* Khai ni~m If lu?n nh?n thuc
Ly lu?n nh?n thuc c6 ngu6n gO"c tu tieng Hy L?P c6, duqc ghep tU hai tU "Gnosis" (tri thuc) va "Logos" (lCii n6i, h9c thuyet). Ly lu?n nh?n thuc la m9t b9 ph?n cua triet h9c, nghien cuu ban cha'.'t cua nh?n thuc, nhung hinh thuc, cac giai do?n cua nh?n thuc; con du'dng d~ d?t chan ly, tieu chu&n cua chan ly, v.v .. Ly lu?n nh?n thuc la khfa C?nh thu hai CUa va'.'n dg Cd ban CUa triet h9c; tuc la, ly lu?n nh?n thuc phai giai quyet mO"i quan h~ cua tri thuc, cua tu' duy con ngu'di dO"i voi hi~n thlf.c xung quanh, tra ldi cau hoi con ngu'di CO th~ nh?n thuc du'<;JC the gioi hay khong?
Khi triet h9c ra ddi voi dung nghfa cua n6 thi va'.'n dg ly lu?n nh?n thuc cling duqc di~.t ra. Trong lich sli. triet h9c, ly lu?n nh?n thuc da duqc bi~u hi~n C\l th~ thanh nhung va'.'n dg phong phu khac nhau. C6 th~ tha'.'y trong Itch sli. triet h<?C, xuat phat tu l~p tru'dng the gioi quan khac nhau cac trao lu'u triet hoc khac nhau da du'a ra cac ' .
quan di~m khac nhau vg va'.'n dg ly lu?n nh?n thuc.
*Quan dilm cua chu nghfa duy tam ve'nhlj.n thuc Chu nghfa duy tam chu quan voi cac d:;i.i bi~u nhu Beccdli cho chan ly la sv phu h<;ip giua suy di~n vg sv v?t voi chinh ban than sv v?t tren thvc te'. Berkeley phu nh?n chan ly khach quan, thua nh?n thu<;1ng de' la chu th~ nh?n thuc.
Cling nhu Berkeley, E. Makhd coi sv v?t chi la ke't qua cua sv phuc h<;ip cac cam giac. E. Makhd th-.;ic cha't chi nh&c l:;i.i quan di~m cua Berkeley "v?t hay v?t th~ la nhling phuc h<;ip cam giac"1• Chinh vi v?y, theo cac nha duy tam chu quan nh?n thuc khong phai fa sv phan anh the' gioi khach quan bdi con ngu'di ma chi la sv phan anh tr:;i.ng thai chu quan cua con ngu'6i. Cung voi le do ma Phichtd da cho r&ng, nh?n thuc co nghla la nh?n thuc cac cam giac cua con ngu'di.
Chu nghfa duy tam khach quan voi cac d:;i_i bi~u nhu Plato, Hegel khong phu nh?n kha nang nh?n thuc cua con ngu'di, nhu'ng l:;i.i giai thich m(>t each duy tam, th~n bi kha nang nay cua con ngu'di. Plato cho r&ng, kha nang do la kha nang cua linh h6n vii tr\l. Hegel coi kha nang do chinh la kha nang cua tinh th~n the' gioi. Doi voi Platon, nh?n thuc chi la qua trinh h6i tu'dng l:;i.i, nho l:;i.i nhung gi ma linh h6n tru'oc khi nh?p vao th~ xac con ngu'di da co s&n (cac tri thuc) b the' gioi y ni~m. Hegel cho r&ng, nh?n thuc chinh la qua trinh tv y thuc (t-.;i nh?n thuc) cua tinh
th~n the' gioi. Hegel da v?n d\lng phep bi~n chung ci:ing nhu' n(>i dung phong phu cua nhigu c?p ph:;i.m tru lOgich vao nh?n thuc lu?n. Hegel ciing la ngu6i da phe phan
1. V.I. Lenin: Toan t?.p, Sdd, t.18, tr.37.
quan di~m sieu hinh, khong th~ bie't trong nh~n thuc lu~n.
* Quan aiim cua chzi nghfa hoai nghi
Cac d:;li bidu czia thuy€t hoai nghi da nghi ngd kha nang
nh~n thuc cua con ngu6i, th~m chi c6 ngu6i (nhu Hium) da nghi ngd ca ban than Sl;I'. t6n t?i khach quan Cua CaC Sl;I'.
v~t, hi~n tuqng. Tuy nhien, ding c6 nhung d?i bi~u c6 quan di~m hoai nghi, nhung d6 la hoai nghi lanh m?nh, chua dl;ing cac ye'u to' tich eve d6i voi nh~n thuc khoa h9c.
Chllng h?n, tu tuang nghi ngd cua Dgcactd da g6p phftn tich eve vao vi~c chO'ng ton giao, trie't h9c kinh vi~n, m~c du nguyen t&c "nghi ng6'', nguyen t&c xua't phat di~m trong nh~n thuc Cua ong, con h?n che', t?O ke hd cho chu nghia duy tam nay sinh. vg thl;ic cha't, cac nha hoai nghi chu nghia da khong hi~u duqc tren thl;ic te' bi~n chung cua qua trinh nh~n thuc.
* Quan aiim cua thuyet khong thd biet
Nhung ngudi theo thuye't khong th~ bie't, di~n hinh la Cantd cho d.ng, vg nguyen t&c con ngudi, khong th~ nh~n.
thuc duqc ban cha't the' gioi. Chung ta c6 hinh anh yg Sl;I'.
v~t, nhung d6 chi la nhung bi~u hi~n hen ngoai cua chung chu khong phai la chinh ban than sv v~t. Con ngudi khong th~ nh~n thuc duqc "v~t tv n6 - Ding an sich", chi c6 th~ nh~n thuc duqc cac hi~n tuqng hen ngoai Cua Sl;I'. V~t.
