triet hoc mac lênin 2021

Triết học MarxLenin hay học thuyết MarxLenin là một trong ba bộ phận cấu thành của chủ nghĩa MarxLenin, được Marx, Engels sáng lập vào giữa thế kỷ thứ XIX, sau đó được Lenin và các nhà macxit khác phát

Bien my.c tren xu~t ban phfun cua Thu' vi~n Quoc gia Vi~t Nam

Giao trlnh Triet h9c Mac - Lenin : Danh cho b~c d~i h9c h~ khong chuyen ly lu~ chinh ttj - H.: Chinh ttj Qu6c gia, 2021 - 496tr.; 21cm

ISBN 9786045765944

1 Triet h9c Mac-Lenin 2 Giao trlnh

335.4110711 - dc23

CTH0709p-CIP

BQ GlAO DlJC VA DAO T~O

BAN CHi D.,~:O BIEN S04N

1 D6ng chi Ph:pn Van Linh, Ph6 Tru:bng Ban Tuyen giao

Trung u:ong, Trudng Ban Chi d?o;

2 D6ng chi Bui Van Ga, Thu trubng Bi? Giao di;i.c va Dao t;;i.o,

Ph6 Tru'dng Ban Chi d?o;

3 D6ng chi Nguy~n Van Phuc, Thu trubng Bi? Giao dvc va

Dao t;;i.o, Ph6 Trudng Ban Chi d?o;

4 \D6ng chi Le Hai A.Ill, Thu tru:bng Bi? Giao dvc va Dao t;;i.o,

Ph6 Tru'dng Ban Chi d?o;

5 D6ng chi Mai Van Chinh, Uy vien Trung u:ong Dang,

Ph6 Tru:bng Ban T6 chuc Trung uon:g, Thanh vien;

6 D6ng chi Nguy~n Tr<;mg Nghia, Uy vien Trung uong

Dang, Ph6 Chu nhi~m T6ng cvc Chinh ttj Quari d9i nhan dan

.Vi~t Nam, B9 Qu6c phong, Thanh vien;

7 D6ng chi Nguy~n Van Thanh, Uy vien Trung uong

Dang, Thu trubng B9 Cong an, Thanh vien;

8 D6ng chi Tri~u Van Cudng, Thu tru:bng B9 N(?i Vl;t,

Thanh vien;

9 D6ng chi Huynh Quang HM, Thu tru:bng Bi? Tai chinh,

Thanh vien;

10 D6ng chi Nguy~n T~t Giap, Ph6 Giam d6c H9c vi~n

Chinh ttj qu6c gia H6 Chi Minh, Thanh vien;

11 D6ng chi Ph:pn Van Due, Ph6 Chu tich Vi~n Han lam Khoa h9c xa hQi Vi~t Nam, Thanh vien;

12 D6ng chi Nguy~n H6ng Minh, TcSng cvc tru:bng TcSng cvc

D;;i.y ngh~, B9 Lao d9ng - Thuong binh va Xa hQi, Thilnh vien

(Theo Quyf!t djnh so' 165-QDIBTGTW ngay 061612016, so' 1302-QDIBTGTW ngay 051412018, so' 1861-QDIBTGTW ngay 0410112019 cua Ban Tuyen giao Trung u'dng Dang)

HQI DONG BIEN so~

- PGS.TS Ph:;un Van Due, Chii tjch H9i dong

- PGS.TS Trlln Van Phong, Pho Chii tjch H9i dong

- PGS TS Nguy~n Tai Dong, Thu kj khoa h9c

-Thi~u tuong, GS TS Nguy~n Van Tai

-Thi~u tuong, GS TS Trudng Giang Long

- GS.TS Trlln Phuc Thang

- GS.TS Nguy~n Tr9ng Chu;in

- GS.TS Nguy~n Hung H~u

- GS.TS H6 Si Quy

- PGS.TSKH Luong Dinh Hai

- PGS.TS Nguy~n Anh Tua'.'n

- PGS.TS Triln Dang Sinh

- Mai Y~n Nga, Thu kf hanh chfnh

L{jJ GIOI THrtu

Thvc hi~n cac nghi quye't cua Dang v€ d6i moi can ban, toan

di~n giao dvc Va dao t?O dap Ung yeu cfiu Cua thdi ky Cong nghi~p

h6a, hi~n d?i h6a dfft mtoc, ngay 28/3/2014 Ban Bi thu: Trung U:dng Dang ban hanh Ke't lu?n s6 94-KL/TW "v€ vi~c tie'p tvc d6i moi vi~c hQC t?p ly lu?n chinh tr! trong M th6ng giao dvc qu6c dan" Ke't lu?n s6 94-KL/TW kh£ng dinh, d6i moi vi~c h9c t?p (bao g6m ca nc?i dung, chU:dng trinh, phudng phap giang d?y, xay d\fng dc?i ngii giao vien ) ly lu?n chinh ttj trong h~ th6ng giao dvc qu6c dan c6 tfim quan tr9ng chie'n lu<Jc; dclng th6i yeu cfiu d6i moi vi~c h9c t?p ly lu?n chinh tr! trong h~

th6ng giao dvc qu6c dan ph8_i t?O bU'.OC tie'n moi, CO ke't qua, chfft lu<Jng cao hdn, g6p phfin lam cho chu nghia Mac - Lenin, tu: tu:bng H6 Chi Minh va du:6ng 16i, quan di~m cua Dang gift vai tro chu d?o trong d6i s6ng xii hc?i; bao dam the' h~ tre Vi~t Nam luon trung thanh voi mvc tieu, ly tu:Clng cua Dang va voi che' de? xii hc?i chu nghia

Du:oi sv chu tri cua Ban Tuyen giao Trung udng Dang, Be? Giao dvc va Dao t?O, trvc tie'p la Ban Chi d?O bien SO?n chudng trinh, giao trinh ly lu?n chinh ttj, trong nhfing nam qua,

vi~c t6 chuc bien so?n b(> giao trinh cac mon ly lu?n chinh ttj du<Jc thvc hi~n nghiem tile, cong phu, c~n tr9ng voi nguyen t:ic

ccin phan dinh r6 n(>i dung cua tung do'i tu\:lng hqc, tung cap hc;>c,

b~c hqc, tranh trung Hip, d6ng thCJi bao dam tinh lien th6ng Phuong cham cua d6i moi vi~c hqc t~p ly lu~n chinh tr! la cling voi d6i moi vg n(>i dung phai d6ng thCJi d6i moi phuong phap giang d~y va hqc t~p theo huong sinh d(>ng, mem deo, phu h<;lp voi th1;tc ti~n ciing nhu dQ'i tu<;Jng hc;>c t~p; t~o du<;JC Sl;I' hung thu

va c6 trach nhi~m cho nguCJi d~y, ngliCJi hqc Do'i voi sinh vien

d~i hqc h~ kh6ng chuyen ly lu~n chinh ttj, ph3.i xay dl;l'.ng cac bai giang chung, t6ng h<;Jp cac van dg Cd ban nhat Vg chu nghia Mac - Lenin, tr9ng tam la ve chu nghia duy v~t bi~n chung, chu nghia duy v~t l!ch si'i, giin voi tu tuCing H6 Chi Minh va chu truong, duCJng lo'i cua Dang Sinh vien h~ chuyen ly lu~n chinh tr! ccin hqc t~p cac kiifo thuc sau r(>ng, dciy du hon, phu h<;Jp voi yeu cciu dao t~o

Trong qua trinh bien so~n, t~p th~ tac gia da ke thua n(>i dung cac giao trinh do H(>i d6ng Trung uong chi d~o bien so~n

giao trinh quo'c gia cac bi? mon khoa hqc Mac - Lenin, tu tuCing H6 Chi Minh va Bi? Giao ,d\lc va Dao t~o t6 chuc bien so~n

D6ng th(Ji, Ban Chi d~o, t~p th~ tac gia da tiep thu cac y kien g6p y cua nhieu t~p th€ ding nhu cac nha khoa hqc, giang vien cac truCJng d~i hc;>c trong ca nuoc Cho de'n nay, ve Cd ban b(> giao trinh da hoan thanh vi~c bien so~n theo nhung tieu chi

M ra Nh~m cung ca'p tai li~u giang d~y, hqc t~p cho giang vien, sinh vien b~c d~i hc;>c cua cac trudng d~i hc;>c, cao d&ng theo chuong trinh moi, Bi? Giao d\lc va Dao t~o pho'i h<;lp voi Nha xuat ban Chinh trt quo'c gia Sl;i th~t xuat ban b9 giao trinh ly lu~n chinh tr! danh cho b~c d~i hqc h~ chuyen va khong chuyen ly lu~n chinh tr!, g6m 5 mon:

