Nghiên cứu cấu trúc chữ nôm hậu kì từ cấp độ hệ thống văn tự và đơn vị văn tự a study on the structure of late nôm script from the approaches of grammatological systems and units

Theo nhi u nhà nghiên c u ñã ghi

nh n, t kho ng th k XII, ch Nôm

(Vi t) ñã ra ñ i m t cách có h th ng,

t c là ñ kh năng ghi l i toàn b ngôn

ng c a dân t c Vi t, thư ng ñư c

ngư i Vi t s d ng trong lĩnh v c sáng

tác văn chương là ch y u Cho ñ n

nh ng th p niên giáp lai gi a hai th k

XIX-XX, ñ c bi t là t khi tri u Nguy n

kí k t hi p ư c Patenôtre (6/6/1884) v i

th c dân Pháp, “ch ñ phong ki n Vi t

Nam v i ý nghĩa là m t vương tri u ñ c

l p ñã s p ñ ”(2), quá trình thay ñ i văn

nguy cơ b di t vong Ngay c ch Hán -

th văn t quan phương c a Vi t Nam

su t g!n 1000 năm ñ c l p - cũng ph i

ñ i m t v i nguy cơ y: năm 1919 ñánh

d u s ch m d t c a ch ñ khoa c

phong ki n, ch Hán d!n b xóa b# kh#i

môi trư ng quan phương, m ñư ng cho

Vi t Nam B i c nh ng văn h$c t i Vi t Nam lúc b y gi khá ph c t p: ngôn ng

“tam hành” (Vi t, Hán, Pháp(3)), văn t

“t hành” (Hán, Nôm, Qu c ng , Pháp)

Có không ít văn b n th i b y gi in chung các th văn t trên v i nhau theo nhóm 2, 3, th m chí 4 lo i văn t Ví d :

T hàn c ngung d ch qu c ng (1907), Ngũ thiên t d ch qu c ng (1909, xem

Hình 1), Thiên t văn d ch qu c ng (1909), Nam qu c phương ngôn t c ng

T P CHÍ HÁN NÔM s 4 (107) - 2011 NGUY N TU N C NG

b l c (1914) ñ u in chung ch Hán -

Nôm - Qu c ng ; trên trang bìa c a b

Hoàng Vi t tăng san tân lu t (1923) in

chung ch Hán - Qu c ng - Pháp (xem

Hình 2), còn bên trong sách này thì in

toàn ch Nôm; Mã Long Mã Ph ng tân

th nào? Câu tr l i này c!n ph i ñư c

ti p c n t nhi u góc ñ : tư li u văn hi n, nhu c!u ng văn h$c c a xã h i, c u trúc văn t , ñ chính xác trong kí chép ngôn

ch ít ngư i ñ t tr$ng tâm vào nghiên

c u ch Nôm “h u kì” (1884-1945) Bài

vi t s d ng khái ni m “h u kì” ñ ch giai ño n 1884-1945 trong di n trình

l ch s c a ch Nôm V i tiêu chí b i

c nh ng văn h$c c a ch Nôm, t c là xem xét m i tương quan gi a ch Nôm

v i các th văn t khác cùng t)n t i, thì

có th chia di n trình phát tri n c a ch Nôm thành 3 th i kì g)m: ti n kì là th i

kì “song hành” văn t Hán - Nôm (TK XII - TK XVI); trung kì là th i kì “tam hành” văn t Hán - Nôm - Qu c ng (TK XVII - 1884); h u kì là th i kì “t hành” văn t Hán - Nôm - Qu c ng - Pháp (1884-1945)(4) T t nhiên cũng c!n

ph i tính ñ n hàm lư ng ñóng góp c a m(i lo i văn t trong m(i th i kì, và các

Hình 2: Hoàng Vi t tăng san tân lu t (1923),

in chung ch Hán-Qu c ng -Pháp (tr.bìa)

