a) Thàc chfft cua hi~n tu<Jng tha h6a con nglidi la lao c19ng cua con nglidi bi tha h6a
Theo C. Mac, thl;ic cha'.'t cua lao d9ng bi tha h6a la qua trinh lao d9ng va san phl1m cua lao d9ng tu cha dEi phvc vv con ngu6i, dEi phat tri~n con nguCli da bi bie'n thanh
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?,p, Sad, t.2, tr.200.
h;ic htqng doi l~p, no dich va thong tri con ngu6i1• Ngu6i lao d<}ng chi hanh d<}ng voi tu each la con ngudi khi tht;ic
hi~n cac chuc nang sinh hQC nhu an, ngU, sinh con, ... ; con khi lao d<)ng, tuc la khi tht;iC hi~n chuc nang cao quy cua con ngudi thi hQ li;i.i chi nhu la con v~t.
Theo quan di~m cua cac nha sang l~p chu nghia Mac,
hi~n tuqng tha h6a cua con ngudi la m<}t hi~n tuqng lich
sii. d~c thu, chi di~n ra trong xa h()i c6 phan chia giai ca'.'p.
Nguy en nhan gay nen hi~n tuqng tha h6a con ngu6i la che' d() tu huu ve tu li~u san xua'.'t. Nhung tha h6a con ngu6i duqc dfty len cao nha'.'t trong xa h()i tu ban chu nghia. Che' d() d6 da ti;i.o ra sl;i phan h6a xa h()i ve vi~c
chie'm huu tu nhan tu li~u san xua'.'t khie'n di;i.i da so ngudi lao d()ng trd thanh VO san, m()t so it trd thanh tu san, chie'm huu toan b() cac tu li~u san xua'.'t cua xa h()i. Vi
v~y, nhung ngudi VO san bu()c phai lam thue cho cac nha tu san, phai d~ cac nha tu san b6c l()t minh va sl;i tha h6a lao d()ng bih d~u tu d6. Lao d()ng bi tha h6a la n()i dung chinh ye'u, la nguyen nhan, la thl;ic cha'.'t cua sl;i tha h6a cua con ngudi.
Con ngudi bi tha h6a la con ngudi bi danh ma'.'t minh trong lao d()ng, tile la trong hoi;i.t d()ng d~c trung, ban cha'.'t cua con ngu6i. Lao d()ng la hoi;i.t d()ng sang ti;i.o cua con ngu6i, la d~c trung chi c6 6 con ngudi chu khong c6 d con v~t, fa hoi;i.t d()ng ngudi, nhung khi hoi;i.t d()ng li;i.i trb thanh hoi;i.t d()ng cua con v~t. Lao d()ng bi cuang buc, 1. Xem C. Mac va Ph. Angghen: Toan t;ffe.p, Sad, t.42, tr.126-146.
bi ep bu()c bCii digu ki~n xa h()i. Con nguCii lao d()ng khong phai d~ sang t:;i.o, khong phai d~ phat tri~n cac phllm chat ngu'di ma chi la d~ dam bao slj t6n t:;i.i cua th~ xac h9. Digu d6 c6 nghfa d.ng h9 dang thvc hi~n chuc nang cua con v~t. Khi h9 an uo'ng, sinh con thi h9 l:;i.i la con nguCii vi h9 du9c tv do. Tinh chat trai ngu9c trong chuc nang nhu' v~y la bi~u hi~n d~u tien cua slj tha h6a cua con ngu'di.
Trong ho:;i.t d()ng lao d()ng, con nguCii la chu th~ trong quan h~ voi tu li~u san xua'.'t. Nhung vi trong che' de) tu huu tu ban chii nghia thi nguCii lao d()ng phai phi;i thu()c vao cac tu li~u san xuat. Tu li~u san xuat la do con nguCii t:;i.o ra. Nhu v~y, con nguC5i bi l~ thu()c vao san phllm do chinh minh t:;i.o ra. M?t khac, d~ c6 tu' li~u sinh ho:;i.t, ngu'C5i lao d()ng bu()c phai lao d()ng cho cac chii tu ban, san phllm cua h9 lam ra trd nen xa l:;i. voi chinh minh va du9c chu sd huu dung d~ tr6i bu()c h9, b~.t h9 l~ thu()c nhigu hdn vao chu sd huu va vao cac v~t ph§'.m lao d()ng.