- Giao trinh Triift hQc Mac - Lenin

- Giao tn'nh Kinh te' chfnh trj Mac - Lenin

- Giao trinh Chu nghfa xa h9i khoa hQc

- Giao trinh Tu tztdng H6 Chi Minh

- Giao tn'nh Ljch si1 Dang C9ng san Vi~t Nam

M~c du da c6 nhieu c6 g~ng trong qua trinh t6 chuc bien so:;tn, tiep thu cac y kien g6p y d~ hoan thi~n ban thao va xua't ban, song do nhieu ly do chu quan va khach quan, b(> giao trinh

ch~c ch~n kh6 tranh khOi nhung h:;tn che, thieu s6t, ccln du<;ic tiep tvc b6 sung, chinh slia va c~p nh~t Rat mong nh~n du<;ic cac y kien g6p y cua b:;tn d9c d~ b(> giao trinh du<;ic hoan thi~n hon trong nhung lcln xua't ban sau

Thu g6p y xin glii ve: Vv Giao dvc d:;ti h9c, B(> Giao dvc va Dao t:;to, s6 35 D:;ti C6 Vi~t, Ha N(>i; ho~c Nha xuat ban Chinh ttj quoc gia S1;t th~t, so 6186 Duy Tan, C.lu Giay, Ha N(>i, Email: suthat@nxbctqg.vn

Tran tr9ng gioi thi~u b(> giao trinh voi dong dao b:;tn d9c

Thang 6 nam 2021

BQ GlAO Dl)C VA DAO T~O NHA XUAT BAN CHINH TRJ QUOC GIA SlJ Tff!T

thuc dl.f<JC tht;iC cha'."t CUQC each illlitng trong trie't hQC do

C Mac va Ph Angghen tht;tc hi~n va cac giai dolitn hinh thanh, phat tri~n trie't hqc Mac - Lenin; vai tro cua trie't hqc Mac - Lenin trong d()i song xa h9i va trong thdi dliti ngay nay

2 V~ ky nang: Giup sinh vien bie't v~n d\lng tri thuc

da hqc lam co sa cho vi~c nh~n thuc nhung nguyen ly co ban cua trie't hqc Mac - Lenin; bie't da'."u tranh chong lliti nhung lu?n di~m sai trai phu nh?n sl;[ hinh thanh, phat tri~n trie't hqc Mac - Lenin

3 V~ tu' tudn.g: Giup sinh vien ctl.ng co nigm tin vao ban cha'.'t khoa hqc va each mlilng cua chu nghia Mac - Lenin n6i chung va trie't h9c Mac - Lenin n6i rieng

B.NQIDUNG

I-TRIET HOC vA v.AN DE co BAN CUA TRIET HOC

1 Khai luge v~ triet h9c

a) N guon gffc cua tri~t h9c

La m()t lo~i hlnh nh~n thuc d~c thu cua con ngu'6i, triet h9c ra ddi d ca phlidng Dong va phlidng Tay ggn nhu ciing m()t thCii gian (khoang tu the ky VIII den the ky VI trlioc Cong nguyen) t~i cac trung tam van minh lOn cua nhan lo~i thdi c6 d~i y thuc triet h9c xuat hi~n khong ng~u nhien., ma c6 ngu6n g6c thi;tc te' tu t6n t~i xa h9i vOi m9t trinh d(} nhat dinh cua S\f phat tri~n van minh, van h6a va khoa hQC Con ngu'di, voi ky v9ng dli<;lc dap ung nhu c~u vg

nh~n thuc va ho~t d()ng thi;tc ti~n cua minh da sang t~o ra nhung lu:~n thuyet chung nhat, c6 tinh h~ tho'ng, phan anh the gioi xung quanh va the' gioi cua chinh con nglidi Triet h9c la d~ng tri thuc ly lu~n xuat hi~n som nhat trong lich stl cac lo~i hinh ly lu~n cua nhan lo~i

Voi tli each la m()t hinh thai y thuc xa h()i, triet hQC c6 ngu6n go'c nh~n thuc va ngu6n g6c xa h9i

* Nguon gffc nh?.n thuc

Nh~n thuc the gioi la m()t nhu du ti;t nhien, khach quan cua con nglidi v~ m~t lich sU:, tu duy huyen tho~i

va tin nglic3ng nguyen thuy la lo~i hinh triet ly dgu tien

ma con ngu'di dung d~ giai thich th€ gioi bi fin xung quanh Ng-uCii nguyen thuy ket no'i nhung hi~u biet rCii r~c,

md h6, phi 16gich cua minh trong cac quan ni~m dfiy xuc cam va hoang tu'dng thanh nhung huygn tho?i d~ giai thich m9i hi~n tu<:jng Dinh cao cua tu duy huygn tho?i va tin ngu'dng nguyen thuy la kho tang nhung cau

chuy~n thfin tho?i va nhung ton giao Sd khai nhu' To tern giao, Bai v~t giao, Saman giao Th6i ky trie't h9c ra d6i ciing la thdi ky suy giam va thu h~p ph?m vi cua cac lo?i hinh tu duy huygn tho?i va ton giao nguyen thuy Trie't h9c chinh la hinh thuc tu duy ly lu~n dfiu tien trong Itch sl.i tu tu'dng nhan lo?i thay the' du'<;lc cho tu duy huygn tho?i va ton giao

Trong qua trinh s6ng va cai bie'n the' gioi, tung buoc con ngu'di c6 kinh nghi~m va c6 tri thuc vg the' gioi Ban dfiu la nhung tri thuc C"Q th~, rieng le, cam tinh Cung voi sl;i tie'n b9 cua san xua'."t va ddi s6ng, nh~n thuc cua con ngu'di dfin dfin d?t de'n trinh d9 cao hdn trong vi~c giai thich the' gioi m9t each h~ th6ng, 16gich va nhan qua M6i quan h~ giua cai da bie't va cai chu'a bie't la d6i tu'(jng, d6ng thdi la d9ng 11.;ic doi hoi nh~n thuc ngay cang quan tam sau sllc hdn de'n cai chung, nhung quy lu~t chung Sl;i phat tri~n cua tu' duy truu tu'(jng va nang 11.;ic khai quat trong qua trinh nh~n thuc se de'n luc lam cho cac quan di~m, quan ni~m chung nha'."t yg the' gioi va yg vai tro cua con ngu6i trong the' gioi d6 hinh thanh "'" d6 la luc trie't h9c xua'."t hi~n voi tu' each la m{>t lo?i hinh tu' duy ly lu~n d6i

l~p voi cac giao ly ton giao va trie't ly huygn thb?i

Vao th6i c6 d?i, khi cac lo?i hinh tri thuc con d trong tinh tr?ng tan ID?n, dung h<Jp Va Sd khai, CaC khoa h9C

d9c l~p chua hinh thanh, thi trie't h9c dong vai tro la d?ng

nh~n thuc ly lu~n t6ng hqp, giai quye't tat ca cac va'.'n dg ly lu~n chung vg t\f nhien, xa h9i va tu duy Tu bu6'i d~u lich sU' trie't h9c va toi t~n thdi ky trung c6', trie't h9c v&n la tri thuc bao trU.m, la "khoa h9c cua cac khoa h9c" Trong hang nghin nam d6, trie't h9c duqc coi la c6 su m~nh mang trong minh m9i tri tu~ cua nhan lo?i S\f dung hqp d6 cua trie't h9c, m9t m~t phan anh tinh tr?ng chu'.a chin mu6i cua cac khoa h9c chuyen nganh; m~t khac n6i len ngu6n goc nh~n

thuc cua chinh trie't h9c Trie't h9c khong th~ hinh thanh

tu manh dat trO'ng, ma phai d\fa vao cac tri thuc khac d~

khai quat va dinh huong ung d\mg Cac lo?i hinh tri thuc C\l th~ a the' ky VII truoc Cong nguyen th\fc te' da kha phong phu, da d?ng Nhieu thanh t\fu ma vg sau ngu'.di ta xe'p vao tri thuc co h9c, toan h9c, y h9c, ngh~ thu~t, kie'n true, quan S\f va ca chinh tri d chau A.u thdi bffy gid da d?t toi muc ma de'n nay V~n COn khie'°n con ngu'.di ng?C nhien Giai ph~u h9c c6' d?i da phat hi~n ra nhung ty l~ d~c bi~t can dO'i cua co th~ ngu'.di va nhung ty l~ nay da trd thanh nhung "chuftn m\fc vang" trong h9i h9a va kie'n true c6 d?i, g6p ph~n t?O nen m9t so' ky quan cua the' gioi 1 D\fa tren nhung tri thuc nhu' v~y, trie't h9c ra ddi va khai quat cac tri thuc rieng le thanh lu~n thuye't, trong d6 c6 nhung khai ni~m, ph?m tru va quy lu~t cua minh

l Xem Tuplin C.J & Rihll T.E.: Science and Mathematics in

Ancient Greek Culture (Khoa hQc va Toan hQc trong van h6a Hy L?.p

co' dt;ti), Oxford University Press, 2002

Nhu v~y, n6i den ngu6n g6c nh~n thuc cua triet hqc la n6i de'n slj hinh thanh, phat tri~n cua tu duy truu tuqng, cua niing llj.c khai -quat trong nh~n thuc cua con nglidi Dfn m(?t giai do:;m nha't dinh tri thuc C\l th~, rieng le v~ the gioi phai duqc t6ng hqp, truu tuqng h6a, khai quat h6a thanh nhung khai ni~m, ph:~.m trii, quan di~m, quy lu~t, lu~n thuyet du sue ph6 quat d~ giai thich the gioi Trie't h9c ra dC:li dap ung nhu d.u d6 cua nh~n thuc Do nhu c~u

cua slj t6n t:;i.i, con nglidi khong thoa man voi cac tri thuc rieng le, C\lC b<) Vg the gioi, cang khong thoa man VOi each giai thich cua cac tin digu va giao ly ton giao Tu duy trie't h9c b:it d~u tu cac trie'°t ly, tu Slj khon ngoan, tu tJ:nh yeu slj thong thai d~n hinh thanh cac h~ thong nhung tri thuc chung nhtlt vg the gioi

