật được diễn biến tâm trạng nhân vật
2 Bây giờ
a Thái độ hành động của ông
Trang 6− Cầu cứu: trước sự rời bỏ của người vợ Hồn Trương Ba nhìn thấy cháu gái
như nhìn thấy một chiếc phao cứu sinh Trương Ba mong tưởng rằng người cháu ông yêu quý nhất sẽ hiểu được cho ông an ủi ông và nhận ra ông vẫn là người ông trước kia của nó
HTB vẫn chưa thể nào tự nhìn nhận lại sự thay đổi của mình, ông vẫn chìm đắm trong suy nghĩ mình vẫn là mình, HTB này vẫn là Trương Ba trước kia Vậy nên khi đang đau khổ trước thái độ hành động của người vợ, HTB cần lắm một người hiểu được cho nỗi lòng của ông
− Nhẫn nhục: trước sự phủ nhận của Cái Gái, HTB kìm nén khổ đau bất lực mà
nói rằng mình chính là ông nội nó, ông mong lớn lên nó sẽ hiểu cho ông…
có lẽ người chưa thực sự hiểu và nhìn thấu chính mình chính là HTB chứ đừng nói đến một ai khác Dù là bây giờ hay trước kia thì tình cảm của
Trương Ba dành cho cháu gái vẫn vậy thế nhưng con người ông đã thay đổi,
cả thể xác lẫn thói quen Điều đó đã khiến cho cuộc đối thoại của ông cháu trở nên căng thẳng khi một người vẫn chìm đắm trong vỏ bọc riêng mình còn một người thì nhìn đủ rõ những thay đổi và nhìn thấy cả những lớp vỏ khác của đối phương
− Giải thích:
+ sáng nào cũng ra cuốc xới chăm chút cây cối, chỉ có ông nội cháu mới biết quý cây như thế
+ không phải cố ý làm hỏng vườn cây
HTB đã cố gắng giải thích và biện minh bào chữa cho sự thay đổi của chính mình Ông muốn mình bây giờ vẫn là Trương Ba trước kia Ông viện vào những thói quen những hành xử của mình để khẳng định mình không thay đổi mình vẫn là người ông cái Gái yêu thương Nhưng dường như chính sự bào chữa ấy của HTB đã làm cho cuộc đối thoại bị đẩy đến mâu thuẫn bất lực
b Thái độ hành động của cái Gái
− Từ phủ nhận thành ghét bỏ
+ cái Gái phủ nhận mình không phải là cháu gái của Trương Ba và phủ nhận ông không phải là ông nội của nó → sự phủ nhận khước từ này không phải
là bộc phát mà nó xuất hiện sau một khoảng thời gian Giờ đây cái Gái
Trang 7không còn cần giữ ý nữa, nó đã muốn nói với HTB cảm xúc suy nghĩ của mình từ rất lâu nhưng nay cả nhà đi vắng mới có cơ hội nói Cái Gái là một đứa trẻ ngoan hồn nhiên, chính tình cảm chân thành mà nó dành cho
Trương Ba đã là bàn đạp để sự khước từ hiện diện lúc này
+ cái Gái ghét việc HTB nhận mình là ông nội nó, nó khẳng định “ông nội tôi chết rồi” và đe dọa “nếu ông nội tôi hiện về được, hồn ông tôi sẽ bóp cổ
ông” → cái Gái thà chấp nhận việc ông nó đã chết chứ không chấp nhận việc ông vẫn còn sống mà lại thay đổi xuất hiện trong một diện mạo cách sống hoàn toàn khác Nó không để ai làm hủy hoại đi hình ảnh người ông đáng kính của nó Chính thái độ này của người cháu đã khiến cho cuộc đối thoại có điểm bật đặc biệt
− Từ ghét bỏ thành xua đuổi
+ cái Gái ghét bỏ cách HTB chăm sóc vườn cây, ghét bỏ cách ông chữa diều cho cu Tị để rồi từ đó dâng lên trong lòng nó một mối hận → cái Gái không chỉ nhìn nhận về vẻ ngoài để khẳng định người trước mặt nó không phải là ông nó, cái Gái còn quan sát cả lúc Hồn Trương Ba chiết cam làm gãy chồi non ra sao, cầm xẻng làm nát cây sâm thế nào Nó phải yêu Trương Ba nhiều đến bao thì mới để ý từng chi tiết như vậy, mới trân trọng khu vườn ông để lại như thế Cũng như thanh danh của ông, nó không muốn những