Lao d()ng bi tha h6a da lam dao l()n quan h~ xa h()i cua ngu'di lao d()ng. Cac d6 v~t da trd thanh xa l:;i., trd thanh cong Cl,l tho'ng tri, tr6i bu()c con ngu'di. Quan h~ giua ngu'di lao d()ng voi chu sd huu tu' li~u san xuat cling bi
dao l()n. Dung ra d6 phai la quan h~ giua nguC5i voi nguC5i, nhung trong thvc te' n6 l:;i.i duqc thvc hi~n thong qua so' v?t phllm do ngu'di lao d()ng t:;i.o ra va so' tign cong ma ngu'di lao d()ng du'QC tra. Quan h~ giua ngu'di Va ngu'di da
bi thay the' b&ng quan h~ giua nguC5i va v~t. D6 la bi~u hi~n thu hai cua tha h6a.
Khi lao d(>ng bi tha h6a, con nguCli trd nen que qu~t,
phie'n di~n, khuye't thie'u tren nhieu phu'dng di~n khac nhau. Sl;i tha h6a n6i tren ta't ye'u lam cho con ngu'Cli phat tri~n khong th~ toan di~n, khong th~ d~y du, va khong th~
phat huy duqc sue mi;mh ban cha'.'t ngu'Cli. NguCli lao d(>ng ngay cang bi b~n Cung h6a, SlJ phan ClJC Xa hQi ngay Cang lOn. San xua't, cong nghi~p, khoa h9c va cong ngh~ cang phat tri~n, lqi nhu~n cua cac chu sd hfiu tu' li~u san xuat cang lOn, ngu'di lao d(>ng ngay cang bi may m6c thay the'.
Qua trinh lao d(>ng ngay cang trd thanh qua trinh thl;ic
hi~n cac thao tac gian ddn do day chuyen cong ngh~, ky thu~t quy dinh, ngu'Cli lao d(>ng cang bi dfty ra khoi qua trinh san xua't trl;ic tie'p thi lao d(>ng cang bi tha h6a, ngu'di cong nhan trd thanh m<;>t b9 ph~n cua may m6c va ngay cang ph\l thu<;>c vao n6, lao d(>ng cang trd nen "da man"1• Trong boi canh cua CUQC each m:;mg khoa h9c va cong ngh~, va toan c~u h6a hi~n nay, khfa c~nh nay cua SlJ tha h6a lao d(>ng ngay cang th~ hi~n t~p trung Va r6 net khie'°n cho SlJ phan ClJC giau - ngheo trong Xa hQi hi~n d~i ngay cang doang r(>ng theo chieu ty l~ thu~n voi SlJ phat tri~n cua each m~ng khoa h<;>c va cong ngh~ va toan c~u h6a.
Tha h6a con nguCli la thu<;>c tinh von c6 cua cac nen san xua't dl;ia tren che' d9 tu' hfiu tu' li~u san xua't, nhung n6 duqc dfty len d muc cao nha't trong nen san xua't tu' ban chu nghia. Trong nen san xua't d6, S\i tha h6a cua
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?-p, Sad, t.42, tr.131.
lao d(mg con du'QC t~o nen bdi S\I'. tha h6a tren cac phudng di~n khac cua dCii so'ng xa h()i: Sv tha h6a cua n€n chinh trt vi thi~u s6 ich ky, sv tha h6a cac tu' tu'dng cua tling lop tho'ng trt, sv tha h6a cua cac thiet che xa h()i khac. Chinh vi v~y, vi~c khiic ph\lc sv tha h6a khong chi giin li€n voi vi~c x6a bo che d() tu' huu tu' ban chu nghia ma con g/in litfo VOi Vi~C kh/ic ph\J.C S\I'. tha h6a tren cac phudng di~n khac cua dCii s6ng xa h9i. Do la m9t qua trinh lau dai, phuc t~p d~ giai ph6ng con nguCli, giai ph6ng lao d9ng.