Trie't h9c chi xutlt hi~n khi kho tang tri thuc cua loai nglidi da hinh thanh duqc m<;>t van hi~u bie't nha'."t d!nh va tren co sa d6, tu duy cori ngu:C:li ciing da d:;i.t den trinh d<? c6 kha niing rut ra duqc cai chung trong muon van nhung slj ki~n, hi~n tuqng rieng le

* Nguon gifc xii h9i

Trie't h9c khong ra dC:li trong xa h9i mong mu('>i da man, nhu C Mac n6i: "Triet h9c khong treo lo liing a ngoai the gioi, ciing nhu b9 6c khong t6n t:;i.i hen ngoai con ngudi"1

• Triet h9c ra ddi khi ngn san xuat xa h<)i da c6 Slj phan cong lao d('>ng va loai nglidi da xulit hi~n giai clip,

1 C Mac va Ph Angghen: Toan t?p, Nxb Chinh tr! quoc gia,

Ha N<;>i, 2002, t.1, tr.156

tuc la khi che d9 c9ng san nguyen thuy tan ra, che d9 chiem huu no l~ da hinh thanh, phlfdng thuc san xua't d"Q'.a tren sd huu tu nhan vg tu li~u san xua't da xac dµih va (j

trinh d9 kha phat tri~n Xa h9i c6 giai ca'p va rn;m ap buc giai ca'p ha kh&c da du<;1c lu~t h6a Nha nuoc, cong Cl,1 tra'n

ap va digu hoa l<;li ich giai ca'p du trudng thanh, "tu ch6 la toi to cua xa h9i bien thanh chu nhan cua xa ht)i"1

thO'ng h6a cac quan ni~m, quan di~m thanh h9c thuyet, ly lu~n Nhung ngu6i xuat s&c trong tfing lOp nay da h~ thO'ng h6a thanh cong tri thuc thdi d~i duoi d~ng cac quan

di~m, cac h9c thuyet ly lu~n c6 tinh h~ thO'ng, giai thich du<JC S\J' V~n dt)ng, quy lu~t hay cac quan h~ nhan qua CUa m9t dO'i tu<Jng nha't dinh, du<Jc xa h9i cong nh~n la cac nha

1 C Mac va Ph Angghen: Toan t?.p, Sdd, t.22, tr.288

2 Xem Michael Lahanas: Education in Ancient Greece (Gi:fo

dµc thiJi Hy L?P ca· d?i), http://www.hellenicaworld.com/Greece/ Ancient/en/ AncientGreeceEducation.html

thong thai, cac trie't gia (Wise man, Sage, Scholars, Philosopher), tUc la cac nha tu tubng yg m6i quan h~ giua cac trie't gia voi d)i ngu6n cua minh, C Mac nh?n xet:

"Nhu'ng cac trie't gia khong mQC len nhu' nffm tu trai dff t,

hQ la san phfim Cua thdi d?i Cua m'i.nh, cua dan tQC minh,

ma dong sua tinh te' nhat, quy gia va VO hinh du'Qc t?p trung l?i trong nhung tu tubng trie't h9c"1

•

Trie't h9c xuat hi~n trong lich sli loai ngudi voi nhung digu ki~n nhu v?y va chi trong nhung digu ki~n nhu v?y -

la n9i dung cua van dg ngu6n g6c xa h9i cua trie't h9c

"Trie't h9c" la thu?t ngil duqc stl dl,lng Mn dfiu tien trong trudng phai Socrates (Xocrat) Con thu?t ngil "Trie't gia" (philosophos) dfiu tien xuat hi~n b Heraclitus (Heraclit), dung d~ chi ngu'di nghien CUU Vg ban chat cua SlJ' v?t2 Nhu v?y, trie't h9c chi ra d6i khi xa h9i loai ngudi da d?t de'n m9t trinh d9 tudng d6i cao cua san xuat xa hQi, phan cong lao d9ng xa h9i hinh thanh, cua cai tudng d6i

du thua, tu huu h6a tu li~u san xuat duqc lu?t dinh, giai

cip phan h6a r6 va m?nh, nha nuoc ra d6i Trong m9t xa

hQi nhu v?y, tftng lcJp tri thuc xuat hi~n, giao dl,lC va nha tru'dng hinh thanh va phat tri~n, cac nha thong thai da du rnlng ll;ic tu duy d~ truu tuqng h6a, khai quat h6a, h~

th6ng h6a toan bi) tri thuc thdi d?i va cac hi~n tu'Qng cua

1 C Mac va Ph Angghen: Toan t?.p, Sad, t.l, tr.156

2 Xem <PW1ocopllfl: <PW1ocopcKuii 3HljUl<JloneouttecKUii cJZoeapb

(Tri€t h9c: Tii diin Bach khoa tri€t h9c), http://philosophy.niv.ru/doc/

dictionary/philosophy/articles/62/filosofiya.htM, 2010

t6n t?i xa h9i d~ xay d\[ng nen cac h9c thuye't, cac ly lu~n, cac trie't thuye't Voi S\f t6n t?i mang tirih phap ly cua che' d9 sd huu tu nhan yg tu li~u san xua'.'t, cua tr~t t\[ giai ca'.'p

va cua b9 may nha nuoc, trie't h9c da mang trong minh tinh giai ca'.'p sau s&c, n6 cong khai tinh dang la phvc vt;i

cho l<;li ich cua nhung giai ca'.'p, nhung l\fc lu<;lng xa h9i nha'.'t dinh

Ngu6n go'c nh~n thuc va ngu6n go'c xa h(>i cua s\f ra ddi cua trie't hQC chi la S\f phan chia CO tinh cha'.°t tudng dQ'i d~ hi~u trie't h9c da ra ddi trong digu ki~n nao va voi nhung tign dg nhu the' nao Trong th\[c te' cua xa h9i loai nglidi khoang hdn 2.500 nam truoc, trie't h9c (j Athens hay Trung Hoa va An D9 c6 d?i dgu b~.t dfiu tu s\f rao giang cua cac trie't gia, khong nhigu nglidi trong so' h9 du<;Jc xa h9i thua nh~n ngay S\f tranh cai va phe phan thuC5ng kha quye't li~t d ca phudng Dong va phudng Tay, khong it quan di~m, h9c thuye't phai mai de'n nhigu the' h~ sau moi du<;lc khiing dinh, cling c6 nhftng nha trie't h9c phili hy sinh m?ng so'ng CUa minh d~ bao V~ hQC thuye't, quan di~m ma h9 cho la chan ly

Th\fc ra nhung b&ng chung th~ hi~n s\f hinh thanh trie't h9c hi~n khong con nhigu, da so' tai li~u trie't h9c thanh van thCii c6 d?i Hy L?p da ma'.'t, ho~c khong con nguyen v~n ThCii tign c6 d?i (Pre-Classical period) chi con l?i m9t it cac cau trich, chu giai va ban ghi t6m lu<;Jc do cac tac gia dcfr sau viet l?i Tat ca tac ph~m cua Plato (Platon), kh~ang m9t phfin ba tac ph~m cua Aristotle (Arixto't) va

m()t s6 it tac ph<lm cua Theophrastus, ngudi ke' thua Aristotle, da bi tha'.'t l?c M()t s6 tac ph<im chu Latinh va

Hy L?P cua trudng phai Epicurus (Epiquya) (341 - 270 trudc Cong nguyen), chu nghia Kh~c ky (Stoicism) va Hoai nghi lu~n cua thdi h~u van h6a Hy L?P ding v~y 1 •

b) Khai ni~m tri€t h9c

0 Trung Quoc, chu triet (f:[) da co tu ra't som, va

ngay nay, chu tri€t h9c (f&~) du<;1c coi la tuong duong voi thu~t ngu philosophia cua Hy L?p, voi y nghia la S\i truy tim ban cha'."t cua d6i tu<;1ng nh~n thuc, thudng la con ngudi, xa h()i, vu trl;l va tu tuang Trie't h9c la bi~u hi~n

Cao CUa trf tu~, la S\i hi~u bie'°t sau sllc Cua con nglidi Vg toan b() the' gioi thien - dia - nhan va dinh huong nhan sinh quan cho con ngudi

0 An D(>, thu~t rigli Dar'sana (trie't h9c) nghia goc la chiem nguiJng, ham y la tri thuc dl;ia tren ly tri, la con alidng suy ngfim d~ d~n dllt con nglidi de'n voi le phai