gì ông để lại bị người khác hủy hoại
+ cái Gái xua đuổi HTB như một “lão đồ tể” → nỗi giận dữ trong lòng cùng sự phẫn nộ đã khiến cái Gái xua đuổi ông mình một cách quyết liệt dứt khoát
và có phần nghiệt ngã chỉ là lời trẻ thơ thôi nhưng cũng đủ lòng người xót
xa Chính một đứa trẻ cũng thấy HTB đang làm khổ người khác Nó không thể nào hiểu và chấp nhận được những dàn xếp trái tự nhiên của thế giới thần tiên, không chấp nhận được những thỏa hiệp kì lạ của thế giới người lớn phải chăng ở đây tác giả muốn nâng nhận thức lên rằng cái Gái đang không chấp nhận cái gọi là HTB-DHT và đặt ra vấn đề về việc con người sống với sự hài hòa giữa thể xác với tâm hồn
⇨ Cuộc đối thoại của HTB với cháu gái cứ vậy trở thành cuộc đối thoại dữ dội nhất HTB càng giải thích níu kéo thì người cháu càng quả quyết khước
từ Cuộc đối thoại tác động mạnh đến diễn biến tâm lý của HTB, khiến ông
Trang 8nhận một cú sốc lớn Cao trào đã được đẩy lên có lẽ giờ đây chỉ cần một điểm giao nhẹ nhàng nữa thôi là đủ để HTB suy nghĩ thấu đáo để đi đến quyết định cuối cùng Và điểm giao ấy nằm trong cuộc đối thoại nhẹ nhàng
mà sâu sắc với người con dâu của Trương Ba
III Cuộc đối thoại với sự thấu hiểu của con dâu
1 Được an ủi
a Người an ủi : con dâu
- An ủi bố trước thái độ của con gái
o Chị đã kể lại những điều mà con gái làm : khóc nhớ ông nội,cất giữ những kỉ niệm về ông, … những điều chị kể cũng đã phần nào chữa lành những vết thương trong HTB để ông hiểu rằng cái Gái không ghét ông nội nó chỉ là nó nghĩ HTB bây giờ không còn là ông nội nó
o Ra sức dỗ dành con gái chỉ mong con gái có thể đối xử tốt với ông, nhưng trẻ con thì ngây thơ, thật sự chỉ chấp nhận khi đó chính là ông nội của nó Chứng kiển cảnh cháu không nhận ông, chị chỉ biết khóc “ rưng rưng” và cảm thấy “ khổ thân thầy”
→ lời an ủi xuất hiện lúc này có thể phần nào chấn an được cho HTB
để ông bình tĩnh lại trước sự “run rẩy” của bản thân sau khi cháu gái chạy đi
- An ủi bố trước hành động của mẹ
o Chị là người hiểu rõ nỗi khổ của cả ba lẫn mẹ chồng, hiểu được những điều hơn lẽ thiệt trong nghịch cảnh éo le của nhà mình lúc này Vậy nên chị mới thấu rõ “thầy khổ hơn xưa nhiều lắm” và “u con cũng khổ hơn nhiều lắm” Chị bày tỏ mình thương thầy còn hơn cả khi xưa nữa bởi chị thấy ông đã bất hạnh và đau đớn như nào khi phải sống trong thân xác của người khác, để rồi bị chính vợ và cháu cự tuyệt
o Chị giãi bày với HTB, nói ra nỗi lòng của chính mình, nỗi lòng của người con khi chứng kiến “nhà ta sắp tan hoang ra cả…”
→ lời an ủi này chứa đựng sự thấu hiểu sâu sắc, sự chín chắn chân thành, chị con dâu đã từ từ bước vào những mâu thuẫn trong diễn biến nội tâm của Trương Ba để ông dần nhận ra điều mình cần làm lúc này
Trang 9b Người được an ủi : Trương Ba
● Giữa lúc bị tất cả mọi người cự tuyệt, con dâu là người duy nhất dành những lời lẽ an ủi cho ông Ông thấy “cả nhà chỉ còn mình con vẫn thương thầy như xưa”
→ đứng trước sự quay lưng của người nhà HTB cảm thấy người con dâu là người hiểu mình nhất, thương mình nhất thế nhưng có
