FULL hồn TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT hướng dẫn phân tích tác phẩm

HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT LƯU QUANG VŨ Nơi kết thúc của tích truyện dân gian và nơi khởi đầu cho những sáng tạo của nhà viết kịch tài năng Lưu Quang Vũ I KHÁI QUÁT TÁC GIẢ, TÁC PHẨM 1 Tác giả Lưu Quang Vũ a Cuộc đời Lưu Quang Vũ là con trai của nhà viết kịch Lưu Quang Thuận, sinh ra và lớn lên ở Quảng Nam Sau năm 1954 ông cùng gia đình chuyển về Hà Nội sinh sống Có lẽ do thừa hưởng thiên tính nghệ thuật từ cha mình, nên tài năng của ông được phát hiện từ rất sớm Từ 1965 1970 , Lưu Quang Vũ vào.

HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT - LƯU QUANG VŨ

Nơi kết thúc của tích truyện dân gian và nơi khởi đầu cho những sáng tạo

của nhà viết kịch tài năng Lưu Quang Vũ

I KHÁI QUÁT TÁC GIẢ, TÁC PHẨM

1 Tác giả Lưu Quang Vũ

a Cuộc đời

Lưu Quang Vũ là con trai của nhà viết kịch Lưu Quang Thuận, sinh ra và lớn lên ở Quảng Nam Sau năm 1954 ông cùng gia đình chuyển về Hà Nội sinh sống

Có lẽ do thừa hưởng thiên tính nghệ thuật từ cha mình, nên tài năng của ông được phát hiện từ rất sớm Từ 1965-1970 , Lưu Quang Vũ vào bộ đội và được biết đến như một nhà thơ tài năng đầy hứa hẹn Sau đó ông xuất ngũ, làm nhiều nghề để mưu sinh Năm 1978-1988, Lưu Quang Vũ làm biên tập viên tạp chí Sân khấu, bắt đầu việc sáng tác kịch và trở thành một hiện tượng đặc biệt của kịch trường những năm tám mươi của

thế kỉ XX với những vở kịch đặc sắc như: Lời thề thứ 9, Lời nói dối cuối cùng, Nàng Xi-ta, Tôi và chúng ta, Hồn Trương Ba, da hàng thịt…

Lưu Quang Vũ là một nghệ sĩ đa tài: làm thơ, vẽ tranh, viết truyện ,viết tiểu

luận… Rất nhiều bài thơ của Lưu Quang Vũ được bạn đọc yêu thích như: Tiếng Việt, Bầy ong trong đêm sâu… nhưng kịch là lĩnh vực thành công nhất của ông Ông là một

trong những nhà soạn kịch tài năng nhất của văn học Việt Nam hiện đại Năm 2000, Lưu Quang Vũ được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật

b Sự nghiệp và phong cách sáng tác

Lưu Quang Vũ là một trong những cây bút tài hoa để lại những dấu ấn

trong nhiều thể loại: thơ, văn xuôi và đặc biệt là kịch Ông là một trong những nhà soạn kịch tài năng nhất của nền văn học nghệ thuật Việt Nam hiện đại – một Sêchxpia của Việt Nam Lưu Quang Vũ được biết đến như một hiện tượng đặc biệt

hiếm có của sân khấu kịch trường Việt Nam thế kỉ XX Tác phẩm kịch của ông không những nhiều về số lượng được dàn dựng và trình diễn mà còn có giá trị nghệ thuật cao được công chúng đón nhận nồng nhiệt Với những vở kịch chấn động, gây tiếng vang lớn, ông là người có công vực dậy sân khấu kịch Việt Nam đang có nguy cơ tụt hậu Ông cũng là một trong những "người đi trước" trong phong trào đổi mới văn hoá văn nghệ, dùng ngòi bút của mình góp phần đem lại những điều tốt đẹp cho con người và xã hội

Sinh ra trong thời chiến, thế nên ông thấu hiểu sự đau khổ mất mát do chiến tranh mang lại Thế nhưng ông không vì vậy mà thể hiện sự đau thương hoàn toàn vào tác phẩm, ông vẫn gửi gắm vào đó sự khao khát và niềm tin về một tương lai tốt đẹp Những tác phẩm của ông thực sự nổi tiếng trong những năm 80, thời kỳ đất nước đang

có nhiều khó khăn thử thách cần giải quyết Và trong mỗi tác phẩm ông để lại cho đời, người hâm mộ như được tái hiện lại từng giai đoạn khó khăn tương ứng với từng thời

kì một cách chân thực và sống động nhất Ví như "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" là bi

kịch cuộc đời về khát khao được sống là chính mình, sống phải có sự hài hòa về tâm hồn và thể xác, đó cũng là giá trị cuộc sống mà tác giả muốn gửi gắm Kịch của Lưu Quang Vũ thể hiện sức sáng tạo lớn, đề cập đến nhiều vấn đề thời sự nóng hổi có tính chiến đầu cao, chứa đựng những tư tưởng triết lí nhân văn sâu sắc Ngôn ngữ kịch đa dạng, giàu chất thơ