Hình 3: Mã Long Mã Ph ng tân trò (1919),

in chung ch Nôm-Qu c ng (tr.16a)

t tình hình tư li u ch Nôm th i kì này,

trên cơ s ñó ch$n ra 5 văn b n Nôm

c u trúc ch Nôm th i kì này d a trên

cơ s phân tích c u trúc ch Nôm t hai

c p ñ h th ng văn t và ñơn v văn t

Khi phân tích bi t th t hình c a các

“ng t ” (hình v , morpheme) trong văn

b n Nôm, bài vi t cho r+ng “Nôm na là cha mách qué” là m t quan ni m c!n

ph i xem xét l i m t cách nghiêm túc ñ tránh “vu oan giá h$a” cho ch Nôm

2 Tình hình tư li u ch Nôm và

l a ch n tư li u nghiên c u

2.1 Tình hình tư li u ch Nôm

S li u th ng kê chưa ñ!y ñ cho th y

hi n nay còn 765 tên sách Nôm(5), trong ñó

có 305 tên sách có ghi niên ñ i (năm ch tác)(6) Các niên ñ i này tr i dài trong kho ng

255 năm, t năm 1707 ñ n năm 1962 Trong s 305 tên sách có niên ñ i,

có 201 tên sách (≈ 66%) ñư c ch tác vào quãng 1884-1945(7), t c là s tên sách ñư c ch tác trong (1884 - 1945 =)

61 năm nhi u g!n g p ñôi t ng s tên sách ñư c ch tác trong (255 - 61 =) 194 năm còn l i (xem Bi u ñ) 1)

sách

S tên sách / 1 năm

T P CHÍ HÁN NÔM s 4 (107) - 2011 NGUY N TU N C NG

T t nhiên c!n ph i tính t i y u t tr

ng i th i gian ñã khi n chúng ta không

th lưu gi ñư c nhi u sách Nôm th i

kì trư c năm 1884 Nhưng dù sao ñi n a,

s vư t tr i v s tên sách y cũng cho

th y m t s g)ng mình m nh m v m t

văn hi n c a ch Nôm trong b i c nh

ng văn h$c ña t p và ñ!y tính c nh

tranh c a giai ño n 1884-1945

Trong s 201 tên sách Nôm ñư c

ch tác trong kho ng 1884-1945 k trên,

m t hi n tư ng ph bi n là có nhi u

văn b n ñư c in ho c chép l i, ñi u này

ít nhi u ñã khi n cho c u trúc ch Nôm

trong nh ng văn b n y ph n ánh thi u

chính xác c u trúc ch Nôm ñương th i

(1884-1945) Trong nghiên c u c u trúc

văn t h$c trên m t ñ i tư ng văn b n

ng văn, c!n phân bi t ba khái ni m

không ph i luôn trùng nhau: niên ñ i

tác ph-m, niên ñ i văn b n và niên ñ i

v i văn t trong văn b n ti n thân Tiêu

bi u cho trư ng h p này là b n Nôm

ðo n trư ng tân thanh (Truy n Ki u)

- Ưu tiên ch$n văn b n kh/c in (ch không ch$n b n chép tay): vì công ngh in ván g( giúp cho vi c nhân b n ñư c d dàng, m c ñ lưu truy n c a s lư ng văn

b n cũng chính là thư c ño cho m c ñ

ch p nh n c a xã h i ñ i v i văn b n y cũng như ñ i v i ch Nôm trong văn b n kh/c in y Các văn b n kh/c in ch/c ch/n

ph i có s lư ng b n in ñáng k , b i vi c kh/c in ván g( th i xưa là khá t n kém, khó có chuy n kh/c m t b ván ñ r)i ch

in m t vài b n! Trong khi ñó thì t t c các

b n chép tay ñ u là ñ c b n

- Ưu tiên ch$n văn b n nhi u lĩnh

v c văn hi n: có th phân bi t theo ñ c trưng ngôn ng (thơ ca - văn xuôi), ho c phân bi t theo lĩnh v c tri th c (văn chương, tôn giáo, tri t h$c, l ch s , ñ a lí, chính tr , pháp lu t…) L a ch$n ña di n như v y s nâng cao m c ñ toàn di n

c a ch Nôm mà các văn b n Nôm ñ i

NGHIÊN C U C U TRÚC CH NÔM H U KÌ T C P ð H TH NG …

Theo các tiêu chí trên, bài vi t l a ch$n

5 văn b n sau làm ñ i tư ng nghiên c u:

theo th thơ l c bát m t s thiên trong

các sách kinh ñi n Nho gia như Nguy t

l nh (L ), Th t nguy t (Thi), Vũ c ng

(Thư)… và toàn b 33 chương trong

sách Trung dung Bài vi t ch$n ph!n

văn b n Trung dung di n ca 中庸演歌

(t 21a-33b) làm ñ i tư ng nghiên c u

chính, vì các ph!n văn b n khác không

ñ ñ dài tương ñ i

- ðo n trư ng tân thanh斷腸新聲,

kh/c in năm Nhâm D!n ñ i Thành Thái

(1902), 180 tr., kí hi u sách AB.12 ðây

là văn b n do Ki u Oánh M u biên t p

Truy n Ki u c a Nguy n Du, trong quá

trình biên t p, ông ñã vi t l i ch Nôm

theo cách khác v i ch Nôm trong các

văn b n Truy n Ki u Nôm trư c ñó(8)

