Theo C. Mac, con ngu'di la m9t sinh v~t c6 tinh xa h9i d trinh d9 phat tri~n cao nhat cua gioi t\i nhien va cua lich sli xa h9i, la chu th~ cua lich sli, sang t~o nen ta'."t ca cac
thanh t\fu cua van minh va van h6a. vg phu'dng di~n sinh h9c, con ngu'di la m9t thvc th~ sinh v~t, la san phftm cua gioi t1;i nhien, la m9t d(mg v~t xa h9i. "Ban than cai s\f
ki~n la con ngu'di tU loai d9ng v~t ma ra, ci:ing da quye't dinh vi~c con ngu'di khong bao gid hoan toan thoat ly khOi nhung d~c tinh vo'n c6 cua con v~t"1• Digu d6 c6 nghia d.ng con ngu'di ding nhu m9i d9ng v~t khac phai tlm kie'm thuc an, nu'oc uo'ng, phai "da"u tranh sinh t6n" d~
t6n t~i va phat tri~n. Tuy nhien, khong du'<;JC tuy~t d6i h6a digu d6, khong phai d~c tinh sinh h9c, ban nang
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t$-p, Sad, t.20, tr.146.
sinh h9c, slj sinh t6n th~ xac la cai duy nhat t~o nen ban cha'.'t cua con ngudi, ma con ngudi con Ia m9t thvc th~ xa hQi. Theo quan di~m cua chu nghia Mac - Lenin, khi xem xet con nglidi, khong th~ tach rdi hai phudng di~n sinh h9c va xa h9i cua con ngudi thanh nhung phudng di~n bi~t
l?p, duy nha'.'t, quye't dinh phudng di~n kia.
Khong chi la m9t thljc th~ sinh h9c, ma con ngu:C5i ciing con la m9t b9 ph~n cua gioi tv nhien. "Gioi t\{
nhien... Ia than thi VO Cd cua con ngudi,... dC5i song th~
xac va tinh th~n cua con ngudi glln lign voi gioi t\{
nhien"1. yg phuong di~n th\{c th~ sinh h9c, con ngudi con phai phl;ic tung cac quy lu~t cua gioi t\{ nhien, cac quy lu~t sinh h9c nhu di truygn, tie'n h6a sinh h9c va cac qua trinh sinh h9c cua gioi t\i nhien. Con ngu:C5i la m9t bi?
ph~n d~c bi~t, quan tr9ng cua gioi t\{ nhien, nhung l~i c6 th~ bie'n deli gioi t\{ nhien va chfnh ban than minh, d\fa tren cac quy lu?t khach quan. Day chinh la di~m khac
bi~t d~c bi~t, ra'.'t quan tr9ng giua con ngudi va cac th\{c th~ sinh h9c khac. yg m~t th~ xac, con ngudi song b&ng nhung san phllm t\{ nhien, du la duoi hinh thuc th\{c phi1m, nhien li~u, ao qu~n, nha b2, v.v .. B&ng ho~t d9ng thl;ic ti~n con ngudi trd thanh m9t bi? ph~n cua gioi tv nhien c6 quan h~ voi gioi tv nhien, thong nha't voi gioi tv nhien, bdi gioi tlj nhien la "than th~ VO Cd cua con nguC5i". Vi the' con nglidi phai d\fa vao gioi W nhien, glln b6
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?p, Sad, t.42, tr.135.
2. Xem C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?.p, Sad, t.42, tr.135-137.
voi gioi h;i nhien, hoa hc;ip voi gioi tt;i nhien moi c6 th~ t6n t!,li Va phat tri~n. Quan di~m nay la nen tang ly lu~n Va phu'.dng phap lu~n rat quan tr9ng, c6 tinh thdi s"t;i trong b6'i canh khung hoang sinh thai va yeu du phat tri~n b€n vung hi~n nay.
Con ngudi con la m<;>t th"t;ic th~ xa h9i c6 cac hol;lt d<)ng xa h<)i. Ho!,lt d<)ng xa h9i quan tr9ng nhflt cua con ngudi la lao d()ng san xua'."t. "Ngu:6i la gi6ng v?t duy nhat c6 th~
b&ng lao d<)ng ma thoat khoi tr~ng thai thuftn tuy la loai
v~t"1• Neu cac d()ng v~t khac phai s6ng d"t;ia hoan to~m vao cac san phllm cua h;i nhien, dl;ia vao ban nang thi con ngu'.di l!,li s6ng b&ng lao d<)ng san xuat, b&ng vi~c Cai tl;lO h;i nhien, sang t!,lO ra cac v~t ph~m d~ thoa man nhu du CUa minh. Nh6 c6 lao d<)ng san xua'."t ma .yg m~t sinh h9c con ngU:di c6 th~ trd thanh th"t;ic th~ xa h()i, thanh chu th~ cua
"Itch sl':i c6 tinh t"t;i nhien", c6 ly tinh, c6 ''ban nang xa h()i".