Trong hầu hết các sáng tác của mình, ông đều lồng ghép vào những bài học, những giá trị mang tính nhân văn sâu sắc Bên cạnh đó, những vở kịch do ông sáng tác

đã thổi một luồng gió mới cho nền văn học – nghệ thuật Việt Nam, với sự sáng tạo trong tình tiết, cách xây dựng tiết tấu trong từng phân cảnh Ông đã làm người đọc phải run người cảm nhận nỗi đau nhân vật, cảm xúc như thấm vào từng thớ thịt Lưu Quang Vũ là nhà thơ, nhà sáng tác kịch tài ba trong nền văn học – nghệ thuật Việt Nam Dù ra đi khi tuổi đời còn trẻ, nhưng dấu ấn mà ông để lại luôn sống mãi trong những đứa con tinh thần ông góp cho đời

2 Tác phẩm "Hồn Trương Ba, da hàng thịt"

Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một trong những truyện hay trong kho tàng

truyện cổ tích Việt Nam Lưu Quang Vũ đã dựa vào cốt truyện này để viết thành vở kịch nói cùng tên vào năm 1981 và được trình diễn lần đầu tiên vào năm 1984 Hồn Trương Ba da hàng thịt là một vở kịch xuất sắc gây được nhiều tiếng vang nhất của Lưu Quang Vũ Tác phẩm là một đỉnh cao đánh dấu sự trưởng thành vượt trội của ngòi bút Lưu Quang Vũ, nhanh chóng tạo được nhiều thiện cảm với người xem và được

công diễn nhiều lần trên các sân khấu trong và ngoài nước Hồn Trương Ba da hàng

thịt là vở diễn kinh điển của nền kịch nói Việt Nam Vở kịch này đã từng đoạt Huy

chương vàng Liên hoan Sân khấu toàn quốc năm 1990 và giải nhất cuộc thi Sân

khấu quốc tế Moscow Đây là vở kịch hiện đại duy nhất của Việt Nam tiếp cận được với sân khấu quốc tế

a Hoàn cảnh ra đời

Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một trong những vở kịch gây được nhiều

tiếng vang nhất của Lưu Quang Vũ Vở kịch được viết từ năm 1981, nhưng đến năm

1984 mới lần đầu ra mắt công chúng Nhanh chóng tạo được nhiều thiện cảm với

người xem, Hồn Trương Ba, da hàng thịt đã được công diễn nhiều lần trên các sân

khấu trong và ngoài nước

Từ một cốt truyện dân gian, Lưu Quang Vũ đã xây dựng thành một vở kịch nói hiện đại, đặt ra nhiều vấn đề mới mẻ, có ý nghĩa tư tưởng, triết lí và nhân văn sâu sắc Lưu Quang Vũ đã có những thay đổi khá cơ bản: Trong truyện dân gian, nhân vật Trương Ba tiếp tục sống bình thường, hạnh phúc khi hồn được nhập vào thân xác anh hàng thịt Ở đây, tác giả lại tập trung diễn tả tình cảnh trớ trêu, nỗi đau khổ, giày vò của Trương Ba từ khi "bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo"

b Nội dung vở kịch

Trương Ba là một người làm vườn chất phác, hiền lành, rất mực yêu quý vợ con và cháu gái Ông nổi tiếng là người chơi cờ giỏi và có lối sống thanh cao Vì sự tắc trách của Nam Tào, Trương Ba đang khỏe mạnh bỗng chết một cách đột ngột Tiên Đế Thích vì muốn có người đánh cờ với mình và muốn sửa sai cho Nam Tào nên hóa phép cho hồn Trương Ba nhập vào xác một anh hàng thịt mới chết Hồn Trương Ba đau khổ đấu tranh với những ham muốn bản năng của thân xác hàng thịt Sau một thời gian, chính hồn Trương Ba cũng phần nào bị tha hóa, gia đình Trương Ba trở nên ly tán, đau buồn Trương Ba quyết định thắp nhang gọi Đế Thích lên để quyết định rời khỏi thân xác anh hàng thịt Đế Thích tìm mọi cách khuyên ngăn và đưa ra giải pháp khác hấp dẫn hơn như cho Trương Ba nhập vào xác cu Tị đang hấp hối Trương Ba xin cho cu Tị được sống và kiên quyết chọn cái chết và không nhập vào xác ai nữa bởi ông không muốn "bên trong một đằng bên ngoài một nẻo"