0 phuong Tay, thu~t ngu "trie't h9c" nhu dang du<;ic

sit dl;lng ph6 bie'n hi~n nay, cling nhu trong ta'.'t ca cac h~

th6ng nha trudng, chinh la <ptA.ocro<pia (tie'ng Hy L?p; du<;lc sit dl;lng nghia g6c sang cac ngon ngu khac: philosophy,

L Xem David Wolfsdorf: Introduction to Ancient Western Philosophy (Khiii lu?n ve' tri€t h9c ph!icJng Tay ca· d?i), https://pdfs semanticscholar.org/adl 7 /a4ae607f0ea4c46a5e49a3808d 7 ac26450c 5.pdf

philosophie, c)nrnocoqnur) Trie't hqc, philosophia, xua't hi~n

d Hy Llil-P c6 dlili, voi nghia la yeu me'n SlJ thong thai

Ngudi Hy Llil-P c6 d?i quan ni~m, philosophia vila mang nghla la giai thich vii tn;1., dinh huong nh~n thuc va hanh

vi, vUa nha'n ID?nh de'n khat v9ng tim kie'°m Chan ly Cua con ngu6i

Nhu v~y, cad phudng Dong va phudng Tay, ngay tu

d~u, trie't hqc da la ho?t d{>ng tinh th~n b~c cao, la lolili hinh nh~n thuc c6 trinh d<? truu tuqng h6a va khai quat h6a ra't cao Trie't hqc nhin nh~n va danh gia do'i tuqng thong qua thi;ic te' va thong qua hi~n tuqng quan sat duqc vg con ngu6i va vii tr\! N gay ca khi trie't hqc con bao g6m m9i thanh h;iu cua nh~n thuc, lo?i hinh tri thuc

d~c bi~t nay da t6n t?i voi tu each la m{>t hinh thai f

thuc xa h('>i

La lo?i hinh tri thuc d~c bi~t cua con nglidi, trie't h9c nao cling c6 tham v9ng xay di;ing nen buc tranh t6ng quat nha'.'t yg the' gioi va yg con nglidi Nhung khac voi cac lo?i hinh tri thuc xay d\fng the' gioi quan d\fa tren nigm tin va quan ni~m tudng tuqng yg the' gioi, trie't h9c sli d\].ng cac Cong C\] ly tinh, cac tieu chu~n lOgich va nhfing kinh nghi~m ma con ngudi da kham pha thvc t?i d~ di~n ta the' gioi va khai quat the' gioi quan b&ng ly lu~n Tinh d~c thu cua nh~n thuc trie't h9c th~ hi~n a d61

•

._i:~

1 Xem H<I>, PAH: HoeaR <jJWloco<jJcKaR 31ll/UKlloneoUJl (Bach khoa

thu triet h9c moi), Nxb Tu di~n Bach kn6a, Matxcdva, 2001, c.195

Bach khoa thli Britannica dinh nghfa: "Trie't h9c la sl.;i

xem xet ly tfnh, truu tu'qng va c6 phu'ong phap vg thl.;ic t~i

vai tinh each la m()t chinh th~ ho:;ic nhung khia c~nh ngn

tang cua kinh nghi~m va sv t6n t~i nguCJi Si;i truy vffn

trie't h9c (Philosophical Inquiry) la thanh ph~n trung tam cua lich sli tri tu~ cua nhigu ngn van minh"1

•

Bach khoa thu tri~t h<Jc m8i cua Vi~n Trie't h9c Nga xuff t ban nam 2001 dua ra dinh nghfa: Trie't h9c la hinh thuc d~c bi~t cua nh~n thuc va y thuc xii h<)i yg the' giai,

duqc th~ hi~n thanh h~ th6ng tri thuc vg nhung nguyen tiic Cd ban va ngn tang cua t6n t~i ngu'CJi, Vg nhfing d~c

tru'ng ban chfft nhfft cua m6i quan h~ giua con ngu'Cii vai tl.;i nhien, vai xii h<)i va_voi dCii s6ng tinh th~n 2 •

C6 nhigu dinh nghfa vg trie't h9c, nhung cac dinh nghfa thuCJng bao ham nhung n<)i dung chu ye'u sau:

- Trie't h9c la m<)t hinh thai y thuc xii h<)i

- Khach th~ kham pha cua trie't h9c la the' gidi (g6m ca the' gidi hen trong va hen ngoai con ngu'CJi) trong h~ th6ng chinh th~ toan v~n v6n c6 cua n6

- Trie't h9c giai thfch tilt ca m9i Sl.;i v~t, hi~n tu'qng, 'Cc qua trinh va quan h~ cua the' gidi, voi mvc dfch tim ra

1 Philosophy in "Encyclopedia Britannica" (Trie't h9c trong

"Bach khoa thu: Britanica"), https://www.britannica.com/topic/ philosophy "Philosophy - the rational, abstract, and methodical consideration of reality as a whole or of fundamental dimensions of human existence and exp&rience"

2 Xem H<I>, PAH: HoeaJt r/JU!locorjJcKaJt 3HlfUKJtoneoUR (Bach khoa

thli triet h9c mai), TaM :JFCe, c.195

nhung quy lu?t ph6 bien nhat chi ph6i, quy dinh va quye't dinh slj v?n d(>ng cua the' gioi, cua con ngu'.di va cua

tu duy

- Voi tu each la loliti hinh nh?n thuc d~c thu, d(>c l?p voi khoa hQC Va khac bi~t VOi t0n giao, tri thuc trie'°t hQC mang tinh h~ thcfog, 16gich va truu tu'.<Jng yg the gioi, bao g6m nhung nguyen t&c cd ban, nhung d~c trung ban chat

va nhung quan di~m ngn tang yg m9i t6n tli\.i

- Triet hQC la hlitt nhan cua the gioi quan

Triet hQC la hinh thai d~c bi~t cua y thuc xa h(>i, du9c th~ hi~n thanh h~ th6ng cac quan di~m ly lu?n chung nhat yg the gioi, yg con ngu'.di va yg tu' duy cua con ngu'.di trong the gioi fly

V oi slj ra ddi cua trie't hQc Mac - Lenin, trieft hQc la h~

thong quan di!m If lwftn chung nhi(t ve' the' gioi va vj trf con nglidi trong the~ giai d6, la khoa hQc ve' nhilng quy lu?t v?n d9ng, phat tridn chung nhfft cua tµ nhien, xa h9i

va tu: duy

Trie't hQC khac voi cac khoa hQC khac d tinh d~c thu CUa h~ th6ng tri thuc khoa hQC Va phu'.dng phap nghien cuu Tri thuc khoa hQc triet hQc mang tinh khai quat cao dva tren sv truu tu9ng h6a sau s&c vg the gioi, -vg ban chfit cu(>c s6ng con ngudi Phudng phap nghien cuu CUa triet hQC la xem xet the gioi nhu' IDQt chinh th~ trong m6i quan h~ giua cac yeu t6 va tim each dua ra m()t h~ th6ng cac quan ni~m v~ chinh th~ d6 Triet h9c

la sv di~n ta the gioi quan b&ng ly lu?n Digu d6 chi c6

th~ thvc hi~n duqc khi trie't h9c dva tren cd sd t6ng ke't toan bi? lich sit cua khoa h9c va lich sit cua ban than tu tudng trie't h9c

Khong phai m9i trie't h9c dgu la khoa h9c Song, cac h9c thuye't trie't · h9c dgu c6 d6ng g6p it nhigu, nhat dinh cho sv hinh thanh tri thuc khoa h9c trie't h9c trong lich sit;

la nhung "vong khau", nhung "m:it khau" tren "du6ng xoay 6c" VO t:itn cua lich sit tu tudng trie't h9c nhan lo?i Trinh di? khoa h9c cua mqt h9c thuye't trie't h9c phi;i thuqc vao sv phat tri~n cua d6i tuqng nghien cuu, h~ th6ng tri thuc va h~ th6ng phudng phap nghien cuu

c) D6i tli<Jng cua triift h9c trong Jjch sil'

Cung voi qua trinh phat tri~n cua xa hqi, nh:itn thuc

va ban than trie't h9c, tren th1;tc te', nqi dung d6i tuqng cua trie't h9c ding thay d6i trong cac trudng phai trie't h9c khac nhau

D6i tuqng cua trie't h9c la cac quan h~ ph6 bie'n va cac quy lu:itt chung nhat cua toan bi? tv nhien, xa hqi va

tu duy

N gay tu khi ra d6i, trie't h9c duqc xem la hinh thai cao nhat cua tri thuc, bao ham trong n6 tri thuc cua tat ca cac linh vt;ic ma mai vg sau, tu the' ky XV de'n the' ky XVII, moi dfin th:ui?c vg cac ,nganh khoa h9c rieng "Ngn trie't h9c tv nhien" la khai ni~m chi trie't h9c b phudng Tay thC:li ky bao g6m tat ca nhung tri thuc ma con nguC:li c6 dUQC, truoc he't la CaC tri thuc thuqc khoa hQC t\J nhien

sau nay nhu toan h9c, v?t ly h9c, thien van hqc Theo

S Hawking, I Kant (Canto) la ngudi dung a dlnh cao nha'.'t trong s6 cac nha trie't hqc vi d~i cua nhan lo~i - nhung ngudi coi "toan b9 kien thuc cua loai nglidi trong d6 c6 khoa hqc tl;i nhien la thUQC linh Vl.jc cua hq"1 Day la nguyen nhan lam nay sinh quan ni~m vila tich ci;tc vila tieu ci;tc r&ng, tritt h9c la khoa h9c cua m9i khoa h9c