* Quan aiim czia chzi nghfa duy v?t trliac C. Mac Cac d?i bi~u cua chu nghia duy v~t truoc C. Mac nhin chung dgu cong nh~n kha nang nh~n thuc the' gioi cua con nglidi. H9 dgu coi the' gioi khach quan la d6i tuqng cua
nh?n thuc con ngt.tCii. HQ bao v~ nguyen t~c nh?n thuc la phan anh hi~n th1;tc khach quan vao b(> 6c ngt.tCii. Tuy nhien, quan ni~m cua hQ yg phan anh va nh?n thuc con c6 nhung h~n che.
Do tinh cha'.'t sieu hlnh, chu nghla duy v~t truoc C. Mac hi&u phan anh chi la Sl;i sao chep gian ddn. Vi the, ly lu?n nh?n thuc cua chu nghfa duy v?t tru6c C. Mac, con mang tinh sieu hinh, may m6c. Theo nh~n thuc chi nhu m9t sl;i phan anh thv d(>ng, gian ddn, khong c6 qua trinh v~n
d9ng, bien d6i, nay sinh mau thu§.n va giai quyet mau thu§.n, khong phai la qua trinh bi~n chung.
Do tinh cha'.'t tn;tc quan, chu nghla duy v~t truoc C. Mac hi&u sl;i phan anh chi la sl;i tiep nh?n thv d(>ng m(>t chigu nhung tac d(>ng trl;ic tiep cua Sl;i v?t len giac quan CUa con ngt.tCii. Cac nha duy v?t tru6c C. Mac chua hi&u vai tro cua thl;ic ti~n trong nh~n thuc. Vl v~y, C. Mac da vie't: "Khuye't di&m chu yeu cua toan b(> chu nghla duy v~t tu trlioc den nay - k& ca chu nghla duy v~t cua Phoi-d-b~c - la Sl;i v~t, hi~n thl;ic, cai cam giac duqc, chi duqc nh?n thuc du6i hlnh thuc khach thi hay hlnh thuc trljc quan, chu khong du9c nh~n thuc la ho?-t d9ng cam giac cua con nglidi, la thljc ti~n, khong duqc nh?n thuc vg m~t chu quan''1.
* Cac nguyen tif.c xay dàng lj lu?n nh?n thuc cua chu nghfa duy v?t bi~n chung
- Nguyen tif.c thita nh?n slf v?t khach quan ton t?-i ben ngoai va d{k l?p vai j thuc con ngudi. Day la nguyen tic
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?p, Sad, t.3, tr.9.
ngn tang cua ly lu?n nh?n thuc cua chu nghia duy v?t bi~n chung. Chu nghia duy v?t bi~n chung khiing d!nh cac sv v?t t6n ti;ti khach quan, di)c l?p voi y thuc, voi cam giac cua con ngu'di va loai ngu'di n6i chung, m~c du ngu'di ta c6 th~ chua bie't de'n chung. Trang tac ph~m Chu nghfa duy v?.t va chu nghfa kinh nghi~m phe phan, V.I. Lenin vie't:
"Chu nghia duy v?t n6i chung thua nh?n d.ng t6n ti;ti thvc ti;ti khach quan (v?t cha'."t) la khong ph\). thui)c vao y thuc, cam giac, kinh nghi~m, v.v., cua loai nguCii. Chu nghia duy v?t ijch sti thua nh?n d.ng t6n ti;ti xa h9i khong phv thui)c vao y thuc xa h9i cua loai nguCii. Trang hai truCing hqp d6, y thuc chi la phan anh cua t6n ti;ti, nhigu liim ciing chi la m9t phan anh g:in dung (an khop, chinh xac m9t each ly tudng)"1•
- Cam giac, tri giac, j thuc n6i chung la hi'nh anh cua the~ giai khach quan. Theo chu nghia duy v?t bi~n chung, cac cam giac cua chung ta (va m9i tri thuc) dgu Ia sv phan anh, dgu la hinh anh chu quan cua hi~n thvc khach quan:
"Cam giac la mi)t hinh anh chu quan cua the' gioi khach quan"2• Nhung khong phai sv phan anh th\l di)ng, cling d6 cua hi~n thvc khach quan gi6ng nhu sv phan anh v?t ly cua cai gu'dng trong quan ni~m cua chu nghia duy v?t truoc C. Mac. D6 chinh la quan ni~m trvc quan cua chu nghia duy v?t sieu hinh, khong danh gia dung muc vai tro tich eve cua chu th~, cua nhan each va hoi;tt di)ng thvc ti~n cua con ngu'di trong phan anh.
1, 2. V.I. Lenin: Toan t?p, Sdd, t.18, tr.404, 138.
- Thgc tign la tieu chuin di kiim tra hi'nh anh d6.ng, hmh anh sai cua cam gi.ac, j thuc n6i chung. Theo chu nghla duy v?t bi~n chung, tht;ic ti~n la tieu chuii'.n d~ ki~m tra hinh anh dling, hlnh anh sai cua cam giac, y thuc n6i chung, la tieu chu~n d~ ki~m tra chan ly. Ta't nhien, " ... tht;ic ti~n ma chung ta dung lam tieu chulln trong ly lu?n vg nh?n thuc, phai bao g6m ca tht;ic ti~n cua nhung sv quan sat, nhung sv phat hi~n ve thien van hQC ... "1. Do v?y,
"Quan di~m ve ddi s6ng, ve thvc ti~n, phai la quan di~m thu nha't va Cd ban cua ly lu?n Ve nh?n thuc"2•