? ~ / "'
CUA TRIET HOC MAC - LENIN TRONG DOI SONG xA HQI
1. 81.j ra dOi va phat tri€n cua triet h9c Mac - Lenin a) Nhung <lieu ki~n ljch sil cua slj ra doi triit h9c Mac Si;t xuat hi~n trie't h<;>c Mac la m()t CUQC each m~ng vi d~i trong lich sif trie't h<;>c. Do la ke't qua tat ye'u cua si;t phat tri~n lich sif tu' tu'dng trie't h<;>c va khoa h<;>c cua nhan
lo~i, trong si;t phl,l thuqc vao nhung digu ki~n kinh te' - xa hqi, ma tri;tc tie'p la thi;tc ti~n dau tranh giai cap cua giai cap VO san voi giai cap tu' san. Do ding la ke't qua cua si;t tho'ng nhat giua digu ki~n khach quan va nhan to' chu quan cua C. Mac va Ph . .Angghen.
* Dieu ki~n kinh ti - xa h9i
Sà cung c<f va phat triffn cua phudng thuc san xua:t tu ban chu nghia trong <lieu ki~n each mf.jlng cong nghi~p.
Trie't h<;>c Mac ra doi vao nhung nam 40 cua the' ky XIX.
Si;t phat tri~n rat m~nh me cua li;tc lu<;ing san xua'.'t do tac d(}ng cua CUQC each m~ng cong nghi~p lam cha phu'dng thuc san xuat tu' ban chu ngbia du'QC cung co' vfing chiic la d~c di~m n6i b~t trong dCii so'ng kinh te' - xa h()i d nhung nu'oc chu ye'u cua chau Au. Nuoc Anh da hoan thanh CUQC each m~ng cong nghi~p va trb thanh cu'dng quo'c cong nghi~p lon nhat. 0 Phap, CUQC each m~ng cong nghi~p dang di vao giai do~n hoan thanh. Cu()c each m~ng cong
nghi~p cilng lam cha ngn san xuat xa h()i b Due duQc
phat tri~n m?nh ngay trong long xa h9i phong kie'n. Nh~n d!nh vg slj phat tri~n m?nh me cua 11.jc lu'Qng san xuat nhu v~y, C. Mac va Ph. Angghen vie't: "Giai cap tu san, trong qua trinh thO'ng tr! giai c:lp chu'a dfi.y m<)t the' ky, da t?O ra nhung 11.jc lu'Qng San xuat nhigu hon Va dcl SQ hon 11.jc lu'Qng san xu:lt cua tat ca cac the' he? tru'oc kia g9p l?i"1.
Slj phat tri~n m?nh me cua 11.jc lu'Qng san xu:lt lam cho quan he? san xuat tu' ban chu nghfa du'QC cung c6,
phu'ong thuc san xuat tu' ban chu nghfa phat tri~n m~nh me tren co sd v~t chat - ky thu~t cua chinh minh, do d6 da th~ hiô?n ro tfnh hon hiin cua n6 so voi phu'ong thuc san xuat phong kie'n.
M~.t khac, slj phat tri~n cua chu nghla tu ban lam cho nhung mau thu§.n xa h9i cang them gay g&t va b9c 19 ngay cang ro rc?t. Cua cai xa h9i tang len nhung chiing nhung ly tu'dng Vg binh diing Xa hQi ma CUQC each m~ng tu' tu'dng neu ra da khong thljc hiô?n du'Qc ma l~i lam cho b:lt cong xa h9i tang them, d6i khang xa h9i sau s&c hon, nhung xung d9t giua VO san va tu' san da trd thanh nhung CUQC dau tranh giai cap.
Sà xuĐt hi~n cua giai cffp VO san tren vii. dai ljch si!i. vai tli each m{)t làc lli<Jng chinh trj - xa h{)i d{)c lij.p la nhan to~
chinh trj - xa h9i quan tr<;mg cho slf ra d6i triet h9c Mac.
Giai cap VO san va giai cap tu' san ra dCli, lOn len cung voi slj hinh :thanh va phat tri~n cua phu'ong thuc san xuat
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?p, Sdd, t.4, tr.603.
tu ban chu nghia trong long che' d9 phong kie'n. Giai cap VO san ciing da di theo giai cap tu' san trong CUQC dau tranh l?t d6 che' d9 phong kie'n.
Khi che' dQ tu' ban chu nghfa du'QC xac l?p, giai cap tu' san trd thanh giai cap thong ttj xa h9i va giai cap VO san la giai cap bi tri thi mau thu~n giua VO san voi tu' san van mang tinh chat doi khang cang phat tri~n, trb thanh nhung CUQC dau tranh giai cap. Cu()c khbi nghfa cua thq d~t 6 Lyon (Phap) nam 1831 bi dan ap va sau d6 l~i n6 ra vao nam 1834, da chi ra m()t digu quan tr9ng - nhu' m()t t6 bao chinh thuc cua chinh phu h6i d6 da nh?n dinh - d6 la CUQC dff u tranh ben trong, di~n ra trong xa h(}i, giua giai cap nhung ngu'di c6 cua va giai cap nhung ke khong c6 gi he't ... 0 Anh, phong trao Hie'n chu'dng vao cuoi nhung nam 30 cua the' ky XIX la "phong trao each ffili\ng VO san to lOn d~u tien, th?t s\f c6 tinh chat qu~n chung va c6 hlnh thuc chinh ttj"1• Nude Due con dang b vao dem truoc cua cuC;k each m~ng tu' san, song S°I! phat tri~n Cong nghi~p trong digu ki~n each m~ng cong nghi~p da lam cho giai cap VO san lon nhanh, nen CUQC dff u tranh cua thq d~t (j Xiledi ding da mang tinh chat giai cap t\f phat Va da du'a de'°n S°I!
ra ddi m9t t6 chuc VO san each m~ng la "D6ng minh nhung ngu'di chinh nghia".