c Ý nghĩa nhan đề

Nhan đề Hồn Trương Ba, da hàng thịt gợi cảm giác về độ vênh lệch của hai

yếu tố quan trọng trong một con người Hồn là phần trừu tượng, da thịt thân xác là cái

cụ thể, là cái bình có thể chứa linh hồn, hồn nào xác ấy Nhưng ở đây hồn người này lại ở trong xác người kia Hồn và xác lại không tương hợp; tính cách, hành động, lối sống của Trương Ba và anh hàng thịt trái ngược nhau Tên gọi của vở kịch đã thâu tóm được những mâu thuẫn, xung đột bên trong của nhân vật bi kịch Hồn Trương Ba

Nếu như da hàng thịt là biểu tượng cho vẻ bề ngoài thể xác con người thì hồn Trương Ba là biểu tượng cho tâm hồn, cho thế giới nội tâm sâu kín bên trong Đó

là sự mâu thuẫn giữa hình thức và bản chất trong một con người Nhưng hồn Trương

Ba còn là biểu tượng cho vẻ đẹp trong sáng thanh cao, còn da hàng thịt lại là biểu tượng cho cái xấu xa, cái dung tục tầm thường, cái bản chất thấp kém trong một con người

Nhan đề "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" cũng như nội dung của truyện

khiến người đọc nhận ra hình tượng nghệ thuật phản ánh một hiện thực cuộc sống con người khi bị rơi vào nghịch cảnh, phải sống giả tạo bên ngoài một đằng, bên trong một nẻo, không được sống đích thực là chính mình Không chỉ dừng lại đó, nhan đề còn gửi gắm một ý nghĩa sâu sắc: Đó là sự cảnh tỉnh con người khi không làm chủ được hoàn cảnh, bản thân để cho lối sống dung tục tầm thường lấn át lối sống thanh cao trong sáng, để thể xác sai khiến linh hồn, để những ham muốn bản năng thấp kém làm cho nhân cách lệch lạc, khiến tâm hồn và thể xác không còn là một thể hài hòa thống nhất

d Nội dung đoạn trích

Đoạn được học trích từ cảnh VII và đoạn kết của vở kịch, diễn tả sự đau khổ, dằn vặt và quyết định cuối cùng vô cùng cao thượng của Hồn Trương Ba:

Tại nhà Trương ba Trưởng Hoạt sang phê phán Trương Ba đã bắt đầu đổi tính; thích uống rượu, thích ăn ngon, nước cờ đi cũng khác Lí trưởng lại đến gây khó

dễ, con trai Trương ba hư hỏng, chỉ nghĩ đến tiền và trục lợi Vợ Trương Ba buồn khổ định bỏ đi, cháu gái không nhận ông nội, con dâu xót xa vì bố chồng không còn như xưa Bản thân Trương Ba cũng bất lực với chính mình

Một cuộc đối thoại giữa hồn Trương Ba và xác anh hàng thịt diễn ra, trong

đó xác anh hàng thịt khẳng định sức mạnh và thế lấn tới của hắn đối với hồn Trương Ba

Hồn Trương Ba đốt một nén hương gọi Đế Thích xuống giải thoát cho mình Cùng lúc cu Tị, con một người hàng xóm, bạn thân cháu nội Trương Ba ốm nặng sắp chết Đế Thích định cho hồn Trương Ba nhập vào xác cu Tị nhưng Trương

Ba kiên quyết từ chối, xin cho cu Tị được sống đồng thời trả xác cho nhà hàng thịt và chấp nhận cái chết

Cuối cùng, hồn Trương Ba nhập vào màu xanh cây cỏ trong vườn trò chuyện với vợ Cu Tị và bé gái ăn na và gieo hạt "cho nó mọc thành cây mới"

II PHÂN TÍCH TÁC PHẨM

1 "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" - Bi kịch của Trương Ba là ở chỗ mình không phải là mình.