O thC1i ky Hy L~p c6 d~i, ngn triet hqc ti;t nhien da d~t duc;1c nhung thanh ti;tu VO cung ri;tc rd, ma "cac hinh thuc muon hinh muon ve cua triet hqc Hy L~p, da c6

m~m m6ng va dang nay nd h~u het ta'.'t ca cac lo~i the gioi quan sau nay"2

- nhu danh gia cua Ph Angghen Anh hudng cua triet hqc Hy L~p c6 d~i con in d~m da'.'u

a'.'n den si;t phat tri~n cua tu tuang triet hqc d Tay Au mai vg sau

0 Tay Au thdi trung c6, khi quygn li;tc cua Giao h9i bao trum mqi linh vi;tc ddi s6ng xa h9i thi triet h9c tra thanh nu ti cua th~n h9c3

• Ngn tritt h9c tµ nhien bi thay

b&ng ngn tritt h9c kinh vi~n Triet h9c trong dem trudng trung c6 chiu si;t quy dinh va chi pho'i cua h~ tu tudng Kit6 giao D6i tuc;lng cua trie't h9c Kinh vi~n chi t?p trung vao cac chu dg nhu nigm tin ton giao, thien dudng,

1 Xem S.W Hawking: Luge sl:i thCli gian, Nxb Van h6a

Thong tin, Ha Ni}i, 2000, tr.214-215

2 C Mac va Ph Angghen: Toan t?,p, Sdd, t.20, tr.491

3 Xem Gracia, Jorge J.E.; Noone, Timothy B.: A Companion to Philosophy in the Middle Ages, Oxford: Blackwell, 2003, p.35

dia ngi;ic, m?c khai ho?c chti giiii cac tin clieu phi the' tl,lc nhung nt?i dung n?ng ve tu bi~n Phai de'n sau "cut?c each m?ng'' Copernicus (Copecn:ich), cac khoa hQC Tay Au the' ky XV, XVI moi dftn ph1,1.c hung, t?o cd sd tri thuc cho Sl.j phat tri~n moi CUa trie't hQC

-Cung voi sl.j hinh thanh va cling c6 quan h~ san xua'.'t

tu ban chu nghfa, d~ dap ling cac yeu cfiu cua thl.jc ti@n, d?c

bi~t yeu cftu cua san xua'.'t cong nghi~p, cac bi? mon khoa h9c chuyen nganh, truoc het la cac khoa h9c thl.jc nghi~m da ra dCli Nhung phat hi~n Ion ve d!a ly va thien van cung nhung thanh tl.ju khac cua khoa hQC thl.jc nghi~m the ky xv -XVI

da thtic d~y cut?c da'.'u tranh giua khoa h9c, trie't h9c duy v~t voi chu nghfa duy tam va ton giao Va'.'n de d6i tu<;ing cua triet hQC b&t dfiu du<;ic di~.t ra Nhung dinh cao moi trong chu nghfa duy v~t the ky XVII - XVIII da xua'.'t hi~n d Anh, Phap, Ha Lan voi nhung d?i bi~u tieu bi~u nhu F Bacon (Baycdn), T Hobbes (H6pxd) (Anh), D Diderot (Diddro), C Helvetius (Henvetiut) (Phap), B Spinoza (Xpinoda) (Ha Lan) V.I Lenin d?c bi~t danh gia cao cong lao cua cac nha duy v~t Phap thCii ky nay d6i voi sl.j phat tri~n chu nghfa duy v~t trong lich sli triet h9c truoc

C Mac V.I Lenin viet: "Trong su6t ca lich sli hi~n d?i cua chau Au va nha'.'t la vao cu6i the' ky XVIII, d nuoc Phap, ndi da di@n ra IDQt CUQC quye'°t chie'°n ch6ng ta'.°t ca nhung rac rudi cua thCii trung c6, ch6ng che' di? phong kien trong cac thiet che' va tu tudng, chi c6 chu nghfa duy v~t la triet h9c duy nha'.'t tri~t d~, trung thanh voi ta'.'t ca m9i h9c thuyet

cua khaa h9c tv nhien, thu dich voi me tin, voi th6i d~l.O due gia, v.v."1

• Ben ci;mh chu nghia duy v?t Anh va Phap the' ky XVII - XVIII, tu duy trie't h9c ciing phat tri&n m~nh trang cac h9c thuye't trie't h<;>c duy tam, dinh caa la Kant va G.W.F Hegel (Heghen), d~i bi&u xua'.'t s:ic cua trie't h9c c6 di&n Due

Trie't h9c t~a digu ki~n cha S\i ra dC1i cua cac khaa hQC, nhung S\i phat tri&n CUa CaC khaa hQC chuyen nganh ciing tung buoc x6a bo vai tro cua trie't h9c tv nhien cu, lam pha san tham v9ng cua trie't h<;>c mu6n dong vai tro

la "khaa h9c cua cac khaa h9c" Trie't h9c Hegel la h9c thuye't trie't h9c cu6i cung th~ hi~n tham v9ng d6 Hegel tl;i cai trie'°t hQC cua minh la mQt h~ th6ng nh?n thuc ph6 bie'n, trang d6 nhung nganh khaa h9c rieng bi~t chi la nhung m:it khau phl,l thUQC vaa trie'°t hQC, la logich hQC ung dvng

Haan canh kinh te' - xa h9i va S\i phat tri&n m~nh me cua khaa h9c vaa d~u the' ky XIX da d~n de'n S\i ra ddi cua trie't h9c Mac Da~n tuy~t tri~t d& voi quan ni~m trie't h9c

la "khaa h9c cua cac khaa h9c", trie't h9c Mac xac dinh clffi tli<jng nghien cuu cua minh la tiep tµc giai quyeft mffi quan h~ gifia ton t?i va tli duy, gifia v{it chi{t va y thuc tren l{ip trlidng duy v?t tri~t cJd va nghien cuu nhfing quy lu?t chi.mg nhi{t cua tq nhien, xii h9i va tli duy

Cac nha trie't h9c macxit vg sau da danh gia, voi C Mac,

1 V.I Lenin: Toan t?p, Nxb Chinh tri qu6c gia, Ha N<;>i, 2005, t.23, tr.50

l~n d~u tien trong lich slf, doi tu<;ing ell.a trie't h9c du9c xac l?p mc?t each h<;ip ly

Van dg tu each khoa h9c ell.a trie't h9c va doi tu<;ing ell.a trie't h9c da gay ra nhung cu9c tranh lu?n keo dai cho de'n hi~n nay Nhigu h9c thuye't trie't h9c hi~n d~i d phudng Tay muon tu bo quan ni~m truygn thong vg triet hQC, xac dinh doi tu<;ing nghien cuu rieng cho minh nhu mo ta nhung hi~n tu<;ing tinh th~n, phan tich ngft nghfa, chu giiii van ban

M~c du v?y, cai chung trong cac h9c thuye't trie't h9c la nghien cuu nhung van dg chung nhat ell.a gioi tl;i nhien, ell.a xa h(>i va con nguC:ii, moi quan h~ ell.a con nguC:ii, ell.a tu duy con ngliC:ii n6i rieng voi the' gioi

d) Triet h<;>c - h?t nhan ly lu?.n cua the giai quan

* The' giai quan

Nhu c~u W nhien ell.a con ngliC:ii vg m~t nh?n thuc la muon hi~u bie't de'n t?n cung, sau sllc va toan di~n vg m9i hi~n tu<;ing, slJ v?t, qua trinh Nhung tri thuc ma con nguC:ii va ca loai nguC:ii d thC:ii nao ding c6 h~n, la ph~n qua nho be so voi the' gioi c~n nh?n thuc D6 la tinh huong c6 van dg cua m9i tranh lu?n trie't h9c va tan giao B~ng tri tu~ duy ly, kinh nghi~m va sl;i m~n cam ell.a minh, con nguC:ii buc;>c phiii xac dinh nhung quan di~m vg toan be;> the' gioi lam Cd Sd d~ dinh huong cho nh?n thuc Va hanh dQng cua minh D6 chinh la the' gioi quan Tudng W nhu cac tien dg, voi the' gioi quan, sl;i chung minh nao ding khong

du can cu, trong khi nigm tin l~i mach bao de? tin c?y

"The gioi quan" la khai ni~m c6 gO'c tu tieng Due

"Weltanschauung'', llin dllu tien du<Jc Kant sti dvng trong tac ph~m Phe phan nang Jµc phan doan (Kritik der Urteilskraft, 1790), dung d~ chi the' gioi quan sat du9c voi nghfa la the' gioi trong S\i cam nh~n CUa con ngudi Sau d6, F Schelling (Selinh) da b6 sung them cho khai ni~m nay m(>t n<)i dung quan tr9ng la khai ni~m the gioi quan luon c6 s&n trong minh m<)t so d6 xac dinh vg the gioi, m(>t SO de) ma khong c&n toi m(>t S\i giai thich ly thuyet nao ca Chfnh theo nghia nay ma Hegel da n6i den "the gioi quan d:;w due", J Goethe (Got) n6i den "the gioi quan tho ca", con L Ranke (Ranhco) n6i den "the gioi quan tOn giao"1