b) ''Vfnh vi~n giai ph6ng toan thd xa h9i khoi ach b6c 19t, ach ap buc"1
Day la m()t trong nhung tu tubng can ban, c6t loi cua cac nha kinh di~n cua chu nghia Mac - Lenin v€ con ngu'Cii. Giai ph6ng con nguCii du'Qc cac nha kinh di~n tri~n khai trong nhi€u n()i dung ly lu~n va tren nhi€u phu'dng di~n khac nhau. Dau tranh giai cap d~ thay the che d9 Sd huu tu' nhan tu' ban chu nghia v€ tu' li~u san xuat va phu'dng thuc san xuat tu' ban chu nghia, d~ giai ph6ng con ngu'di v€ phu'dng di~n chinh ttj la n()i dung quan trQng hang diiu. Khiic ph\J.C S\I'. tha h6a cua con ngu'di Va Cua lao d()ng cua hQ, bien lao d()ng sang t~o trd thanh chuc nang thvc sv cua con ngu'di la n9i dung c6 y nghia then ch6t.
Di€u ki~n va ti€n d€ d~ giai ph6ng tri~t d~ con nguCii la x6a bo giai cap, x6a bo che dQ tu' huu tu' nhan v€ tu' li~u
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?,p, Sad, t.21, tr.11-12.
san xuat va sue san xuat phat tri~n 6 trinh d9 rat cao. D6 la qua trinh lich sli lau dai1•
"Xii h9i khong th~ nao giai ph6ng cho minh duqc, ne'u khong giai ph6ng cho m6i ca nhan rieng bi~t"2• Theo quan di~m cua cac nha kinh di~n cua chu nghia Mac - Lenin, vi~c giai ph6ng nhung con nguCii cv th~ la d~ di de'n giai ph6ng giai cap, giai ph6ng dan t(>c va tie'n toi giai ph6ng toan th~ nhan lo~i. Vi~c giai ph6ng con ngudi duqc quan ni~m m9t each toan di~n, d~y du, d tat ca cac n9i dung va phudng di~n cua con ngudi, c(>ng d6ng, xii h9i va nhan lo~i voi tu each la cac chu th~ d cac cap d(> khac nhau.
Mvc tieu cu6i ci'lng trong tu tubng vg con nguCii cua chu nghfa Mac - Lenin la giai ph6ng con ngudi tren tat ca cac n9i dung va cac phudng di~n: lao d(>ng, chfnh tri, kinh te', xii h(>i, nang h;tc, con nglidi ca nhan, con nglidi giai cap, con ngudi dan t(>c, con nglidi nhan lo~i, v.v ..
Tu tubng vg giai ph6ng con ngudi trong trie't h9c.Mac - Lenin hoan to~m khac voi cac tu tubng giai ph6ng con ngudi cua cac h9c thuye't khac dii va dang t6n t~i trong lich sli. Ton giao quan ni~m giili ph6ng con ngudi la s\f giai thoat khoi cu(>c s6ng t~m, khoi b~ kh6 cu(>c dCii d~ len c6i nie't ban ho~c len thien dudng 6 kie'p sau. M9t s6 h9c thuye't trie't h9c duy v~t ciing dii dg xuat tu tudng giai ph6ng
1. Xem them cac tac phflm cua C. Mac va Ph. Angghen: Ban thao kinh t€ - tri€t hgc niim 1844, Gia ainh thfi.n thfmh, H~ tu tlidng Due, Tuyen ngon cua Dang C¢ng san, Ch8ng Duyrinh.
2. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?-p, Sad, t.20, tr.406.
con ngu'.di b&ng m9t vai phu'dng ti~n nao d6 trong dCii so'ng xa h9i: phap lu?t, d:;w due, chinh tr!. Tinh ch~t phie'n di~n, h?n h~p, sieu hinh trong nh?n thuc vg con ngu'di, vg cac quan h~ xa h9i va do nhung h?n che' yg digu ki~n lich sl'i.
da khie'n cho nhung quan di~m d6 sa vao l?p tru'dng duy tam, sieu hinh.
"Bat ky sv giai ph6ng nao ci:ing bao ham 6 ch6 la n6
tra the' gioi con ngu'.di, nhung quan h~ cua con ngu'.di yg voi ban than con ngztiJi"1, "la sv x6a bo m9t each tich eve m<;>i sv tha h6a"2• Tu tu6ng d6 th~ hi~n chinh xac thvc ch~t cua sv giai ph6ng con ngu'.di, th~ hi~n l?p tru'dng duy v?t bi~n chung, khach quan, khoa h<;>c trong vi~c nh?n thuc ngu6n g6c, ban chat va ddi so'ng cua con ngu'di va phu'dng thuc giai ph6ng con nguCii.
c) "Sà phat trdn tà do cua m8i nguiJi la dieu ki~n cho Sl/ phfi.t tridn tl/ do CUR tat ca m9i ngu'dl'3•
Khi che' d9 chie'm huu tu' nhan tu' ban chu nghia bi thu tieu, lao d9ng khong con bi tha h6a, con ngu'.di du'Qc giai ph6ng, khi d6 xa h9i la sv lien hi~p cua cac ca nhan, con nguCii b:it d~u du'Qc phat tri~n tv do. Con ngudi la sv tho'ng nhat giua ca nhan va xa h9i, ca nhan voi giai cap, dan t9c va nhan lo?i, ban chat cua con ngu'di la t6ng hoa cac quan h~ xa hc;>i. Do v?y, sv phat tri~n tv do cua m6i ngu'.Cii tat ye'u
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?.p, Sdd, t.l, tr.557.
2. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t(lp, Sdd, t.42, tr.168.
3. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?.p, Sad, t.4, tr.628.
la dieu ki~n cho sl;i phat tri~n tl;i do cua m<;>i ngu'di. Di nhien, dieu do ciJ.ng CO nghfa la S\f phat tri~n tl;i do CUa m<;>i ngudi, sl;i phat tri~n cua xa h9i la tien de cho sl;i phat tri~n cua m6i ca nhan trong d6. S\f phat tri~n tt;i do cua m6i ngudi chi c6 th~ d:;i.t duqc khi con nguCii thoat khoi s\f tha h6a, thoat khoi S\f no dich do che'° d(_) tu huu CaC tu li~u san xua't bi thu tieu tri~t d~, khi S\f khac bi~t giua thanh thi va n6ng th6n, giua lao d()ng tri 6c va lao d9ng chan tay khong con, khi con ngu'di khong con bi tr6i bUQC bdi S\f phan c6ng lao d()ng xa h()i.
Nhung tu tuang ve con nguCii trong trie't h9c cua chu nghfa Mac duqc de c?p tren day la nhung tu tudng Cd ban, dong vai tro la "kim chi nam", la cd sd ly lu?n khoa h9c, dinh huong cho cac ho:;i.t d()ng chinh tri, xa h()i, van h6a va tu tuang trong g~n hai the' ky qua. Nhung tu tuang d6 con la tien de ly lu?n va phudng phap lu?n dung d&n cho sl;i phat tri~n cua khoa h9c xa h9i. N gay nay, nhung tu tuang do V~n tie'°p tl;i.c la Cd Sd, tien de cho cac quan di~m, ly lu?n ve con ngu'di va ve xa h()i, cho cac khoa h9c hi~n d:;i.i ve con ngudi n6i chung.