Lấy cốt truyện dân gian nhưng nối thêm phần đuôi sau khi truyện dân gian

đã kết thúc và thêm vào đó nhiều sự kiện, chi tiết để thổi vào luồng gió của thời đại, tác giả đã làm cho tác phẩm tràn ngập ánh sáng của những vấn đề thời sự trong đời sống đương đại với tất cả những xung đột, mâu thuẫn và mọi ưu tư, phiền toái bất tận

của nó Nói một cách cụ thể hơn, "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" là một vở kịch khai

thác cốt truyện dân gian để gửi gắm vào đó những suy ngẫm về nhân sinh, hạnh phúc, kết hợp phê phán một số tiêu cực trong lối sống hiện thời và khẳng định khát vọng hoàn thiện nhân cách con người

Có thể tóm tắt ngắn gọn về cốt truyện dân gian và phần phát triển sáng tạo của Lưu Quang Vũ để tạo nên tình huống kịch đặc sắc

Xưa có một người làm vườn là ông Trương Ba chất phác, cần cù, yêu vợ, thương con, quý cháu và giỏi đánh cờ, bỗng nhiên lăn đùng ra chết, mà nguyên nhân là

do sự nhầm lẫn tai hại của Nam Tào, Bắc Đẩu trên thiên đình Đế Thích – một ông tiên cao cờ - do quý trọng tài cờ của Trương Ba đã hóa phép làm cho Trương Ba sống lại bằng cách để Hồn Trương Ba nhập và xác anh hàng thịt mới chết Thế là xảy ra chuyện tranh chấp chồng giữa hai bà vợ Quan xừ kiện lệnh cho đương sự lần lượt làm hai việc mổ lợn và đánh cờ Đương sự thậm chí không biết cầm dao mổ lợn thế nào nhưng lại rất giỏi đánh cờ Quan bèn quyết định cho bà vợ Trương Ba mang chồng về Mọi chuyện kết thúc tại đây và Trương Ba tiếp tục sống hạnh phúc với vợ con, làm xóm trong thân xác anh hàng thịt

Nhưng tình huống kịch của Lưu Quang Vũ lại bắt đầu từ chỗ kết thúc của truyện dân gian này: Sống nhờ trong thân xác người khác, Hồn Trương Ba gặp bao nhiêu rắc rối, phiền toái Tệ hại hơn nữa là ông ngày càng trở nên xa lạ, đáng sợ trong con mắt người thân, đứa cháu không nhận ông nội, lại thêm đứa con hư hỏng, xung quanh ông còn có tên lí trưởng đồi bại, những bậc tiên thánh trên trời vô trách nhiệm,

cố tình lấp liếm lỗi lầm… Ba tháng "trú ngụ" trong cái xác lạ, Hồn Trương Ba có nguy

cơ bị thân xác lấn át, nó phải đấu tranh một cách chật vật với những ham muốn bản năng, những dục vọng thấp hèn của anh hàng thịt, có lúc thiếu chút nữa thì bị thất bại

và sa ngã trước sự dẫn dắt của thể xác Kết cục, để bảo toàn sự trong sạch của mình, Hồn Trương Ba đã chấp nhận cái chết vĩnh viễn, khước từ sự sống không phải là của mình, cho dù sự sống là muôn phần đáng quý Không những vậy, nếu ở truyện dân gian, Hồn Trương Ba sau khi nhập vào xác anh hàng thịt được sống yên ổn, hạnh phúc thì ở kịch bản này, Hồn Trương Ba luôn đau khổ, dằn vặt, giày vò bởi "bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo" Một mặt Hồn tượng trưng cho thế giới tinh thần thanh cao của con người luôn muốn giữ gìn những giá trị của chuẩn mực văn hóa và đạo đức, mặt khác, Hồn thấy mình ngày càng chịu sự cám dỗ mãnh liệt của xác – tượng trưng cho những dục vọng bản năng xấu xa của con người Vì thế, bi kịch của tình huống, như Hồn Trương Ba đã nói với Đế Thích là: sống nhờ vào đồ đạc, của cải của người khác đã là điều không nên, đến thân xác cũng phải nhờ vào một anh hàng thịt, và một khi phải sống giả dối, "bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo" thì Hồn chẳng thể nào tìm thấy sự bình yên Hồn day dứt đau khổ vì ý thức rõ được điều đó, lại ý thức được

cả cái sự sai lầm không thể nào cứu vãn được của Đế Thích nên đã quyết định dứt khoát chọn cái chết thật sự để bảo toàn sự trong sạch của mình Đoạn trích là đoạn kết, tập trung phản ánh tư tưởng chủ đề của vở kịch: Bi kịch của con người khi bị đặt vào nghịch cảnh phải sống nhờ, sống tạm và trái tự nhiên khiến tâm hồn nhân hậu bị tha hóa trước sự lấn át của thể xác phàm tục, thô lỗ Vẻ đẹp tâm hồn của người lao động trong cuộc đấu tranh chống lại sự giả tạo và dung tục, bảo vệ quyền được sống đích thực và khát vọng hoàn thiện nhân cách