• K~ tu d6, khai ni~m the gioi quan nhu each hi~u ngay nay da ph6 bien trong tat ca cac trudng phai triet h9c

Khai ni~m th€ gi.{Ji quan, hi~u m<)t each ngiin g9n, la h~ thO'ng quan di~m cua con nglidi vg the gioi C6 th~ dinh nghla: Th€ gi.ai quan la khai ni~m tri€t h9c chi h~ th6ng cac tri thuc, quan didm, tinh cam, niem tin, Jj tlidng xac djnh ve' th€ giai va ve' vj trf czia con nglidi (bao ham ca ca nhan, xa h9i va nhan lm;ti) trong the' gi.ai do The' gi.ai quan

1 Xem HeKpacoBa H.A., HeKpacoB CJif : Mupoeosspe1tue KaK o6beKm pwzocopCKOU pep!leKCUU (Th{ giai quan vai tfnh each Ja Slf phan tu' trie't hqc), "CoBpeMeHIIb1e Hay:c<.oeMKHe TeXHonormi' N2 6, 2005, crp 20-23

http://www.rae.ru/snt/?section=content&op=show_article&article_i d=4116, lllerrep M <l>1moco<}lcKoe MHpOB033peHHe, M36paHHbie npoH3Be,n:emrn, M., 1994

quy djnh cac nguyen tic, thai df), gia trj trong djnh hliang nh?n thuc va ho?t df)ng thqc ti~n cua con nglidi

Cac khai ni~m "Bue tranh chung ve the' gioi", "Cam nh~n ve the' gioi'', "Nh~n thuc chung ve CUQC d(Ji" kha g~n gU.i voi khai ni~m the' gioi quan The' gioi quan thuCing du<Jc coi la bao ham trong n6 nhan sinh quan - vi nhan sinh quan la quan ni~m cua con ngudi ve d(Ji so'ng voi cac nguyen t&c, thai de? va dinh huong gia ttj cua ho?t d<}ng con nglidi

Nhung thanh ph~n chu ye'u cua the' gioi quan la tri thuc, niem tin va ly tuCing; trong do tri thuc la co sCI tr"9'.c tie'p hinh thanh the' gioi quan, nhung tri thuc chi gia nh?p the' gioi quan khi da du<Jc ki~m nghi~m it nhieu trong th"9'.c ti~n va trCI thanh niem tin Ly tuCing la trinh de? phat tri~n cao nhat cua the' gidi quan Vdi tinh each

la h~ quan di~m chi d~n tu duy va hanh d<}ng, the' gioi quan la phuong thuc d~ con nguCii chie'm linh hi~n th"9'.c, thie'u the' gidi quan, con nguCii khong c6 phuong hudng hanh d<}ng

Trong lich sli phat tri~n cua tu duy, the' gidi quan th~ hi~n duoi nhieu hinh thuc da d?ng khac nhau, nen ding du<Jc phan lo?i theo nhieu each khac nhau Ch:lng h?n, the' gioi quan ton giao, the' gidi quan khoa hQC Va the' gioi quan trie't hQC Ngoai ba hinh thuc chu ye'u nay, con c6 th~ c6 the' gioi quan huyen tho?i (m<}t trong nhung hinh thuc th~ hi~n tieu bi~u la Than tho?i Hy L?p); theo nhung can

CU phan chia khac, the' gidi quan con dUQC phan lo?i theo

cac thdi d?i, cac dan t9c, cac t9c ngudi, ho~c the' gioi quan kinh nghi~m, the' gioi quan thong thuC:ing 1

The' gioi quan chung nha't, ph6 bie'n nha't, du<;ic stl dvng (m(>t each y thuc ho~c khong y thuc) trong m9i nganh khoa h9C va trong toan b(> dC:ii song xa h(>i la the' gioi quan trie't hc;>c

* H?t nhan ly lu?n cua the' gioi quan

N6i trie't hqc la h?t nhan cua the' gioi quan, bCii: Thu nhr£t, ban than trie't hqc chinh la the' gioi quan Thu hai,

trong cac the' gioi quan khac nhu the' gioi quan cua cac khoa hQC C\l th~, the' gioi quan Cua cac dan tQC, hay cac thdi d?i trie't hc;>c bao gid ding la thanh ph&n quan tr9ng, dong vai tro la nhan to' co't loi Thu ba, voi cac lo?i the' gioi quan ton giao, the' gioi quan kinh nghi~m hay the' gioi quan thong thudng , trie't hqc bao gid cling c6 anh hudng

va chi pho'i, du c6 th~ khong ti.;i giac Thu tu, the' gioi quan trie't hqc nhu the' nao se quy d:inh cac the' gioi quan va cac quan ni~m khac nhu the'

The' gioi quan duy v~t bi~n chung du<;ic coi la dinh cao Cua cac lo?i the' gioi quan da tUng CO trong lich Stl vi the' gioi quan nay doi hoi the' gioi phai du<;ic xem xet di;ia tren nhung nguyen ly yg mo'i lien h~ ph6 bie'n va nguyen ly yg S\f phat tri~n Tu day, the' gioi va con ngu'di du<;ic nh~n thuc

1 Xem Mupoeo33peuue, <PUlloco<iJcKuu 31l'/,fUKlloneiJuttecKuu CJWeapb

(The' gim quan, Tii di.tin b8.ch khoa trie't hqc) (2010), http://philosophy

niv.ru/doc/dictionary/philosophy/fc/slovar - 204 - 2.htm#zag - 1683,

2010

theo quan di~m toan di~n, lich Stl, C\J th~ Va phat tri~n The gioi quan duy v~t bi~n chung bao g6m tri thuc khoa h9c, niem tin khoa h9c va ly tlidng each ml.jlng

Khi thi;i:c hi~n chuc nang cua m'i.nh, nhung quan di~m the gioi quan luon c6 xu huong du<;ic ly tubng h6a thanh nhung khuon m~u van h6a dieu chinh hanh vi Y nghfa to lOn cua the gioi quan th~ hi~n trlioc het fa d di~m nay The gioi quan dong vai tro d~c bi~t quan tr<;>ng trong CUQC sO'ng CUa Con nglidi Va Xa hQi loai nglidi, bdi le:

Thu nhat, nhung van de du<;ic triet h9c d~t ra va tim 16i giai dap truoc het la nhung van de thu{>c the gioi quan

xac l~p phuong thuc tu duy h<;lp ly va nhan sinh quan tfch ci;i:c trong kham pha va chinh ph\J.C the gioi Trinh d9 phat tri~n CUa the gioi quan fa tieu chi quan tr9ng danh gia S\( trlidng thanh cua m6i ca nhan ding nhli cua m6i c{>ng d6ng xa h9i nhat dinh

The gioi quan ton giao ding la the gioi quan chung nhat, c6 y nghia ph6 bien dO'i voi nh~n thuc va hol.jlt d{>ng thi;tc ti~n cua con nglidi Nhung do ban chat la d~t niem tin vao cac tin dieu, coi tin nglidng cao hon · ly tri, phu nh~n tinh' khach quan cua tri thuc khoa h9c nen khong dli<;IC ung d\lng trong khoa hQC va thlidng d~n den sai l~m, tieu ci;tc trong ho?t d{>ng thi;i:c ti~n The gioi quan ton giao phu h<;lp hon voi nhung trlidng h<;lp con nglidi khong th~ giai thich Tren thi;i:c te, c6 khong it nha khoa h9c sung dl.jl.O

ma v~n c6 phat minh, nhling voi nhftng trlidng h<;ip nay,

m9i giai thich b~ng nguyen nhan ton giao deu khong thuye't phvc; c~n phai ly giai ky lu'dng hdn va sau s~c hdn

b~ng nhung nguyen nhan Vu'Qt ra ngoai gioi hi;m Cua nhung tin digu

Khong it ngu'Cii, trong d6 c6 cac nha khoa hc;>c chuyen nganh, thu'Cing dinh kie'n voi trie't h9c, khong thua nh~n trie't hc;>c c6 anh hu'dng hay chi phoi the' gioi quan cua minh Tuy nhien, voi tu each la m()t loi;li tri thuc vi mo, giai quye't cac va'.'n dg chung nhat cua dCii song, gn giau sau trong m6i suy nghl va hanh vi cua con ngu'di, tu' duy trie't h9c la m()t thanh to huu cd trong tri thuc khoa hc;>c ciing nhu' trong tri thuc thong thu'dng, la ch6 d\{a tigm thuc cua kinh nghi~m ca nhan, du cac ca nhan C\l th~ CO hi~u bie'°t d

trinh d() nao va thua nh~n de'n dau vai tro cua trie't h9c Con ngu'di khong c6 each nao tranh du'QC vi~c phai giai quye't cac quan h~ ng~u nhien - tat ye'u hay nhan qua trong hoi;lt d()ng cua he;>, ca trong hoi;lt d()ng khoa hc;>c chuyen sau ciing nhu trong dCii sang thuCing ngay Nghla

la, du hi~u bie'°t sau hay nong Ci;ln yg trie't hQC, du yeu thich hay ghet bo trie't h9c, con ngu'Cii v~n bi chi pho'i bdi trie't h9c, trie't hc;>c v~n c6 m~t trong the' gioi quan cua m6i ngu'di Vfi.n dg chi la thu trie't h9c nao se chi pho'i con ngu'Cii trong hoi;lt d()ng cua he;>, d~c bi~t trong nhung phat minh, sang ti;lO hay trong Xtl ly nhung tinh huong gay cfi.n cua dCii s6ng

