1 Cuộc đối thoại TB với xác hàng thịt Hồn Trương Ba, da hàng thịt I ĐỘC THOẠI 1 Đối diện thực tại Đau khổ “(ngồi ôm đầu một hồi lâu rồi đứng vụt dậy) Không Không Tôi không muốn sống như thế này mãi. + sau 3 tháng sống trong thân thể của anh hàng thịt, hồn Trương Ba đã có những suy nghĩ, đắn đo về cuộc sống hiện tại của chính mình. Suy nghĩ của Trương Ba không hề tự bộc phát bởi nhân vật đã có những phút giây dày vò “ngồi ôm đầu một hồi lâu”.
Trang 1Hồn Trương Ba, da hàng thịt
I ĐỘC THOẠI
1: Đối diện thực tại
- Đau khổ : “(ngồi ôm đầu một hồi lâu rồi đứng vụt dậy) Không ! Không ! Tôi không muốn sống như thế này mãi !”
+ sau 3 tháng sống trong thân thể của anh hàng thịt, hồn Trương Ba
đã có những suy nghĩ, đắn đo về cuộc sống hiện tại của chính mình Suy nghĩ của Trương Ba không hề tự bộc phát bởi nhân vật đã có
những phút giây dày vò “ngồi ôm đầu một hồi lâu”.
+ Những dòng suy nghĩ ấy cùng với cái nhìn ở hiện tại “nhìn chân tay, thân thể” khiến nhân vật có hành động mạnh “đứng vụt dậy” Chi tiết
này không chỉ là hành động bắt nguồn từ nhiều bi kịch biến cố, nó còn là yếu tố mở ra những thay đổi tiếp theo của nhân vật -> Cho thấy sự bí bách, đau khổ đến tột cùng của nhân vật
+ Theo sau đó là hàng loạt lời nói vang lên trong tâm tưởng “Không ! Không !” -> tự ý thức rằng bản thân cần có những hành động để giải
thoát chính mình, từ “không” được lặp lại 2 lần cùng dấu chấm than càng thể hiện rõ tâm trạng bế tắc, đấu tranh nội tâm quyết liệt
+ Dù được sống lại lần thứ hai, được hưởng món quà vô cùng quý giá nhưng Trương Ba đâu biết “món quà ấy” lại chính đang mở ra cho ông 1 trang sống mới – một cuộc sống chứa đầy bi kịch, đau thương
- Chán ghét: “Tôi chán cái chỗ ở không phải của tôi này lắm rồi, chán lắm rồi !”
+ Nhân vật từ nhận thức thực tại nay thể hiện sự chán ghét đến tột cùng, hàng loạt các từ ngữ được lặp lại nhiều lần đủ cho ta thấy
Trang 2cảm xúc ngổn ngang chỉ chực chờ được biến thành hành động, lời nói
+ Hồn Trương Ba nhận định xác hàng thịt là chỗ ở không giành cho mình Thông thường chỗ ở được hiểu là nơi cư ngụ, nơi trú ngụ hay gia cư, nhà cửa thậm chí là tổ ấm, là thuật ngữ chỉ chung về một nơi cư trú hoặc nơi trú ẩn của con người mà thông thường dạng vật chất cụ thể là một ngôi nhà Đối với hồn Trương Ba thì chỗ ở chỉ đơn thuần là cái xác của hàng thịt -> mâu thuẫn về việc vay mược xác, sống giả, sống không phải là mình
- Sợ hãi : “Cái thân thể kềnh càng thô lỗ này, ta bắt đầu sợ mi”
+ “chỗ ở không phải là của tôi” nay được hồn Trương Ba định danh là
“cái thân thể kềnh càng thô lỗ” -> càng về sau, nhân vật càng tiến gần hơn đến chính thực tại đau đớn của mình
+ Đến thời điểm bấy giờ nhân vật mới “bắt đầu” cảm thấy sợ hãi, sợ hãi vì phần hồn nay có thể bị phần xác lấn áp, đạo đức tốt đẹp bị phần phàm tục xâm lấn
+ Cái sợ không chỉ dành cho xác hàng thịt mà đó phải chăng còn là nỗi sợ của hồn Trương Ba khi nhận ra bản thân không còn sống với chính mình của ngày trước
2: Mong muốn thực tại : thoát khỏi cái xác
“ta chỉ muốn rời xa mi tức khắc !”, “Nếu cái hồn của ta có hình thù riêng nhỉ,
để nó được tách ra khỏi cái xác này, dù chỉ một lát”
− ước muốn chỉ mong được thỏa nguyện, nếu như mong ước ban đầu được rời xa “tức khắc” dường như không thể xảy ra trong thời điểm ấy, hồn Trương Ba thay đổi và chỉ muốn rời xa “dù chỉ một lát”
− Khát khao bị dồn nén lâu ngày nay đang cháy bỏng trong tâm trí hồn Trương Ba, khát vọng ấy là yếu tố mang đến cuộc đối thoại giữa hồn và xác
II ĐỐI THOẠI GIỮA HỒN TRƯƠNG BA VÀ DA HÀNG THỊT