Khởi đầu cho diễn biến của xung đột kịch cũng đồng thời là điểm khở đầu

"tấn bi kịch của Hồn Trương Ba", ấy chính là từ khi Hồn được sống lại trong thân xác anh hàng thịt Về mặt xung đột kịch, ta nhận thấy rõ ở đây đã xuất hiện hai lớp mâu thuẫn: Một mâu thuẫn do sự khập khiễng, không phù hợp giữa linh hồn và thể xác – trong một con người, linh hồn và thể xác lẽ ra phải là một nhất thể, đằng này, linh hồn của người làm vườn thanh cao lại phải trú trong một cái xác phàm tục, thô lỗ của anh

đồ tể Hai là mâu thuẫn giữa văn hóa và bản năng của con người Hai mâu thuẫn này là nguyên nhân xảy ra "tấn bi kịch nội tại của nhân vật Hồn Trương Ba"

Ở đọan này, điểm đỉnh của mâu thuẫn kịch đã được tác giả thể hiện qua sự dằn vặt, giằng xé đau đớn của Hồn Trương Ba Mở đầu là cảnh Hồn Trương Ba trong thân xác anh hàng thịt ngồi ôm đầu một hồi lâu rồi đứng vụt dậy, nói những câu đầy bực bội, bức xúc: "Không! Không! Tôi không muốn sống như thế này mãi!… Tôi chán cái chỗ ở không phải của tôi này lắm rồi, chán lắm rồi! Cái thân thể kềnh càng thô lỗ này, ta bắt đầu sợ mi, ta chỉ muốn rời xa mi tức khắc! Nếu cái hồn của ta có hình thù riêng để nó được tách ra khỏi cái xác này, dù chỉ một lát!" Tiếp sau đó, Hồn Trương

Ba tách khỏi thân xác anh hàng thịt và cuộc đối thoại giữa hồn và xác bắt đầu Dưới lớp vỏ ngôn ngữ của những lời đối thoại là nhiều tầng nghĩa khác nhau, tuỳ thuộc vào trình độ của người xem kịch, Lưu Quang Vũ rất chú ý đến việc dùng ngôn ngữ để phản ánh tính cách và bản chất nhân vật Xác hàng thịt lên tiếng với giọng điệu mỉa mai, chế giễu và phủ nhận những cố gắng giải thoát của Hồn Trương Ba: "cái linh hồn mờ nhạt của ông Trương Ba khốn khổ kia ơi, ông không tách ra khỏi tôi được đâu, dù tôi chỉ là thân xác"… Hồn Trương Ba đáp lại với thái độ vừa ngạc nhiên vừa coi thường, "mày cũng biết nói kia à ? Vô lí, mày không thể biết nói Mày không có tiếng nói mà chỉ là xác thịt âm u đui mù… Hoặc nếu có, thì chỉ là những thứ thấp kém, mà bất cứ con thú nào cũng có được: thèm ăn ngon, thèm rượu thịt"

Lưu Quang Vũ kế thừa tư tưởng của truyện cổ dân gian, tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của linh hồn so với thể xác Thế nhưng tác giả đã để cho cuộc tranh luận giữa Hồn Trương Ba và xác hàng thịt không kém phần gay go, quyết liệt Có những lúc tiếng nói của xác thịt đường như lấn át cả tiếng nói của linh hồn, đẩy linh hồn vào thế lúng túng, bị động: "Nhưng tôi là cái hoàn cảnh mà ông buộc phải quy phục! … Sao ông có vẻ khinh thường tôi thế nhỉ? Tôi cung đáng được quý trọng chứ Tôi là cái bình để chứa đựng linh hồn Nhờ tôi mà ông có thể làm lụng, cuốc xới Ông nhìn mảnh đất cây cối, những người thân… Nhờ có đôi mắt của tôi, ông cảm nhận thế giới này qua những giác quan của tôi… Khi muốn hành hạ tâm hồn con người, người

ta xúc phạm thể xác… Những vị lắm chữ nhiều sách như các ông hay vịn vào cớ tâm hồn là quý, khuyên con người ta sống vì phần hồn để rồi bỏ bê cho thân xác họ mãi khổ sở, nhếch nhác… Mỗi bữa tôi đòi ăn tám, chín bát cơm, tôi thèm ăn thịt, hỏi có gì

là tội lỗi nào? Lỗi là ở chỗ không có đủ tám, chín bát cơm cho tôi ăn chứ… Tôi thông cảm với những "trò chơi tâm hồn của ông nghĩa là: Những lúc một mình một bóng,