Vì v y, niên ñ i văn b n này ph n ánh

Nguy n Hưng ñ tháng 2/2004 ðây là

sách nghi l c a Thiên Chúa giáo, suy ng&m l i chúa vào các ngày “chúa nh t”

và ngày l tr$ng quanh năm

- H i xuân Nam âm b o kinh ngo i

t p回春南音寶經外集, kh/c ván năm Canh Tu t (1910), 106 tr., kí hi u sách AB.237 ðây là m t t p văn giáng bút

có n i dung khuy n thi n, tr ng ác, nêu cao trung hi u ti t nghĩa Trong văn b n có xen k l1 t1 m t s ño n Hán văn

b Hoàng Vi t tăng san tân lu t thi

hành t i các tòa án B/c Kì ñ i Kh i

ð nh (1916-1925), ban hành b+ng Hán

văn, Pháp văn, và Qu c ng trong kho ng th i gian 1917-1921, ñư c d ch Nôm năm 1923

m(i văn b n trên, bài vi t ch$n 1000

lư t ch Nôm ñ!u tiên xu t hi n trong văn

b n làm ñ i tư ng nghiên c u ch y u

2.3 L a ch n mô hình phân lo i

c u trúc ch Nôm

V mô hình phân lo i c u trúc ch Nôm, chúng tôi l a ch$n mô hình “th p phân” ñư c Nguy n Tài C-n ñ xu t năm

1976, có tham kh o s s a ch a c a Nguy n Quang H)ng (2006)

T P CHÍ HÁN NÔM s 4 (107) - 2011 NGUY N TU N C NG

Mô hình c u trúc ch Nôm

(tích h p t : Nguy n Tài C-n - N.V Xtankêvich, 1976; Nguy n Quang H)ng, 2006)(9)

Ch (ý) + Ch (âm)

Qua th ng kê m t cách h th ng, ñ)ng b , và chi ti t, bài vi t ñã rút ra nh ng s

li u ban ñ!u như sau:

NGHIÊN C U C U TRÚC CH NÔM H U KÌ T C P đ H TH NG Ầ

Dư i ựây là m t s nh n xét v các

v n ự trong c u trúc ch Nôm h u kì,

d a trên cơ s phân tắch các s li u

th ng kê Các nh n xét này ựư c nhìn

nh n t hai c p ự ự i tư ng nghiên

l n S chênh l ch này không có xu

hư ng th ng nh t theo tr c th i gian,

mà dư ng như nó b quy ự nh b i ch

đáng chú ý trong hai bi u ự) này là

hai hi n tư ng trái ngư c nhau, g/n v i

hai lo i c u trúc A1 và E1 Ch Nôm

lo i A1 (mư n Hán c hình - âm - nghĩa,

thơ d ch ph!n Trung dung di n ca, có ự n

49 câu toàn ch Hán, chi m 14,58% t ng

s câu thơ, có lúc 2-3 câu liên t c ch toàn Hán văn(11) Ngoài ra trong văn

b n còn r t nhi u câu ph!n l n dùng Hán văn, ch có m t hai ng t Vi t

Trong khi ựó ta hãy so sánh, Truy n

Ki u v i t ng ự dài 3.254 câu mà ch

có 3 câu thơ dùng toàn Hán văn(12)