Lao d()ng da g6p phftn cai t~o ban nang sinh h9c cua con ngU:di, lam cha con ngU:di trd thanh con ngU:di dung nghia cua n6. Lao d<)ng la digu ki~n tien quyet, dn thiet Va chu yeu quyet dtnh S"t;i hinh thanh Va phat tri~n Cua con ngU:di ca yg phu'.dng di~n sinh h9c l~n phU:dng di~n xa h<)i.
Trang ho~t d()ng, con ngu'.di khong chi c6 cac quan h~
l~n nhau trong san xuat, ma con c6 hang lo!,lt cac quan h~ xa h9i khac. Nhung quan h~ d6 ngay cang phat tri~n phong phu, da d!,lng, th~ hi~n nhung tac d()ng qua l!,li
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?.p, Sdd, t.20, tr.673.
giua he;> voi nhau. Xa h9i, xet den ding, la san philrn cua sl.;i tac d9ng qua l?i rn.n nhau giua nhung con nguCii. Tinh xa h9i cua con ngudi chi c6 trong xa h9i loai ngudi, con ngudi khong th~ tach khoi xa hQi Va d6 fa di~rn Cd ban larn cho con nguCii khac voi cac d9ng v~t khac. Ho?t d9ng cua con ngudi g:in lien voi cac quan h~ xa h9i khong chi phàc V\J. cho con ngudi rna con cho xa h9i, khac voi ho?t d9ng cua con v?t chi phvc V\J. cho nhu ciiu ban nang sinh h<;>c trl.;ic tiep cua n6. Ho?t d9ng va giao tiep cua con nguCii da sinh ra y thuc nguCii. Tu duy, y thuc cua con ngudi chi c6 the§ phat tric§n trong lao d9ng va giao tie'p xa h9i voi nhau. Cung nhCi c6 lao d9ng va giao tie'p xa h9i rna ngon ngu xuilt hi~n va phat tri~n. Ngon ngU'. va tu duy cua con ngudi the§ hi~n t?p trung va n6i tr9i tinh xa h9i cua con ngudi, la rn9t trong nhung bic§u hi~n ro nhilt phudng di~n con nguCii la rn9t thl.;ic th~ xa h9i. Chinh vi v?y, khac voi con v?t, con nguCii chi c6 the§ t6n t?i va phat tri~n trong xa h9i loai ngudi.
b) Con ngzidi khac bi~t vai con v?t ngay tit khi con ngzidi bif.t d:iu san xu:it ra nhilng tli li~u sinh ho[}.t cua minh
"C6 the§ phan bi~t con ngliCii voi sue v?t, b&ng y thuc, b&ng ton giao, n6i chung b&ng bilt cu cai gi ciing duqc. Ban than con ngudi bih diiu b&ng tv phan bi~t voi sue v~t ngay khi con nglidi biit diiu san xuat ra nhung tu li~u sinh ho?t CUa rninh - d:6 la InQt buck tien do t6 chuc Cd th~ CUa con nguCii quy dinh. San xuilt ra nhung tu li~u sinh ho?t cua
minh, nhu the' con ngudi da gian tie'p san xua'.'t ra chinh ddi so'ng v~t cha'.'t cua minh"1.
"Di~m khac bi~t can ban giua xa h()i loai ngu:6i v6i xa h()i loai v~t la d ch6: loai vu<Jn may ml'in lllm chi hai lugm trong khi con ngu'.di l:;i.i san xwit. Chi rieng S\f khac bi~t duy nha'.'t nhung co ban a'.'y ciing khie'n ta khong th~ chuy~n - ne'u khong kem theo nhung Qigu ki~n tuong ung - cac quy lu?t cua cac xa h()i loai v?t sang xa h()i loai ngu'.di"2•
Cac nha tu tubng tru6c C. Mac ciing d:a c6 nhung y kie'°n khac nhau V~ S\f khac bi~t giua con ngu'.di Va cac OQng v?t khac vdi tu each la nhung da'.'u hi~u yg n()i ham cua khai ni~m con ngu'.di. Ching h:;i.n, Aristoteles da cho r&ng con ngu:6i la m()t d()ng v~t chinh tri. Nhung quan ni~m cua trie't hc;>c Mac - Lenin yg S\f khac bi~t giua con ngudi va cac d()ng v?t khac th~ hi~n tfnh chat duy v?t nhat quan: xac dinh sv. khac bi~t d6 dV.a tren ngn tang cua san xua'.'t v?t cha'.'t. Lao d()ng, tile la san xuat ra tu li~u sinh ho:;i.t cua minh, t:;i.o ra con ngudi va xa h()i, thuc dtly con ngudi va xa h()i phat tri~n. Day la di~m khac bi~t rat can ban, chi pho'i cac d:?c di~m khac bi~t khac giua con ngu'.di vdi cac d()ng v?t khac. Quan ni~m nay d:u9c Ph. Angghen lam sang ro trong tac phĐ'.m Tac dàng cua lao d(mg trong qua trinh chuyin bi€n tu Vli<;Jn thimh ngu'di3.