ông cứ việc nghĩ rằng ông có một tâm hồn bên trong cao khiết, chẳng qua vì hoàn cảnh, vì để sống mà ông phải nhân nhượng tôi Làm xong điều xấu gì ông cứ việc đổ tội cho tôi, để ông được thanh thản." Tôi biết: "Cần phải để cho tính tự ái của ông được ve vuốt Tâm hồn là thứ lắm sĩ diện, Hà hà, miễn là… ông vẫn làm đủ mọi việc

để thỏa mãn những thèm khát của tôi" Hồn Trương Ba tuy vẫn khăng khăng phủ nhận

lí lẽ của xác hàng thịt: "Lí lẽ của anh thật ti tiện", nhưng rõ ràng là đã lâm vào tình thế tuyệt vọng và chỉ biết than: "Trời!"

Rõ ràng, hồn Trương Ba đang ở trong tâm trạng vô cùng bức bối, đau khổ Những câu cảm thán ngắn, dồn dập cùng với cái ước nguyện khắc khoải của hồn đã nói lên điều đó Hồn bức bối bởi không thể nào thoát ra khỏi cái thân xác mà hồn ghê tởm Hồn đau khổ bởi mình không còn là mình nữa Trương Ba bây giờ đâu còn là một người làm vườn chăm chỉ, hết lòng thương yêu vợ con, quan tâm tới hàng xóm láng giềng như ngày trước Ông Trương Ba được mọi người kính trọng đã chết rồi Trương

Ba bây giờ vụng về thô lỗ, phũ phàng lắm Người đọc người xem càng lúc càng được thấy rõ điều đó qua các đối thoại và hồn Trương Ba cũng cáng lúc rơi vào trạng thái đau khổ, tuyệt vọng

Trong cuộc đối thoại với xác anh hàng thịt, hồn Trương Ba ở vào thế yếu, đuối lí bởi xác nói những điều mà dù muốn hay không muốn hồn vẫn phải thừa nhận

Đó là cái đêm khi ông đứng cạnh vợ anh hàng thịt với "tay chân run rẩy", "hơi thở nóng rực", "cổ nghẹn lại" và "suýt nữa thì " Đó là cảm giác "xao xuyến" trước những món ăn mà trước đây hồn cho là "phàm" Đó là cái lần ông tát thằng con ông "tóe máu mồm máu mũi", tất cả đều là sự thật Xác anh hàng thịt gợi lại tất cả những sự thật

ấy khiến hồn càng cảm thấy xấu hổ, cảm thấy minh ti tiện Xác anh hàng thịt còn cười nhạo vào cái lí lẽ mà ông đưa ra để ngụy biện: "Ta vẫn có một đời sống riêng: nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn." Trong cuộc đối thoại này, xác thắng thế nên rất hể hả tuôn ra những lời thoại dài với chất giọng khi thì mỉa mai cười nhạo, khi thì lên mặt dạy đời, chỉ trích, châm chọc Hồn chỉ buông những lời thoại ngắn với giọng nhát gừng kèm theo những tiếng than, tiếng kêu Không chỉ đau khổ, hồn còn xấu hổ trước những lời nói công khai của xác mà trước đó hồn đã cảm thấy mà không muốn nói ra, không muốn thừa nhận

Nỗi đau khổ, tuyệt vọng của hồn Trương Ba càng được đẩy lên khi đối thoại với những người thân Người vợ mà ông rất mực vêu thương giờ đây buồn bã và cứ nhất quyết đòi bỏ đi Với bà "đi đâu cũng được còn hơn là thế này" Bà đã nói ra cái điều mà chính ông cũng đã cảm nhận được: "ông đâu còn là ông, đâu còn là ông Trương Ba làm vườn ngày xưa" Cái Gái, cháu ông giờ đây đã không cần phải giữ ý