đi u ựó làm tăng m nh lo i ch Nôm

A1 trong văn b n Trung dung di n ca Còn ự i v i văn b n Lu t hình s t

ho c thôn xã chánh phó t ng lắ trư ng phó lắẦỢ (t 1a2-3), ỘẦ trư ng s

ph m t i, b+ng c ho c ch ng tắchẦỢ (1a5), ỘẦ các quan th-m phán sơ c p

th lắ là do ti p nh n các biên b nẦỢ

(1a7) đ c ựi m này khi n cho t l ch Nôm lo i A1 tăng cao

lo i E1), mà hoàn toàn v/ng bóng ch

Nôm ti u lo i h i âm chính ph (thu c lo i

E1) ñ ghi các âm ti t Vi t có mô hình

CCVC(14) (ví d : 迀 *blái = trái, *klư c

= trư c) ði u này là minh ch ng cho m t

hi n tư ng trong l ch s ng âm ti ng Vi t:

t kho ng sau th k XVII tr ñi ñã r ng

h t các ti n t trong các t h p ph âm ñ!u

kép (ML, BL, KL…) Ch Nôm h u kì v i

tư cách là m t th văn t ghi l i ngôn ng

ti ng Vi t th i kì 1884-1945 s không còn

nh ng d u v t c a các t h p ph âm ñ!u kép y n a, nên ti u lo i ch Nôm h i âm chính ph cũng bi n m t

N u như hi n tư ng tăng m nh t l

ch Nôm lo i A1 ch là x y ra cá bi t

ñ i v i m t s trư ng h p văn b n Nôm (2/5 văn b n) do các văn b n ñó ch u s chi ph i c a ñ c ñi m n i dung văn b n, thì ngư c l i, hi n tư ng bi n m t c a

ñ i c a c u trúc ng âm ti ng Vi t

NGHIÊN C U C U TRÚC CH NÔM H U KÌ T C P ð H TH NG …

3.1.2 T ng s ch Nôm m i văn

b n nói lên ñi u gì?

Khi th ng kê s ch Nôm ñã s

d ng trong 1000 lư t ch m(i văn b n

trên, có th nh n ra m t ñ c ñi m khá

thú v là: các văn b n có tính văn

chương và theo th văn v!n (H i xuân:

586 ch ; ðo n trư ng tân thanh: 579,

Kinh truy n: 493) s d ng nhi u ch

hơn, th m chí có th nhi u g p ñôi s

N u các văn b n ñư c l a ch$n trên

cho ta nh ng ch s th ng kê khác nhau,

thì có th khái quát hóa thành m t t l

S tương quan gi a t l trung bình v s ch và s lư t ch c a m(i

lo i c u trúc ñư c th hi n trong Bi u ñ) 4:

S ch S lư t

Lo i

S ch % (≈) S lư t % A1 199,0 44.28 412.8 41,28 A2 29,4 6.54 60.0 6,00

B 1,0 0.22 3.6 0,36 C1 34,6 7.70 92.2 9,22 C2 62,2 13.84 187.8 18,78

D 3,8 0.86 10.6 1,06 E1 0,4 0.09 1.0 0,1 E2 2,2 0.49 7.4 0,74 F1 64,6 14.38 105.6 10,56 F2 52,2 11.61 119.0 11,90

T ng 449.4 ch 100% 1000 lư t 100%

0 50

kì 1884-1945 là ch Hán, m c dù các

ch Hán y có th ựư c mư n dùng

ho c 2 ho c 3 y u t trong các y u t hình - âm - nghĩa c a chúng, trong ựó

ỘNôm na là cha mách quéỢ(16), t c là Ộch Nôm không ựư c ựi n ch hóaỢ đúng là trong l ch s Vi t Nam, ch Nôm chưa bao

gi ựư c chắnh th c ựi n ch hóa (hi u theo nghĩa là nhà nư c ban hành các văn

b n pháp quy trong ựó quy ự nh cách vi t

NGHIÊN C U C U TRÚC CH NÔM H U KÌ T C P ð H TH NG …

chính t c a ch Nôm), nhưng cái k t lu n

“Nôm na là cha mách qué” r t có th b/t

ngu)n t vi c ngư i ta ít chú ý ñ n tính

l ch ñ i và tính ñ)ng ñ i c a c u trúc ch

Nôm, “trói voi b# r$” khi n cho lo i văn t

này b hàm oan Cũng như m$i lo i văn t

khác, ch Nôm ph i tr i qua m t quá trình

phát tri n khá lâu dài ñ d!n ñư c ñ nh

ch Nôm có th b quy ñ nh b i phong

cách văn t tác gi và ñ c trưng phương

ng Vì m y l trên, cái g$i là “chu-n chính

t ” c a ch Nôm c!n ñư c xem xét th n

tr$ng và theo nhi u c p ñ , tránh ki u “trói

voi b# r$”, “vơ ñũa c n/m”!