Trang 31 Khái niệm đối thoại là lời của các nhân vật nói với nhau Kịch bản
chủ yếu là sự liên kết một chuỗi các đối thoại nên đây là thành phần lời văn quan trọng nhất, giữ vị trí then chốt tạo nên cấu trúc của kịch bản văn học
2 Sự đấu tranh giữa hồn và xác
a) Nguyên nhân
- Khách quan : xuất phát từ sự tắc trách của Nam Tào- khi gạch nhầm tên khiến Trương ba phải chết oan Để sửa chữa cho lỗi lầm của mình, Nam Tào đã để Trương Ba hồi sinh trong thân xác anh hàng thịt mới chết ở gần nhà Vậy
là giờ đây, Trương Ba vẫn sống nhưng lại sống trong thân thể của một người khác Từ đây xảy ra rất nhiều mâu thuẫn trong tâm hồn và thể xác
- Chủ quan : Trương Ba bị dồn vào sự đau khổ nhất, bị chết
và phải sống trú ngụ trong cơ thể của người khác Dường như Trương Ba không thể chịu đựng được nữa, ông quyết định vùng lên và đấu tranh với thể xác phàm tục – thể xác của người bán thịt Ông không thể sống chung với xác của ông hàng thịt, ông tác ra khỏi thân xác để tranh luận
b)Diễn biến
Phương
diện
Hồn Trương Ba Xác hàng thịt
Mục đích Phủ định sự lệ thuộc của linh
hồn và thể xác Coi xác thịt chỉ
là vẻ bè bề ngoài không có ý nghĩa Khẳng định linh hồn vẫn
có đời sống riêng : nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn,
Khẳng định nhu cầu của thể xác là tất yếu Dồn Trương
Ba vào thế đuối lí, buộc phải thừa nhận, thỏa hiệp và quy phục
Trang 4động
Bịt tai lại:
+ chán chường ,chối bỏ thực tế, không muốn thỏa hiệp với xác hàng thịt
+ tất cả những luận lý đó
đều là thứ mà Hồn Trương Ba không muốn nghe, ông cho tằng đó chỉ
là ngụy biện cho hành động của mình
− Lắc đầu: tỏ vẻ thương hại
với sự cố chấp của hồn Trương Ba
Lời nói Số
lượn g
13 lời thoại + Lời đối thoại ngắn, sự bất lực tuyệt vọng, + Lời thoại bộc lộ tâm trạng cảm xúc nhân vật, khi bị dồn vào thế
bí không thể phản bác lại thì cách xưng hô thay đổi
+ Sự yếu thế, biểu lộ rõ
sự dễ dàng bị thao túng bởi những lí lẽ ti tiện
+ Ngay từ đầu để lộ sự mất bình tĩnh, càng dễ rơi vào thua cuộc
+ Đôi lúc ngập ngừng
=> Đuối lí
13 lời thoại + Lời thoại dài đầy lý lẽ tâm thế chủ động dễ dàng phản bác mọi lập luận
+ Ranh ma, gian xảo + Lí lẽ hợp lý, dễ thuyết phục người khác, đưa người kia vào tròng + Bình tĩnh, nắm chắc phần thắng
Tran
h cãi về sức mạn h của xác
- Phủ nhận sức mạnh của thân xác
“không có ngôn ngữ, mày chỉ là xác thịt u ám, đui mù”
Hồn Trương Ba coi xác anh hàng thịt
- Đưa ra cứ liệu chi tiết, giàu sức thuyết phục để khẳng định sức mạnh của mình
“Vô ích, cái linh hồn mờ nhạt của ông Trương Ba khốn khổ kia ơi, ông không tách ra khỏi tôi
Trang 5chỉ là thứ vô tri,
không có tiếng nói
- Bực tức, căm phẫn và
khinh bỉ sức chế ngự từ
sức mạnh thân xác
+ “Nói láo ! mày chỉ là
cái vỏ bên ngoài,
không có ý nghĩa gì
hết, không có tư
tưởng, không có
cảm xúc”
• Đối với hồn
Trương Ba, xác
không có ý
nghĩa, chỉ là hình
thức, không thể
hiện được cảm
xúc của con
người
• Trương Ba tức
giận vì sự thật
mà xác hàng thịt
nói, sự căm
phẫn khi bị thể
xác bên ngoài
tiếng nói bên
ngoài sai khiến
được đâu, dù tôi chỉ là thân xác…”
+ Xác hàng thịt với lời nói phản biện đầy châm chọc muốn để cho hồn biết ưu thế
về sự kiểm soát thuộc về mình + Lời nói thể hiện sự khiêu khích, xoáy vào cái hiện thực bi kịch của hồn Hồn không thể tách ra khỏi xác, buộc hồn phải bị chế ngự, phục tùng bởi sức mạnh của hồn
- Tự tin trước sức mạnh gớm ghê của mình, át cả vong linh cao khiết của Trương Ba
“ Có đấy! Xác thịt có tiếng nói đấy! Ông đã biết tiếng nói của tôi rồi, đã luôn luôn bị tiếng nói ấy sai khiến.”