Nó một mực khước từ tình cảm của ông: tôi không phải là cháu ông Ông nội tôi chết rồi Cái Gái yêu quý ông nó bao nhiêu thì giờ đây nó không thể chấp nhận cái con người có "bàn tay giết lợn", bàn chân "to bè như cái xẻng" đã làm "gãy tiệt cái chồi non", "giẫm lên nát cả cây sâm quý mới ươm" trong mảnh vườn của ông nội nó Nó

hận ông vì ông chữa cái diều cho cụ Tị mà làm gãy nát khiến cu Tị trong cơn sốt mê man cứ khóc, cứ tiếc, cứ bắt đền Với nó "ông nội đời nào, thô lỗ, phũ phàng như vậy" Nỗi giận dữ của cái Gái đã biến thành sự xua đuổi quyết liệt: "Ông xấu lắm, ác lắm! Cút đi! Lão đồ tể, cút đi!"

Chị con dâu là người sâu sắc, chín chắn, hiểu điều hơn lẽ thiệt Chị cảm thấy thương bố chồng trong tình cảnh trớ trêu Chị biết ông khổ lắm, khổ hơn xưa nhiều lắm" Nhưng nỗi buồn đau trước tình cảnh gia đình "như sắp tan hoang ra cả" khiến chị không thể bấm bụng mà đau, chị đã thốt thành lời cái nỗi đau đó: "Thầy bảo con: Cái bên ngoài là không đáng kể, chỉ có cái bên trong, nhưng thầy ơi, con sợ lắm, bởi con cảm thấy, đau đớn thấy mỗi ngày thầy một đổi khác dần, mất mát dần, tất cả

cứ như lệch lạc, nhòa mờ dần đi, đến nỗi có lúc chính con cũng không nhận ra thầy nữa…" Tất cả những người thân yêu của hồn Trương Ba đều nhận ra cái nghịch cảnh trớ trêu Họ đã nói ra thành lời bởi với họ cái ngày chôn xác Trương Ba xuống đất họ đau, họ khổ nhưng "cũng không khổ bằng bây giờ" Sau tất cả những đối thoại ấy, mỗi nhân vật bằng cách nói riêng, giọng nói riêng của mình đã khiến hồn Trương Ba cảm thấy không thể chịu nổi Nỗi cay đắng với chính bản thân mình cứ lớn dần, lớn dần, muốn đứt tung, muốn vọt trào Đặc biệt sau hàng loạt câu hỏi có vẻ tuyệt vọng của chị con dâu: "Thầy ơi, làm sao, làm sao giữ được thầy ở lại, hiền hậu, vui vẻ tốt lành như thầy của chúng cơn xưa kia? Làm thế nào, thầy ơi?" thì đương nhiên hồn không thể chịu đựng thêm được nữa

Nhà viết kịch đã để cho hồn Trương Ba còn lại trơ trọi một mình với nỗi đau khổ, tuyệt vọng lên đến đỉnh điểm, một mình với những lời độc thoại đầy chua chát nhưng cũng đầy quyết liệt: "Mày đã thắng thế rồi đấy, cái thân xác không phải của

ta ạ… Nhưng lẽ nào ta lại chịu thua mày, khuất phục mày và tự đánh mất mình?

"Chẳng còn cách nào khác"! Mày nói như thế hả? Nhưng có thật là không còn cách nào khác? Có thật không còn cách nào khác? Không cần đến cái đời sống do mày mang lại! Không cần!" Đây là lời độc thoại có tính chất quyết định dẫn tới hành động châm hương gọi Đế Thích một cách dứt khoát Cuộc trò chuyện giữa hồn Trương Ba với Đế Thích trở thành nơi tác giả gởi gắm những quan niệm về hạnh phúc, về lẽ sống

và cái chết Hai lời thoại của hồn trong cảnh này có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng: Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được Tôi muốn được là tôi toàn vẹn Sống nhờ vào đồ đạc, của cải người khác đã là chuyện không nên, đằng này đến cái thân tôi cũng phải sống nhờ anh hàng thịt Ông chỉ nghĩ đơn giản là cho tôi sống, nhưng sống như thế nào thì ông chẳng cần biết!" Người đọc, người xem có thế nhận

ra những ý nghĩa triết lí sâu sắc và thấm thía qua hai lời thoại này Thứ nhất, con người

là một thể thống nhất, hồn và xác phải hài hòa Không thể có một tâm hồn thanh cao trong một thân xác phàm tục, tội lỗi Khi con người bị chi phối bởi những nhu cầu bản năng của thân xác thì đừng chỉ đổ tội cho thân xác, không thể tự an ủi, vỗ về mình bằng vẻ đẹp siêu hình của tâm hồn Thứ hai, sống thực sự cho ra con người quả không

hề dễ dàng, đơn giản Khi sống nhờ, sống gửi, sống chắp vá, khi không được là mình thì cuộc sống ấy thật vô nghĩa