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?.p, Sdd, t.3, tr.29.
2. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?.p, Sdd, t.34, tr.241.
3. Xem C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?.p, Sdd, t.20, tr.641-823.
c) Con ngaiJi la san phim cua ljch si!t vii. cua chinh ban than con ngudi
Cac nha kinh di~n cua chu nghfa Mac - Lenin phe phan quan ni~m cua Feuerbach da xem xet con nguCii tach khOi dieu ki~n lich sli cv th~ va ho~t d()ng thi;tc ti~n cua hQ, xem xet con ngudi chi nhu la do'i tuqng cam tinh, truu tu<;Jng, khong c6 ho~t d()ng thi;tc ti~n. Feuerbach da khong nhin tha'.'y nhfing quan h~ hi~n thi;tc, so'ng d()ng gifia ngudi voi ngudi trong ddi so'ng xa h()i, d~c bi~t la trong san xua'.'t.
Do v?y, Feuerbach da tuy~t dO'i h6a tinh yeu gifia ngudi voi nglidi. Hdn nfia, d6 ding khong phai la tinh yeu hi~n
thi;tc ma la tinh yeu da du<;Jc ly tuCing h6a. Phe phan quan ni~m sai mm cua Feuerbach va cua cac nha tu tudng khac ve con ngudi, ke thua cac quan ni~m tien b9 trong lich sli tu tudng nhan lo~i va di;ta vao nhfing thanh ti;tu cua khoa hQC, chu nghfa Mac kh&ng dinh con ngudi vU:a la san ph:im cua si;t phat tri~n lau dai cua gioi ti;t nhien, vU:a la san ph~m cua lich sli xa h()i loai nglidi va cua chinh ban than con ngudi. C. Mac da kh~ng dinh trong tac ph~m H? tu tu6ng Due r&ng, tien de cua ly lu?n duy v?t bi~n chung va duy v?t lich sli la nhfing con ngudi hi~n thi;tc dang ho~t d9ng, lao d9ng san xua't va lam ra lich sli cua chinh minh, lam cho hQ trb thanh nhfing con ngudi nhu dang t6n t~i. C~n luu y r&ng con nglidi la san ph~m cua lich sli va cua ban than con ngudi, nhung con ngudi, khac voi cac d()ng v?t khac, khong thv d()ng d~ lich sli lam minh thay d6i, ma con ngudi con la chu th~ cua lich sli.
d) Con ngztifi vita la chu thd cua ljch si!t, vita la san phim cua ljch si!t
Con ngttCli vila la san ph~m cua lich sl:i tl;i nhien va lich sl:i xa h9i, nhu'ng d6ng thCli, l?i la chu th~ cua lich sl:i bdi lao dQng va sang t?O la thUQC tfnh xa hQi to'i cao Cua con ngtidi. Con nguCii va d9ng v?t dgu c6 lich sl:i cua minh, nhu'ng lich sl:i con ngtidi khac voi lich sl:i d9ng v?t. Lich sl:i cua d9ng v?t "la lich sl:i ngu6n go'c cua chung va sv phat tri~n d:in d:in cua chung cho toi tr?ng thai hi~n nay cua chung. Nhung lich stl ay khong phai do chung lam ra va trong chung mvc ma chung c6 tham dl;i vao vi~c lam ra lich stl ay thi digu d6 di~n ra ma chung khong hg bie't va khong phai do y muo'n cua chung. Ngu'<;JC l?i, con ngtidi cang each xa con v?t hi~u theo nghia h<;lp cua tu nay bao nhieu thi con ngtidi l?i cang tl;i minh lam ra lich sl:i cua minh m9t each c6 y thuc bay nhieu"1. Ho?t d9ng Itch sl:i d:iu tien khie'n con ngtiCli tach khoi cac d9ng v?t khac, c6 y
nghia sang t?o chan chinh la ho?t d9ng che' t?o cong cv lao d()ng, ho?t d()ng lao d()ng san xuat. Nhd che' t?O cong cv lao d9ng ma con ngtidi tach khoi loai v?t, tach khoi tv nhien trb thanh chu th~ ho?t d()ng thvc ti~n xa h9i. Chinh (j thCli di~m d6 con ngtidi b:it d:iu lam ra lich sl:i cua minh.