+ Phủ nhận lời nói của hồn Trương Ba, nhấn mạnh rằng hồn không thể thắng được xác Hồn như một nô lệ chịu sự chi phối sai khiến của xác
+ Hắn tự thừa nhận bản chất của minh “âm u đui mù mà tôi có sức mạnh ghê gớm” một câu chốt cho sự thắng thế về sức mạnh
Trang 6+ “Hoặc nếu có, thì chỉ
là những thứ thấp
ké, mà bất cứ con
thú nào cũng có
được : thèm ăn
ngon, thèm rượu thịt
”
cho rằng những nhu cầu
của xác thịt là thấp hèn
Sống trong xác hàng thịt
nhưng hồn Trương Ba
vẫn xem thường xác
hàng thịt
Trương Ba đã vội vàng
phê phán, chỉ trích cái
xác nhằm giải phóng nỗi
căm giận trong lòng, cũng
như để áp chế sự ngông
cuồng, ngạo mạn của nó
- Khẳng định 1 cách đầy
tin cậy và kiêu hãnh về
sự “trong lành” trong
tâm hồn mình
+ “ Im đi ! Đấy là mày
chứ, chân tay mày,
hơi thở của mày ”
• phản biện cho hành
động dung tục của
mình Với suy nghĩ
bản chất của mình
luôn trong sạch,
thanh cao nên như
1 cách chối bỏ về
hành đồng không
đúng mực của
mình
• phủ nhận mình để
chứng nhận xác là
+ “lắm khi át cả cái linh hồn cao khiết của ông đấy” dù thể xác có tâm tối đối lập với linh hồn cao khiết thì sức mạnh, sự kiểm soát vẫn thuộc về thể xác Thường thì cái đẹp cái tốt sẽ thắng cái xấu nhưng ở đây LQV đã
để lại nghịch lý cái xấu chiến thắng cái thanh cao trong tâm hồn
- Phê phán, chế nhạo sự khinh thường của vong linh trước những nhu cầu của thân xác và tranh đấu
có những nhu cầu chính đáng của mình
+ Chế nhạo hồn
• cái đêm ông đứng cạnh vợ anh hàng
thịt với “tay chân run rẩy”, “hơi thở nóng rực”, “cổ nghẹn lại”;
• đó là cảm giác xao xuyến tước những món ăn mà trước đây hồn luôn cho
là “phàm”
• đó còn là lần ông tát thằng con “tóe
Trang 7người đã điều khiển, khiến cho ông có những hành động như vậy
+ “ Không ! Ta vẫn có
một đời sống riêng : nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn”
• Khẳng định mình không thể
bị chế áp bởi thân xác, bởi sức mạnh của thể xác
• Muốn giữ thanh cao, trong sạch trong tâm hồn mình
Hồn Trương Ba yếu lí
trước những sự thắng
thế về sức mạnh kiểm
soát Không muốn trở
thành kẻ thô lỗ, người
có lối sống phàm tục
như xác hàng thịt
máu mồm máu mũi”…
+ Xác vẫn không buông tha, tấn công bằng sự mỉa mai “Khi ông phải tồn tại nhờ tôi, chiều theo những đòi hỏi của tôi, mà còn nhận
là nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn!”