Những lời thoại của hồn Trương Ba với Đế Thích chứng tỏ nhân vật đã ý thức rõ về tình cảnh trớ trêu, đầy tính chất bi hài của mình, thấm thía nỗi đau khổ về tình trạng ngày càng chênh lệch giữa hồn và xác, đồng thời càng chứng tỏ quyết tâm giải thoát nung nấu của nhân vật trước lúc Đế Thích xuất hiện Quyết định dứt khoát xin tiên Đế Thích cho cu Tị được sống lại, cho mình được chết hẳn chứ không nhập hồn vào thân thể ai nữa của nhân vật hồn Trương Ba là kết quả của một quá trình diễn biến hợp lí Hơn nữa, quyết định này cần phải đưa ra kịp thời vì cu Tị vừa mới chết Hồn Trương Ba thử hình dung cảnh hồn của mình lại nhập vào xác cu Tị để sống và thấy rõ "bao nhiêu sự rắc rối" vô lí lại tiếp tục xảy ra Nhận thức tỉnh táo ấy cùng tình thương mẹ con cu Tị càng khiến hồn Trương Ba đi đến quyết định dứt khoát

Qua quyết định này, chúng ta càng thấy Trương Ba là con người nhân hậu, sáng suốt, giàu lòng tự trọng Đặc biệt, đó là con người ý thức được ý nghĩa của cuộc sống Cái chết của cu Tị có ý nghĩa đẩy nhanh diễn biến kịch đi đến chỗ "mở nút" Dựng tả quá trình đi đến quyết định dứt khoát của nhân vật hồn Trương Ba, Lưu Quang Vũ đã đảm bảo được tính tự nhiên, hợp lí của tác phẩm Không chỉ có ý nghĩa triết lí về nhân sinh, về hạnh phúc con người, với tinh thần chiến đấu thẳng thắn của một nghệ sĩ hăng hái tham dự vào tiến trình cải cách xã hội, trong vở kịch này nói chung và đoạn kết nói riêng, Lưu Quang Vũ muốn góp phần phê phán một số biểu hiện tiêu cực trong lối sống lúc bấy giờ Thứ nhất, con người đang có nguy cơ chạy theo những ham muốn tầm thường về vật chất, chỉ thích hưởng thụ đến nỗi trở nên phàm phu, thô thiển Nói như Chế Lan Viên trong một bài thơ đã từng cánh báo "muốn nuôi sống xác thân đem làm thịt linh hồn" Thứ hai, lấy cớ tâm hồn là quý, đời sống tinh thần là đáng trọng mà chẳng chăm lo thích đáng đến sinh hoạt vật chất, không phấn đấu vì hạnh phúc toàn vẹn Thực chất đây là biểu hiện của chủ nghĩa duy tâm chủ quan, của sự lười biếng, không tưởng Cả hai quan niệm, cách sống trên đều cực đoan, đáng phê phán Ngoài ra, vở kịch còn đề cập đến một vấn đề cũng không kém phần bức xúc, đó là tình trạng con người phải sống giả, không dám và cũng không được sống là bản thân mình Đấy là nguy cơ đẩy con người đến chỗ bị tha hóa do danh và lợi Rõ ràng, việc lựa chọn cái chết của Hồn Trương Ba thể hiện khát vọng vươn tới cái chân thực và sự vẹn toàn tuyệt đối của những giá trị nhân văn Trương Ba chết nhưng tâm hồn tốt đẹp của ông sẽ sống mãi trong tình yêu mến và nỗi tiếc nhớ của gia đình, bạn bè, làng xóm Chết nhưng lại là vẫn sống

Đoạn trích Hồn Trương Ba, da hàng thịt tập trung cao độ tính chất triết lí và

tư tưởng nhân văn của vở kịch có nguồn gốc dân gian này Lưu Quang Vũ đã đưa vào

vở kịch quan niệm đúng đắn về cách sống: Trước hết, mình hãy là mình Cuộc sống của cá nhân chỉ thực sự có ý nghĩa khi biết sống vì niềm vui và hạnh phúc của mọi

người vì sự tốt đẹp của cuộc đời Vở kịch "Hồn Trương Ba da hàng thịt" đã góp phần