Tôi cho r+ng, n u xem xét s bi t th

t hình (cùng ghi m t ng t ) trong m(i

văn b n Nôm, chúng ta có th rút ra nh n

xét v m c ñ chu-n chính t trong văn

b n Nôm y, ñó là m c ñ chu-n chính t

c p ñ “ñơn văn b n” Còn n u tính s

lư ng bi t th t hình nhi u văn b n, ví

d như v i 5 văn b n ñang xét, thì ít nh t chúng ta cũng có ñư c quang c nh v chu-n chính t c p ñ “ña văn b n” ñ i

v i 5 văn b n y Sau ñây là nh ng nghiên

c u ban ñ!u v 2 v n ñ này

3.2.1 Bi t th t hình c a ng t : nhìn t c p ñ “ñơn văn b n”

Khi xét riêng bi t t ng văn b n, m t

ñi u thú v là r t ít ng t có bi t th t hình Con s th ng kê sau ñây ñ nói rõ ñi u ñó:

S ng t có

bi t th t hình Văn b n

(m(i văn b n tính 1000

lư t ch Nôm)

S ng t trong 1000

lư ng

% (≈)

S bi t th

t hình c a m(i ng t

có bi t th

T ng s l!n xu t

hi n c a t t c các bi t th t hình

do Nguy n Kh/c Xuyên ñ i chi u

T P CHÍ HÁN NÔM s 4 (107) - 2011 NGUY N TU N C NG

B ng th ng kê trên cho bi t, trong ñ

dài văn b n 1000 lư t ch , m(i văn b n

nh ng con s h t s c n tư ng, nó cho

th y trong m(i văn b n Nôm h u kì, cách

vi t ch Nôm khá ch n chu, chu-n t/c, và

nh t quán V y có nghĩa là, c p ñ “ñơn văn b n”, khó có th ch p nh n cái ñ nh

lu n “Nôm na là cha mách qué”!

Sau ñây là danh sách các ng t

có bi t th t hình góc nhìn ñơn văn b n:

NGHIÊN C U C U TRÚC CH NÔM H U KÌ T C P ð H TH NG …

N u xét s khác nhau gi a các c p

bi t th , thì trong 25 trư ng h p nêu trên,

có 24 c p bi t th , b i c p bi t th c a

ng t "ngư i" xu t hi n ñ)ng th i hai

văn b n (Kinh truy n di n ca và H i

trúc ch Nôm thì hoàn toàn gi ng

nhau, và ñ u là các ch Nôm ý-âm

Trong 5 văn b n ñã l a ch$n, m(i

văn b n là m t “chu(i ngôn t ” ñ c l p

v i các văn b n còn l i N u ta ghép li n các “chu(i ngôn t ” y l i v i nhau, thì

ta có m t “chu(i ngôn t l n” g)m có 5 phân m nh là 5 chu(i ngôn t c a 5 văn

b n Cái “chu(i ngôn t l n” y ñư c

gi ñ nh là “m t văn b n” ña phong cách

v m t ngôn ng , văn t , th tài, n i dung Vì v y, v lí thuy t thì “chu(i ngôn t l n” y là hi n thân thu nh# c a

s t ng h p v ch Nôm và văn Nôm

m t m c ñ nào ñó, nó có giá tr cho

vi c ph n ánh các v n ñ v ch Nôm và văn Nôm c p ñ ph quát

V i cách suy nghĩ như v y, tác gi bài vi t ñã ghép g p 5000 lư t ch c a 5 văn b n ñ th ng kê s ng t và s bi t

th t hình, k t qu cho th y: t ng s

ng t là 1468, xu t hi n 5000 lư t, t!n

s xu t hi n trung bình c a m(i ng t

là 3,4 l!n Có nh ng ng t xu t hi n khá nhi u l!n nhưng ch m t văn b n,

là ñ c trưng ngôn ng c a văn b n ñó:

- Kinh truy n di n ca: chi 之 (12, tr

t k t c u trong ti ng Hán c ñ i), tri知 (6), trí知 (4, dùng thông v i trí 智), ñ u

là nh ng ng t hay xu t hi n trong

nguyên văn Trung dung, ñư c b n di n

ca mư n dùng

- ðo n trư ng tân thanh: ch 女市 (6)

vì hay nh/c ñ n ch em Thúy Ki u, xanh

- (9) vì ngôn ng văn chương t ưa màu s/c (xuân xanh, d m xanh, s xanh…)

警 (16), quan 官 (14), b 被 (10), ph m