Trong tac ph~m Bi~n chung cua tµ nhien Ph Angghen

da vie't: "Nhung ai phi bang trie't h9c nhigu nhat li;li

chinh la nhung ke no l~ cua nhung tan tfch thong t1,1.c h6a, t6i t~ nha'.'t cua nhung hqc thuyet triet h<;>c t6i t~ nha'.'t

Du nhung nha khoa h<;>c tl;i nhien c6 lam gi di nua thi h<;> cilng v&n bi triet h<;>c chi phoi Va'.'n dg chi (J ch6 h<;> mu6n

bi chi ph6i bbi m()t thu triet h<;>c t6i t~ hc;ip m6t, hay h<;> mu6n duqc huong d&n bbi m()t hinh thuc tu duyJy lu~n

dl;ia tren SlJ' hiJu biet Vg lich Sd tu tudng va nhung thanh tl;iu cua n6"1

Nhu v~y, tren thi;tc te voi tu each la h~t nhan ly lu~n,

triet h<;>c chi ph6i m9i the gioi quan, du nglidi ta c6 chu y

va thua nh~n digu d6 hay khong

2 Van d~ Cd ban cua trie't h9c

a) N9i dung v8'n de' Cd ban cua triet h9c

Triet hqc, khac voi m9t s6 lo~i hinh nh~n thuc khac, truoc khi giai quyet cac Vffn dg C\J thJ Cua minh, no bu(}c phai giai quyet m()t va'.'n dg c6 y nghia ngn tang va la diJm xua'.'t phat d~ giai quyet ta'.'t ca nhung va'.'n dg con l~i - va'.'n

dg vg m6i quan h~ giua v~t cha'.'t voi y thuc Day chinh la

v8'n de' Cd ban cua triet h<;>c Ph Angghen viet: ''Vffn dg Cd

ban !On cua m9i triet hqc, d~c bi~t Ia cua triet hqc hi~n

d~i, la va'.'n dg quan h~ giua tu duy voi t6n t~i" 2 •

B&ng kinh nghi~m hay ly tri, con nglidi dgu phai thua

nh~n r&ng, ta'.'t ca cac hi~n tlic;lng trong the gioi nay chi c6

1 C Mac va Ph Angghen: Toan t?-p, Sad, t.20, tr.692-693

2 C Mac va Ph Angghen: Toan t?.p, Sad, t.21, tr.403

th~, ho~c la hi~n tu'<;lng v~t chat, t6n t~i hen ngoai va d()c l?p vdi y thuc con ngu'di, ho~c la hi~n tu'<;lng thu()c tinh th:in, y thuc cua chinh con ngu'di Nhung dO'i tu'<;ing nh~n thuc l~ lung, huyen bf, hay phuc t~p nhu linh h6n, da'.'ng sieu nhien, linh cam, VO thuc, v~t th~, tia vii tn;1., anh sang, h~t Quark, h~t Strangelet, hay tru6ng (Sphere) , ta'.'t ca cho de'n nay v~n khong phai la hi~n tu'<;lng gi khac n&m ngoai v~t cha'.'t va y thuc D~ giai quye't du<;ic cac va'.'n

de chuyen sau CU.a tUn.g h9c thuye't vg the' gidi, cau hoi d~t

ra dO'i voi trie't h9c truoc he't v~n la: The' gioi t6n t~i hen ngoai tu' duy con ngu'di c6 quan h~ nhu' the' nao vdi the' gidi tinh th:in t6n t~i trong y thuc con ngu6i? Con ngu'di c6 kha nang hi~u bie't de'n dau ve sv t6n t~i thvc cua the' gidi? Ba'.'t

ky tru'dng phai trie't h9c nao ding khong th~ lang tranh giai quye't va'.'n de nay - Mm quan h~ giila v?t ch§t va j

thuc, giila ton t{li va tu duy

Khi giai quye't va'.'n de eel ban, m6i trie't h9c khong chi xac dinh nen tang va di~m xua'.'t phat cua minh d~ giai quye't cac van de khac ma thong qua d6, l~p tru'dng, the' gidi quan cua cac h9c thuye't va cua cac trie't gia cilng du'<;ic xac dinh

Van de eel ban cua trie't h9c c6 hai m~t, tra 1C5i hai cau hoi ldn

Mijt thu nh§t: Giua y thuc va v~t cha'.'t thi cai nao c6 truoc, cai nao c6 sau, cai nao quye't dinh cai nao? N6i each khac, khi tim ra nguyen nhan cuO'i cung cua hi~n

tu9ng, sv v~t, hay sv v~n d.9ng dang c~n phai giai thich,

thi nguyen nhan v~t cha'."t hay nguyen nhan tinh th&n dong vai tro la cai quye't dinh

the' gi(5i hay khong? N6i each khac, khi kham pha S\i v~t

va hi~n tuqng, con nguCii c6 dam tin d.ng minh se nh?n thuc dli<;IC S\i v?t Va hi~n tliQng hay khong

Cach tra lCii hai cau hoi tren quy d!nh l?p truCing cua nha trie't h9C Va CUa trlidng phai trie't h9C, xac dinh vi~c

hinh thanh cac trlidng phai lOn Cua trie't h9C

b) Chu nghfa duy v:[it va chu nghfa duy tam

Vi~c giili quye't m~t thu nha'."t cua va'."n dg Cd ban cua trie't h9C da chia cac nha trie't h9C thanh hai trlidng phai

lOn Nhung ngttCii cha d.ng v?t cha'."t, gioi t\i nhien la cai co

truoc va quye't dinh y thuc cua con nglidi duqc g9i la cac nha duy v?t H9c thuye't cua h9 hqp thanh cac man phai khac nhau cua chu nghfa duy v?t, giai thich mC?i hi~n tuqng cua the' gioi nay b&ng cac nguyen nhan v?t cha'."t -nguyen nhan t?n cung cua mC?i v?n d()ng cua the' gioi nay

la nguyen nhan v?t cha'."t Ngttqc l:;ti, nhung ngliCii cha r&ng

y thuc, tinh th&n, y ni~m, cam giac Ia cai c6 truoc gioi tl;i

nhien, duqc g9i la cac nha duy tam Cac hC?C thuye't cua h9 hqp thanh cac phai khac nhau cua chu nghia duy tam, chu trlidng giili thich toan b() the' gioi nay b&ng cac nguyen nhan tu tlidng, tinh th&n - nguyen nhan t?n cung cua m9i v?n d()ng cua the' gioi nay la nguyen nhan tinh th&n

- Chu nghfa duy v:[it: Cho de'n nay, chu nghfa duy v?t

da duqc th~ hi~n duoi ba hinh thuc cd ban: chu nghfa

duy v?t cha'.'t phac, chu nghia duy v?t sieu hinh va chu nghia duy v?t bi~n chung

cua cac nha trie't h9c duy v?t thCli c6 dl;li Chu nghia duy v?t thCli ky nay thua nh?n tinh thu nha'.'t cua v~t cha'.'t nhu'ng ll;li d6ng nha'.'t v~t cha'.'t voi m(>t hay m9t sO' cha'.'t C\l

th~ cua v~t chat va du'a ra nhung ke't lu?n ma yg sau ngu'Cli ta thay mang n~ng tinh tn;tc quan, ngay thd, chat phac Tuy hl;ln che' do trinh d9 nh~n thuc thCli dl;li vg v~t

chat va cau true v~t chat, nhu'ng chu nghia duy v~t chat phac thdi c6 dl;li Ve Cd ban fa dung vi no da lffy ban than gioi tl,i nhien d~ giai thich the' gioi, khong vi~n de'n th~n linh, thu'<;ing de' hay cac l\fc lu'<;ing sieu nhien

hai trong lich si':i cua chu nghfa duy v~t, th~ hi~n kha r6 a

cac nha trie't h9c the' ky XV de'n the' ky XVIII va di~n hinh

la (J the' ky XVII, XVIII Day la thCli ky ma cd h9c c6 di~n

dl;lt du'<;ic nhung thanh tl,fu r\fc rd nen trong khi tie'°p t\lC phat tri~n quan di~m chu nghia duy v~t thC:li c6 dl;li, chu nghfa duy v?t giai dol;ln nay chiu S\f tac dQng ml;lnh me Cua phu'dng phap tu' duy sieu hinh, Cd gioi - phu'dng phap nhin the' gioi nhu' m9t c6 may kh6ng 16 ma m6i b9 ph~n

tl;lO nen the' gioi do Vg Cd ban d trong trlil.ng thai bi~t l?p va tinh tl;li Tuy khong phan anh dung hi~n th\fc trong toan C\lC nhung chu nghfa duy v~t sieu hinh da g6p ph~n khong nho vao vi~c dfly lui the' gioi quan duy tam va ton giao, d~c bi~t la 6 thC:li ky chuy~n tie'p tu dem tru'dng trung c6 sang thoi phi;ic hung