Bằng những câu từ với
lí lẽ đanh thép, xác hàng thịt đã giành sự ưu thế sức mạnh về phía mình Thân xác đang tha hóa dần tâm hồn
Tran
h cãi
về
vai
trò
của
xác
- Hậm hực trước lí lẽ đê
tiện của xác hàng thịt :
“Ta ta đã bảo mày im
đi”
• Lúc này, lời thoại
của hồn ngập ngừng như bị hụt hơi Bao thói hư tật xấu bị nhiễm độc
đã bị xác hàng thịt
- Khẳng định mình là “cái bình để chứa đựng vong linh”.
+ Nó tự vỗ ngực, tự tin nói rằng vai trò, vị trí của xác rất quan trọng Nhờ có thân xác
mà linh hồn mới có nơi trú ngụ, mới cảm nhận được mùi vị cuộc sống, mới có cảm giác lâng lâng hạnh phúc hay được hưởng
Trang 8vạch trần nên hồn
muốn chối bỏ
• Hồn bị dồn vào
chân tường để
buộc phải công
nhận sự chế ngự
của thân xác Xác
nhấn mạnh vào sự
thật mà hồn đang
muốn trốn chạy,
muốn phủ nhận,
đẩy tình huống kịch
lên đến cao trào
- Lúng túng, bối rối,
chẳng thể phản bác
những quan điểm ấy
+ “Ta không muốn
nghe mày nữa”
Hồn đuối lý bất lực
bèn la to, ra lệnh áp
chế thể xác để che
giấu sự lúng túng,
bối rối, do dự, yếu
thế của mình
+ “Nhưng nhưng ”
Đó là nỗ lực chối
bỏ trong tuyệt vọng
hoàn toàn bế tắc
những món ăn ngon ở đời Nhìn chung, thân xác chính đóng vai trò quan trọng nhất không thể chối bỏ
+ thân xác rất biết rõ vị trí và lợi thế của mình
Nó là nơi giúp cho linh hồn thể hiện các nhu cầu, cảm xúc, hỉ nộ ái
ố Không có thân xác thì linh hồn sao có thể cảm nhận được cuộc đời và sao có thể tồn tại
- Kiêu hãnh về vai trò của thân xác trong việc thỏa mãn những nhu cầu của vong linh
+ Được làm việc “Nhờ tôi mà ông có thể làm lụng, cuốc xới”
+ Được nhìn thế giới
“nhìn ngắm trời đất, cây cối, những người thân”
“nhờ có đôi mắt của tôi, ông có thể cảm nhận thế giới qua giác quan”
được sống là điều mà hồn Trương Ba đang cần và xác hàng thị đang người đáp ứng điều đó nên nó tự nhận vai trò của mình rất lớn
- Ve vuốt, yêu cầu Hồn Trương Ba trở về sống hòa hợp với mình
Trang 9- Chấp nhận quay về xác
hàng thịt trong nỗi sầu,
bế tắc
“Lí lẽ của anh thật ti tiện
”
“Trời !”
Như tiếng thở dài của sự
tuyệt vọng, bất lực trước
những lí lẽ giảo hoạt, ti
tiện của thể xác, cuối
cùng linh hồn cũng phải
chịu thua
Hồn Trương Ba tiêu
cực, phản kháng yếu
đuối, đuối lí, bế tắc, biến
thành người bại trận
+ Nó vuốt ve linh hồn
Trương Ba hãy trở về
sống hòa hợp “ Tôi rất biết cách chiều
chuộng linh hồn”
Chứng tỏ nó nhận thấy vai trò của nó rất quan trọng, phải tồn tại thể xác thì mới là một cơ thể thực sự + Xác khôn ngoan biện minh cho mình bằng
những lí lẽ: “là hoàn cảnh” “cũng đáng được quý trọng”.