"Sang t?O ra lich sli" la ban chat cua con ngu'di, nhu'ng con ngu'Cli khong th~ sang t?o ra lich sl:i theo y muo'n tuy ti~n cua minh, ma phai dva vao nhung digu ki~n do qua khu,
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?,p, Sad, t.20, tr.476.
do the' h~ truoc d~ l?i trong nhung hoan canh moi. Con nglfdi, m(>t m~.t, phai tie'p tl;i.c cac ho?t d(>ng tren cac tign dg, digu ki~n cu cua the' h~ truoc d~ l?i; m?t khac, l?i phai tie'n hanh cac ho?t d(>ng moi cua minh dJ cai bie'n nhung digu ki~n cil. Lich sti san xuf:i.t ra con ngu6i nhu the' nao thi tuong ung, con nglfdi cilng sang t?o ra lich sti nhu the' f:i.y. Tu khi con ngudi t?o ra lich sli cho de'n nay con nglfdi luon la chu thJ cua lich sti, nhung cilng luon la san ph~m cua lich sti.
Con ngudi t6n t?i va phat triJn luon luon b trong m9t h~ tho'ng moi trudng xac dinh. D6 la toan b9 digu ki~n tv nhien va xa h{)i, ca digu ki~n v?t chf:i.t l~n tinh thftn, c6 quan h~ trvc tie'p ho?c gian tie'p de'n ddi so'ng cua con ngu6i va xa h(>i. D6 la nhung digu ki~n cftn thie't, tf:i.t ye'u, khong thJ thie'u do'i voi sv t6n t?i va phat triJn cua con ngudi. M(>t m?t, con nglfdi la m(>t b9 ph?n cua gioi W
nhien, dJ t6n t?i va phat triJn phai quan h~ voi gioi w
nhien, phai ph\l thu(>c vao gioi w nhien, thu nh?n va sti d\lng cac ngu6n ll;ic cua tv nhien dJ cai bie'n chung cho phu h<;ip voi nhu cftu cua chinh minh. M?t khac, la m(>t b(>
ph?n cua w nhien, con nglfdi cilng phai twin theo cac quy lu?t CUa tl;i nhien, tuan theo cac qua trinh tl;i nhien nhli Cd
h9c, v?t ly, h6a h9c, d?c bi~t la cac qua trinh y h9c, sinh h9c, tam sinh ly khac nhau. vg phuong di~n sinh thJ hay sinh h9c, con ngudi la m(>t tiJu vil tr\l c6 cf:i.u true phuc t?p, la m(>t h~ tho'ng md, bie'n d6i va phat triJn khong ngung, thay d6i va thich nghi kha nhanh ch6ng so voi cac d{)ng v?t khac truoc nhung bie'n d6i cua moi trlfdng.
Con ngudi vlia tie'p nh~n, thich nghi, hoa nhip voi gidi t-i;t nhien, nhung ciing b~ng each d6 cai bie'n gioi t-i;i nhien d~
thich ung va bie'n d6i chinh minh.
Con ngu6i ding t6n t:;i.i trong moi trudng xa h9i.
Chinh nhd moi trudng xa h9i ma con ngudi trd thanh m9t th-i;tc th~ xa h9i va mang ban chat xa h9i. Con ngudi la san ph~m cua hoan canh, cua moi trudng, trong d6 c6 moi trudng xa h9i. Mai truCing ã xa h9i ciing la digu ki~n va tign dg d~ con ngudi c6 th~ th-i;tc hi~n quan h~ voi gioi t-i;t nhien d quy mo r9ng lOn va huu hi~u hdn. vg th-i;tc cha't, moi trudng xa h9i ding la m9t b9 ph~n cua t-i;t nhien voi nhung d~c thu rieng. So voi moi trudng t-i;t nhien, moi trudng xa h9i c6 anh hudng tr-i;tc tie'p va quye't dinh de'n con ngudi, s-i;t tac d9ng cua moi trudng t-i;t nhien de'n tung ca nhan con ngudi thudng phai thong qua moi trudng xa h9i va chiu anh hudng sau sl'ic cua cac nhan to' xa hQi.