+ Chu nghia duy viftt bi~n chung la hinh thuc Cd ban thu ba cua chu nghfa duy v?t, do C Mac va Ph Angghen xay dvng vao nhung nam 40 cua the' ky XIX, sau d6 du<Jc V.I Lenin phat tri~n Voi sv ke' thua tinh hoa cua cac h<;>c thuye't trie't h9c trlioc d6 va sl:i dl,lng kha tri~t d~ thanh tvu cua khoa h9c dlidng thdi, ngay tU khi moi ra ddi chu nghfa duy v?t bi~n chung da khiic phl,lC dliQC h?n che' cua chu nghfa duy v?t chat phac thCii c6 d?i, chu nghfa duy v?t sieu hinh va la d:inh cao trong sv phat tri~n cua chu nghfa duy v?t Chu nghfa duy v~t bi~n chung khong chi phan anh hi~n thvc dung nhli chinh ban than n6 t6n t?i ma con

la m(>t Cong Cl,l huu hi~u giup nhung lvc lli<Jng tie'n bQ trong xa hQi cai t?O hi~n thvc ay

- Chu nghia duy tam: Chu nghfa duy tam g6m c6 hai

phai: chu nghfa duy tam chu quan va chu nghfa duy tam khach quan

+ Chu nghia duy tam chu quan thua nh?n tinh thu

nhat cua y thuc con nglidi Trong khi phu nh~n sv t6n t?i khach quan cua hi~n thvc, chu nghfa duy tam chu quan kh&ng dinh m9i sv v~t, hi~n tli<Jng chi la phuc h<Jp cua nhung cam giac

+ Chu nghia duy tam khach quan ciing thua nh~n tinh thu nhat cua y thuc nhling coi d6 la thu tinh thlin khach quan c6 truoc va t6n t?i d(>c l?p voi con nglidi Thvc th~ tinh th~n khach quan nay thlidng dliQC g9i b~ng nhung cai ten khac nhau nhli y ni~m, tinh th~n tuy~t do'i,

ly tinh the' gioi, v.v

Chu nghia duy tam trie't hQc cha d.ng y thuc, tinh

th~n la cai c6 truoc va san sinh ra gioi tl,i nhien B&ng each do, chu nghfa duy tam da thua nh?n S\f sang ti;tO CUa mt)t 11,ic luqng sieu nhien nao cl6 doi voi toan be) the' gioi Vi v?y, ton giao thudng sli d\].ng cac hQC thuye't duy tam lam

Cd Sd ly lu?n, lu?n chung cha cac quan di~m CUa minh, tuy c6 s\f khac nhau clang k~ giua chu nghia duy tam trie't h9c voi chu nghia duy tam ton giao Trang the' gioi quan ton giao, long tin la Cd Sd chu ye'°u Va dong vai tro chu di;to d6i voi v?n dt)ng Con chu nghia duy tam trie't hQc li;ti la san philm CUa tu duy ly tinh d\fa tren Cd Sd tri thuc Va nang l\fc mi;tnh me cua tu duy

yg phudng di~n nh?n thuc lu?n, sai Mm c6 y cua chu nghla duy tam b&t ngu6n tu each xem xet phie'n di~n, tuy~t

d6i h6a, th~n thanh h6a mt)t m~t, mt)t d~c tinh nao d6 cua qua trinh nh?n thuc mang tinh bi~n chung cua con nglidi Ben ci;tnh ngu6n g6c nh?n thuc, chu nghia duy tam ra ddi con c6 ngu6n g6c xa ht)i S\f tach rdi lao dt)ng tri 6c voi lao dt)ng chan tay va clia vi th6ng tri cua lao dt)ng tri 6c d6i voi lao clt)ng chan tay trong cac xa ht)i truoc clay cla ti;to ra quan ni~m yg vai tro quye't dinh cua nhan t6 tinh th~n Trang lich sli, giai cffp th6ng tri va nhigu l\fc lu<;1ng xa ht)i cla tung ung ht), sli d\].ng chu nghia duy tam lam ngn tang

ly lu?n cha nhung quan di~m chinh tri -xa ht)i cua minh H9c thuye't trie't hQc nao chi thua nh~n mt)t trong hai thl,ic th~ (v?t chff t ho~c tinh th~n) la ban nguyen (ngu6n g6c) cua the' gioi, quye'°t dinh S\f v?n dt)ng CUa the' gioi du<;IC

38

gc;>i la nhat nguyen lufj.n (nhat nguyen lul}n duy vl}t hol)c nha'.'t nguyen lu?n duy tam)

Truong phai nhj nguyen lufj.n: Trong lich sli trie't hc;>c cung c6 nhung nha triet hc;>c giai thich thg gioi b~ng ca hai ban nguyen v?t cha'.'t va tinh th:in, xem v?t cha'.'t va tinh th:in la hai ban nguyen c6 th~ cling quyet dinh ngu6n goc

va s-i;t v?n d9ng cua the' gidi H9c thuye't trie't hc;>c nhu v?y du'<;ic gc;>i la nhi nguyen lu?n, di~n hinh la Descartes (Decacto) Nhung nguC:li theo thuye't nhi nguyen lul}n thu'C:lng la nhung nguC:li trong tru'C:lng h<;ip giai quye't m9t va'n dg nao d6, b vao m9t thC:li di~m nhat dinh la ngu'C:li duy v?t, nhu'ng vao m9t thoi di~m khac, va khi giai quye't m9t va'n dg khac l~i la nguoi duy tam Song, xet de'n cling nhi nguyen lu?n thu9c vg chu nghfa duy tam

Nhung quan di~m, hc;>c phai triet hc;>c th-i;tc te' ra't phong phu va da d~ng, nhu'ng du da d~ng den ma'y chilng ding chi thu9c vg hai l?p truong cd ban Triet h9c, do v?y, du<;1c chia thanh hai truong phai chinh: chu nghia duy v?t va chu nghia duy tam Vi the, lich sli triet h9c cling chu yeu la lich sli da'u tranh cua hai tru'dng phai duy v?t va duy tam

c) Thuy€t c6 thd bi€t (Thuy€t kha tri) va thuyet khong thd bi€t (Thuy€t bat kha tri)

Day la ke't qua cua each giai quye't ml)t thu hai va'n dg

Cd ban cua triet h9c Voi cau hoi "Con ngu'di c6 th~ nh?n thuc du'<;IC the' gidi hay khong?", tuy~t d~i da SO cac nha triet h9c (ca cac nha duy v?t va cac nha duy tam) tra loi

m()t each kh&ng dinh: Thua nh~n kha nang nh?n thuc du\1c the' gioi cua con nglidi

H9c thuye't trie't h9c kh&ng dinh kha nang nh~n thuc cua con ngu6i d:uqc g9i la Thuyeft kha tri (Gnosticism, Thuyet c6 th! biet) Thuyet kha tri kh&ng d:inh vg nguyen t:ic con nglidi c6 th~ hi~u dliQC ban cha'.'t cua sl;i v?t N6i each khac, cam giac, bi~u tuqng, quan ni~m va n6i chung y

thuc ma con nglidi c6 d:uqc vg sl;i v~t vg nguyen t:ic la phu hqp voi ban than S\f v?t

H9c thuyet triet h9c phu nh?n kha nang nh?n thuc cua con nglidi d:uqc g9i la Thuyeft b§t kha tri (Agnosticism, Thuyeft khong th! bieft) Theo thuyet nay, vg nguyen t:ic, con nglidi khong th~ hi~u dliQC ban chfft Cua d:Q'i tuqng Ket qua nh?n thuc ma loai ngudi c6 dliQC chi la hinh thuc

bg ngoai, h~n h~p va dit xen vg d:O'i tuqng Cac hinh anh, tinh chff t, d~c d:i~m cua d:O'i tuqng ma cac giac quan cua con ngudi thu nh~n duqc trong qua trinh nh~n thuc, cho

du c6 tinh xac thl;ic, ciing khong cho phep con ngu6i d:6ng nha'.'t chung voi d:O'i tuqng D6 khong phai la cai tuy~t d:O'i tin c~y

Bai kha tri khong tuy~t doi phu nh~n nhung thl;ic t~i sieu nhien hay thl;ic t~i duqc cam giac cua con nglidi, nhung vftn kh&ng dinh y thuc con nglidi khong th~ d:~t toi thl;ic t~i

tuy~t dO'i hay thl;ic t~i nhu n6 vO'n c6, vi m9i thl;ic t~i tuy~t

dO'i dgu n~m ngoai kinh nghi~m cua con nglidi yg the gioi

Thuy~t ba'.:t kha tri ciing khong·d~t vffn d~ v~ ni~m tin, ma chi phu nh?n kha nang VO h~n cua nh?n thuc