Ly lu?n ve con nguCii cua cac nha kinh di~n cua chu nghfa Mac - Lenin la ly lu?n duy v?t bi~n chung tri~t d~
mang tinh khoa hQC Va each m:;i_ng, g6p phftn t:;i_o nen CUQC each m:;i.ng trong lich sl:i tu tudng nhan lo:;i.i. Ly lu?n d6 ngay cang duqc kh&ng dinh tinh dung d~n, khoa h<;>c trong bo'i canh hi~n nay va v~n tie'p t1;1c la "kim chi nam" cho hanh d()ng, la nen tang ly lu?n cho vi~c nghien cuu, giai ph6ng va phat tri~n con nglidi trong hi~n thl;ic.
3. Quan diôfm cua trie't h9c Mac - Lenin v~ quan
h~ ca nhan va xa h(>i, v~ vai tro cua qulin chung nhan dan va lanh t\l trong l!ch sit
a) Quan h~ giila ca nhan va xa h9i
Con ngudi, xet yg thl~c th~ sinh hQC l&n thvc th~ xa h{?i, vua mang ban chat loai l&n tinh d~c thu ca th~; vua la m(?t vii tri.;i thu nho, rieng bi~t, d(?c dao, l~i vua mang d~c di~m chung, ph6 bie'n cua loai. Sv thO'ng nhat giua cai chung va cai rieng trong con ngudi khie'n cho n6 d dinh Cao cua S\f phat tri~n, trd thanh "trung tam" CUa VU tri.;i, "con nglidi la hoa Cua dat". Q d(?ng v?t, S\f thO'ng nhat giua cai chung cua loai va cai rieng cua ca th~, du
6 trinh d9 cao thi ciing chi 6 phuong di~n sinh v?t.
Trong khi d6, d con ngudi S\i thO'ng nhat ay kh6ng chi d trinh d(? cao nhat yg phuong di~n sinh v?t ma ca d
phuong di~n xa h(?i.
Con nglf6i la m(?t h~ thO'ng chlnh th~ thO'ng nhff t ca th~ - loai, mang ca nhung thu(?c tinh ca th~, don nhat, l&n nhung thu(?c tinh chung, ph6 bie'n cua loai; ban chat cua con nglfdi la t6ng hoa cac quan h~ xa h(?i; la d~i di~n cho loai, cho xa h(?i, cho nhan lo~i, cho lich sit loai nglfdi. Trong con nglfdi, do v?y, lu6n c6 nhung cai chung toan nhan lo~i, nhu cac gia tri chung, nhu cliu chung, l<;li ich chung, v.v .. Con nglfdi ciing la d~i bi~u cua m(?t xa h9i ci.;i th~, m(?t thdi ky lich
sit xac dinh, c6 tinh d~c thu, vdi cac quan h~ xa h9i xac dinh. Cac quan h~ xa h9i ke't tinh trong m6i con ngu6i luon la quan h~ Xa hQi C\l th~ cua m(?t thdi d~i, m(?t gia dinh,
m9t nh6m xa ht)i, m9t ct)ng d6ng, mt)t t~p doan, mt)t giai cap, m9t qu6c gia - dan t9c xac dinh. Trong m6i ngu'C5i con c6 ca nhung cai rieng, cai don nhat, d~c thu cua ca th~, ca nhan tu kinh nghi~m, tam ly, tri tu~, v.v. do nhung dieu ki~n so'ng, do d~c di~m sinh h9c quy dinh. Nhd d6, m6i con ngu'di la m9t ca th~, ca nhan rieng bi~t, khac bi~t nhau.