lẽ ông đã nhầm, cả nhà vẫn thương ông như xưa, tình cảm của họ chẳng hề thay đổi chỉ có ông đã thay đổi để rồi tự đẩy mình ra xa gia đình chẳng có cảm giác nào khốn khổ hơn khi gia đình từ chối mình liệu rằng nếu HTB thức tỉnh sớm hơn thì ông có còn đau khổ và tuyệt vọng đến nhường này không
● Được an ủi HTB cũng bắt đầu trải lòng “thầy đã làm u khổ” Ông nhìn được mọi người đau khổ nhưng ông lại không hiểu được
nguyên do làm mọi người đau khổ lại chính là mình Cuộc đối thoại
cứ thế làm cho vở kịch thêm éo le làm cho nhân vật thêm mâu
thuẫn và làm cho người đọc chúng ta thêm hứng thú và rung động
2 Được thức tỉnh
- Vẫn còn chìm đắm
+ Nghĩ rằng chỉ có con dâu vẫn thương mình như xưa
● Trương Ba tin con dâu là người sâu sắc, chín chắn và sẽ biết thương bố trong một hoàn cảnh trớ trêu
● Vì tin tưởng chị, nên dù cả nhà có quay lưng, thì vẫn còn tình yêu
thương từ con dâu cũng đủ làm Trương Ba cảm thấy vui lòng
Nhận được sự quan tâm của con dâu, Trương Ba vẫn nghĩ mình là một người trong sáng, chính trực, và là một Trương Ba của ngày xưa
+ Nghĩ rằng con dâu cũng đang dần quay lưng với mình
● Chị con dâu đã nói lại câu nói của Trương Ba cho HTB nghe “cái bên ngoài là không đáng kể, chỉ có cái bên trong”
→ Như đang nhắc đến Trương Ba của hiện tại, mọi người rời bỏ ông không phải vì vẻ bề ngoài mà là chính cái bên trong của ông lúc này cũng không còn là ông trước kia thứ khiến mọi người cảm thấy đau khổ nhất
Trang 10chính là tính nết của Trương Ba đã thật sự thay đổi, “mỗi ngày thầy một đổi khác dần” sự thay đổi đó nhiều đến nỗi khiến mọi người không còn
nhận ra ông Chị con dâu hiểu được cho ông nhưng cũng có lúc “chính con cũng k nhận ra thầy nữa”
● Sự tuyệt vọng của của chị con dâu đạt đến đỉnh điểm : “ Nhưng thầy ơi, làm sao, làm sao giữ được thầy ở lại, hiền hậu, vui vẻ tốt lành như thầy của chúng con xưa kia? Làm thế nào, thầy ơi?
o Trương Ba giờ đã quá khác, thầy đã đi quá xa so với con người ngày xưa
o “ Làm sao” lặp lại 2 lần, kết hợp với “ làm thế nào” thể hiện sự đau khổ, tuyệt vọng trước sự thay đổi kia của Trương Ba Và cũng như là câu hỏi đặt ra với Trương Ba là phải làm gì để đưa thầy trở về ngày xưa, hay cũng chính là phải làm gì để đưa gia đình này lại trở về hạnh phúc như xưa
Trương Ba vẫn còn đang chìm đắm trong những đau khổ mà ông cho rằng nó là
do những điều khách quan gây nên Có thể nào sau những lời lẽ của nàng dâu Trương Ba có thể ngộ ra được vấn đề hiểu ra được việc mình đang sống thế nào?
- Bắt đầu thức tỉnh
+ Những lời nói của con dâu có lẽ đã chạm đến trái tim của Trương Ba Dù chưa hẳn là đã thức tỉnh hẳn, nhưng đây chính là bước đầu trong quá trình thức tỉnh, nhận ra bi kịch của Trương Ba
+ Sự tuyệt vọng, đau đớn : “ Giờ thì con cũng …”
● Dường như trong gia đình mình, Trương Ba đã trở nên lạc lõng khi rơi vào cảnh vợ bất tin, cháu bất kính, con dâu có nguy cơ bất lễ Tâm trạng của ông cũng thay đổi hẳn : “ mặt lạnh ngắt như tảng đá” , hiện lên trên khuôn mặt là sự tuyệt vọng, sự đau khổ
● Khi tất thảy mọi người trong gia đình đều chọn từ chối mình thì đồng nghĩa với việc HTB phải xem xét lại chính bản thân mình Ông có lẽ không ngờ đến cuối cùng con dâu cũng không còn nhận mình là người thầy giống như trước kia Người hiểu mình nhất giờ cũng không còn