Mai trudng xa h9i ciing nhu m6i ca nhan con nguCii thudng xuyen phai c6 quan h~ voi moi trudng t-i;t nhien va t6n t:;i.i trong mo'i quan h~ tac d9ng qua l:;i.i, chi pho'i va quy dinh 1§.n nhau.
Do s-i;t phat tri~n cua cong nghi~p, cua each m:;i.ng khoa h9c va cong ngh~, nhigu lo:;i.i moi trudng khac da va dang dtiQC phat hi~n. D6 la nhung moi trudng, nhu moi trudng thong tin, kie'n thuc, moi trudng tU tinh, moi trudng di~n,
moi trudng ha'p d§.n, mOi truCing sinh h9c, v.v .. Nhung ciln luu y dng, CO nhung moi trlidng trong sff do moi dtiQC phat hi~n va dang UUQC nghien cuu, nen con c6 nhigu y kie'n, quan ni~m khac nhau, th~m chi do'i l~p nhau. Mai trudng
sinh h<;>c, moi trU'.dng c?n tam ly, moi trudng tudng tac ye'u dang du<;ic nghien cuu trong khoa h<;>c tl;i nhien la nhung moi trudng nhu v$.y. Tuy nhien, du chua du<;ic nh$.n thuc diiy du, moi dU'.QC phat hi~n hay con CO nhung y kie'n, quan
ni~m khac nhau, thi chung dgu hoi;ic la thu<?c yg moi trudng tl;i nhien, ho~c la thu<?c vg moi trudng xa h<;>i. Tinh chat, ph~;1m vi, vai tro va tac d(;>ng cua chung den con ngU'.di la khac nhau, khong gio'ng hoan toan nhu moi trudng t\i nhien va moi truCing xa h<;>i. Chung la nhung hi~n tuqng, qua trinh C\l th~ CUa t"!J nhien ho~C xa h9i, CO tac dt)ng, anh hudng d mt)t khfa Cijlnh h~p, C\l th~ Va XaC d!nh d phU'.dng
di~n t\i nhien ho~c xa ht)i.
cl) Ban cha't con ngriiJi la tong boa cac quan h~ xa h(Ji Trang sinh hoijlt xa ht)i, khi ho?t dt)ng 6 nhung digu ki~n lich sli nhat dinh con ngudi c6 quan h~ voi nhau d~
t6n t?i va phat tri~n. "Trang tinh hi~n thvc cua n6, ban chat con ngudi la t6ng hoa nhung quan h~ xa h9i"1.
Ban chat cua con ngudi luon du<Jc hinh thanh va th~ hi~n
6 nhung con ngudi hi~n thl;ic, C\l th~ trong nhung digu ki~n lich sli C\l th~. Cac quan h~ xa h9i tijl.O nen ban chat cua con ngU'.di, nhung khong phai la S\f ket h<;ip gian ddn ho~C la t6ng CQng chung l?i VOi nhau ma la S\f t6ng hoa chung; m6i quan h~ xa h9i c6 vi trf, vai tro khac nhau, c6 tac dt)ng qua l?i, khong tach rdi nhau. Cac quan h~ xa h9i c6 nhigu loijli: quan h~ qua khu, quan h~ hi~n t~i, quan h~
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?p, Sad, t.3. tr.11.
v~t cha'.'t, quan h~ tinh thftn, quan h~ tn;ic tie'p, quan h~
gian tie'p, quan h~ ta'.'t nhien ho~c ng~u nhien, quan h~
ban cha'.'t ho~c hi~n tuqng, quan h~ kinh te', quan h~ phi kinh te', v.v .. Ta'.'t ca cac quan h~ d6 dgu g6p phftn hinh thanh nen ban cha'.'t cua con ngu6i. Cac quan h~ xa h9i thay d6i thi it ho~c nhigu, som ho~c mu9n, ban cha'.'t con nguCli ding se thay d6i theo. Trong cac quan h~ xa h9i cv thEi, xac dinh, con ngu6i moi c6 thEi b9c 19 du9c ban chat tht,iC S\f Cua minh, Va ciing trong nhung quan h~ Xa hQi d6 thi ban cha'.'t ngu6i cua con ngu6i moi du<;lc phat tri~n.
Cac quan h~ xa h9i khi da hinh thanh thi c6 vai tro chi pho'i va quye't dinh cac phudng di~n khac cua dCli so'ng con ngu6i khie'n cho con ngu6i khong con thuftn tuy la mc?t d9ng v~t ma la m9t d9ng v~t xa h9i. Con ngu6i "b~m sinh da la sinh v~t c6 tinh xa h9i"1• Khia c:;mh thl;ic th~
sinh v~t la tign dg tren d6 thl;ic th~ xa h9i t6n t:.;ii, phat triEin va chi phoi.