Ca nhan va xa h9i khong tach r6i nhau. Xa h9i do cac ca nhan Cl;L th~ hQp thanh, m6i ca nhan la IDQt phlln hf CUa xa h9i s6ng va holitt dt)ng trong xa h9i d6. Khi moi sinh ra, chua c6 y thuc, chua c6 cac quan h~ xa h<?i thi con ngu6i moi chi la ca th~. Chi khi ca th~ do giao tie'p xa h(?i, c6 nhung quan h~ xa h9i xac dinh, c6 y thuc moi trd thanh ca nhan. Ca nhan khong th~ tach rdi xa h(?i. Quan h~ ca nhan - xa h9i la tat ye'u, la tien de, dieu ki~n t6n tliti va phat tri~n cua ca ca nhan l~n xa ht)i. Duong nhien, quan h~ fiy phl;L thUQC VaO dieu ki~n lich Slf Cl;L th~, vao trinh dQ phat tri~n xa h9i va cua tUng ca nhan, d~c bi~t la phl;L thut)c vao ban chat cua xa ht)i. Quan h~ ca nhan - xa h9i la khac nhau trong xa h9i c6 phan chia giai cap va xa h9i khong phan chia giai cap. sv th6ng nhat va mau thu~n
giua ca nhan va xa h()i la m()t phlitm tru lich sti, phl;L thu()c vao tung giai dOlitll lich Slf khac nhau.
sv th6ng nhat ca nhan va xa h()i con th~ hi~n d m()t g6c d9 khac trong quan h~ con ngu6i giai cfip va con ngu6i nhan loliti. Quan h~ con nguCJi giai cfip va con nguCJi nhan loliti chi t6n tliti trong xa h9i c6 phan chia giai cap, do v~y n6 c6 tinh lich sti. M6i con ngu:(Ji ca nhan trong xa h()i c6 giai ca'.'p deu mang tinh giai cap do n6 luon la
thanh vien cua m()t giai ca'.'p, t~ng lOp xii h()i xac dinh.
Trong cac quan h~ xa h()i ma con ngu'di so'ng va ho?t d()ng luon c6 quan h~ giai ca'.'p va cac quan h~ d6 luon dong vai tro quye't dinh, chi pho'i cac hanh vi va ho?t d()ng cua n6, d?c bi~t, quy dinh lqi ich va ho?t d()ng thl;ic hi~n cac lqi ich a'.'y. M~.t khac, m6i ca nhan, du thu()c ve giai ca'.'p nao ciing deu mang tinh nhan lo?i. Nhan lo~i la c9ng d6ng ngu'di ph6 bie'n r()ng rai nha'.'t, duqc hinh thanh trong suo't chieu dai lich sit nhan lo~i. Tinh nhan lo?i duqc thJ hi~n trong cac gia tri chung toan nhan lo?i, trong nhung quy t~c, chu§'.n ml;ic chung xua'.'t hi~n tren nen tang lqi ich chung, tu ban cha'.°t ngu'di CUa cac ca nhan t?O nen CQilg d6ng nhan lo?i.
Tinh giai ca'.'p va tinh nhan lo?i trong m&i con ngu'di vU:a tho'ng nhat vU:a khac bi~t, th$.m chi mau thuftn nhau.
Tinh nhan lo?i la vinh h&ng, la nen tang cua CUQC so'ng d mqi con ngu'di, du khac bi~t mau da, quo'c tich, giai ca'.'p, t()c nguCii, hay gioi tinh, d() tu6i, hqc va'.'n, v.v .. Chi khi nao khong con t6n t?i nhan lo?i thi khi d6 tinh nhan lo?i moi ma'.'t di. Nhung, d m&i giai do?n lich sit khac nhau l?i t6n t?i cac giai ca'.'p khac nhau. Cac giai ca'.'p va quan h~ cua chung bie'n d6i thu'dng xuyen do cac dieu ki~n kinh te', chinh tri, xa h()i luon thay d6i. Con ngu'Cii voi tu each la nhung chu thJ xa h()i luon c6 nhung ho?t d()ng dJ cai bie'n digu ki~n khach quan t?o nen nhung digu ki~n sinh ho?t thu$.n lqi hon cho minh. Chinh digu d6 da lam cho cac dieu ki~n sinh so'ng cua con ngu'di luon bie'n d6i, cac ll;ic luqng san xua'.'t luon phat triJn, xa h()i luon thay d6i