Nhằm thỏa mãn nhu cầu của bản thân thì phải ve vuốt tính tự ái của hồn
+ Xác khẳng định một lần nữa: “Hai ta đã hòa làm một rồi” Xác nhấn vào sự thật đau đớn mà Hồn đang muốn trốn chạy, muốn phủ nhận, đẩy tình huống kịch lên cao trào
Chủ động đặt nhiều câu hỏi phản biện, lí lẽ gian trá, biến thành kẻ thắng thế, buộc Trương Ba phải quy phục mình
Thái
độ
Từ chối quả quyết, mạnh
mẽ sang ấp úng, tuyệt
vọng
Từ giễu cợt sang quả quyết, mạnh mẽ, lấn át và cuối cùng thắng thế
Xưn
g hô
- Mày – ta khinh bỉ,
xem thường
Ông – tôi ngang bằng, thách thức
Trang 10- Chuyển từ “mày”
“anh” : hồn TB bắt đầu bị
lay động Giọn
g
điệu
Lúc khinh bỉ, lúc ngậm ngùi, thấm thía, tuyệt vọng
Lúc ngạo nghễ, thách thức lúc an ủi, đắc thắng
c) Kết quả
1 Với Trương Ba:
+ Hồn Trương Ba bị động, kháng cự yếu ớt, đuối lí, tuyệt vọng => Trở thành người thua cuộc
+ Nhận ra khát vọng sống cao thượng, thánh thiện của con
người, khi bị những cám dỗ vật chất phàm tục làm cho tha hoá, biến chất
+ “Hồn Trương Ba bần thần nhập lại vào xác hàng thịt, ngồi lặng
lẽ bên chõng”:
● Hồn Trương Ba dằn vặt, đau đớn, hoang mang, tuyệt vọng trở về cuộc sống trái với chính mình
● Diễn tả cô đọng tính chất căng thẳng của xung đột kịch: mâu thuẫn không những không được giải quyết mà còn được đẩy lên đến một mức cao hơn
+ Trước những lí lẽ ti tiện của xác anh hàng thịt, hồn Trương Ba
đã nổi giận, đã khinh bỉ, mắng mỏ xác hèn hạ nhưng đồng thời cũng ngậm ngùi thấm thía nghịch cảnh mà mình đang lâm vào, đành nhập trở lại xác thịt trong tuyệt vọng
2 Với hàng thịt:
+ Chủ động đặt nhiều câu hỏi phản biện, lí lẽ giảo hoạt Trở thành kẻ thắng thế, buộc Trương Ba phải quy phục mình
+ Cười nhạo hồn Trương Ba vì cố gắng chống lại bằng cách tách
ra khỏi xác thịt để tồn tại độc lập, không lệ thuộc vào thể xác , tuyên bố về sức mạnh âm u, đui mù ghê gớm của mình, ve vãn hồn Trương Ba thỏa hiệp với mình vì theo xác hàng thịt thì chẳng còn cách nào khác, cả hai đã hòa vào nhau làm một rồi
⇨ Thể xác cũng có tính độc lập tương đối, có tiếng nói riêng, có nhu cầu hợp lý, không thể bỏ qua Nhưng linh hồn phải biết điều
Trang 11chỉnh, kìm nén những nhu cầu đó Ta không thể khẳng định hay phủ nhận hoàn toàn xác hàng thịt và hồn Trương Ba
3 Quan niệm của tác giả
- Giữa hồn và xác
+ Linh hồn có cơ sở vật chất là thể xác, cũng như nhận thức lí tính phải bắt đầu từ cảm tính; tình cảm hình thành từ những quan hệ cụ thể trong đời thường; cảm xúc thẩm mĩ phải dựa trên các cảm quan thị giác, thính giác…
+ Thể xác cũng có tính độc lập tương đối, có tiếng nói riêng,
có nhu cầu tự nhiên hợp lí, không thể bỏ qua
+ Linh hồn và thể xác là một thể thống nhất; trong đó, linh hồn giữ vai trò chủ đạo Linh hồn phải kiểm soát những nhu cầu của thể xác, phải điều chỉnh, phải người hóa, văn hóa hóa những nhu cầu ấy Con người nói chung phải biết kìm hãm, tiết chế những nhu cầu bản năng, và nếu cần, biết đè nén, biết hi sinh nó Nghĩa là linh hồn phải chịu trách nhiệm cuối cùng về hành động của thể xác, không thể thỏa mãn nhu cầu ở mọi mức độ, mọi nơi, mọi lúc rồi đổ trách nhiệm cho thể xác
+ Nhưng cũng không vì quá đề cao vai trò chủ đạo của linh hồn mà không chú ý, không quan tâm, xem nhẹ những nhu cầu chính đáng, bức thiết của thể xác
+ Cuộc đấu tranh giữa linh hồn và thể xác thực sự là cuộc đấu tranh trong bản thân con người để làm chủ bản thân và hoàn thiện nhân cách khi bị hoàn cảnh tác động Ở đây, cuộc đấu tranh này đã cảnh báo khả năng lấn át của thể xác – tức
là của những nhu cầu tầm thường đối với linh hồn, đối với khát vọng sống cao khiết
- Giữa đạo đức và tội lỗi
+ Phê phán những dục vọng tầm thường, sự dung tục của con người, mặt khác ông vạch ra quan niệm phiến diện, xa rời thực
tế khi coi thường giá trị vật chất và những nhu cầu của thể xác