Trong hoan canh lich sl:i d6, giai cff p tu san khong con dong vai tro la giai cap each m~:i:ig. 0 Anh va Phap, giai cffp tu' San dang la giai cap thong ttj_, l:;i_i hoang SQ tru'OC
1. V.I. Lenin: Toan t?p, Sad, t.38, tr.365.
CUQC dau tranh cua giai cap VO san nen khong con la Ive luQng each mi;mg trong qua trinh cai t?O dan chu nhu tru6c. Giai ca'."p tu san Due dang ldn Ien trong long che' d(>
phong kie'n, v6n da khie'p SQ b?O Ive each m?ng khi nhin vao each m?ng tu san Phap nam 1789, nay l?i them SQ hai tru6c sv phat tri~n cua phong trao cong nhan Due. N6 mo tudng bie'n dcSi ngn quan chu phong kie'n Due thanh n~n dan chu tu san m(>t each hoa binh. Vl v?y, giai ca'."p VO san xuat hi~n tren vii dai J.ich si'i. khong chi c6 SU m~nh la "ke pha ho?i" chu nghfa tu ban ma con la Ive luQng tien phong trong CUQC d:iu tranh cho ngn dan chu Va tie'°n b(} xa h(}i.
Thàc tign each mf}.ng cua giai c;fp VO san la Cd Sd chu ye'u nh{[t cho slf ra dCli trie't h9c Mac.
Trie't h9c, theo each n6i cua Hegel, la sv n~.m b~.t th6i d?i b&ng tu tudng. Vl v?y, thvc ti~n xa h(>i n6i chung, nha'."t la thvc ti~n each m?ng VO san, doi hoi phai dUQC soi sang bdi ly lu?n n6i chung va trie't h9c n6i rieng. Nhung va'."n dg cua thdi d?i do sv phat tri~n cua chu nghfa tu ban di~.t ra da dUQC phan anh bdi tu duy ly lu?n tu nhung l?p trudng giai ca'."p khac nhau, tU d6 hinh thanh nhung h9c thuye't v6i tu each Ia m(>t h~ th6ng nhung quan di~m ly lu?n vg trie't h9c, kinh te' va chinh tr! - xa h(>i khac nhau. Digu d6 duqc th~ hi~n rat ro qua cac trao luu khac nhau cua chu nghfa xa h(>i th6i d6. Sl;i ly giai vg nhung khuye't t?t cua xa h(}i tu ban duong thdi, Vg Slj cfin thie'°t phai thay the' no b&ng xa h(>i t6t d~p, thvc hi~n duqc slj b'inh dllng xa h(>i theo nhung l?p trudng giai cap khac nhau da san sinh ra
....
nhieu bie'n th~ cua chu nghia xa h9i nhu': "chu nghia xa h9i phong kie'n", "chu nghia xa h9i ti~u tu' san", "chu nghia xa h9i tu' san", ...
81.j xua't hi~n giai ca'p VO san each mi;mg da t~o Cd sd xa h<)i cho sl.j hinh thanh ly lu~n tie'n b<) va each m~ng moi.
D6 la ly lu~n thJ hi~n the' gioi quan each m~ng cua giai cap each m~ng tri~t dJ nha't trong lich slt, do d6, ket h<;ip IDQt each huu Cd tinh each m~ng va tinh khoa hQC trong ban chat cua minh; nhd d6, n6 c6 kha nang giai dap b&ng ly lu~n nhung va'n dg cua thCii d~i d~t ra. Ly lu~n d6 da duqc sang t~o nen bai C. Mac va Ph. Angghen, trong d6 trie't hQc dong vai tro la cd sd ly lu~n chung: cd sa the gioi quan va phu'dng phap lu~n.
* Nguon gffc If lu?n va tien cte'khoa h9c tà nhien - Nguon gffc If lu?n
DJ xay dl.jng hQC thuye't cua minh ngang tlim cao cua tri tu~ nhan lo~i, C. Mac va Ph. Angghen da ke thua nhung thanh tl.ju trong lich slt tu' tu'dng cua nhan lo~i.
V.I. Lenin viet: "Lich slt triet hQC va lich slt khoa hQC xa h<)i chung to het sue r6 r&ng chu nghfa Mac khong c6 gi gio'ng "chu nghfa be phai" hiJu theo nghia m9t hQc thuye't dong kin va cung nhic, nay sinh d ngoai con dudng phat tri~n vI d~i cua van minh the' gioi"1. N gu'di con chi r6, hQC thuyet cua C. Mac "ra dCii la slf. thita k€ th&ng va trl.;ic tie'p nhung hqc thuye't cua cac d~i biJu xuat siic nhat
1. V.I. Lenin: Toan tiffe.p, Sdd, t.23, tr.49.
trong trie't h9c, trong kinh te' chinh tri h9c va trong chu nghia xa h()i"1•
Trie't h9c c6 diJn Due, d~c bi~t nhung ''h?t nhan hqp lf'
trong trie't h9c cua hai nha trie't h9c tieu biJu la Hegel va Feuerbach, la ngu6n goc ly lu?n tn;i:c tie'p cua trie't h9c Mac.
C. Mac va Ph. Angghen da tung la nhung ngu6i theo h9c trie't h9c Hegel. Sau nay, ca khi da tu bo chu nghia duy tam cua trie't h9c Hegel, cac ong v~n danh gia cao tu tubng bi~n chung cua n6. Chfnh cai "h?t nhan hqp ly' d6 da duqc C. Mac ke' thua b~ng each cai t?O, l(_)t bo cai VO thlin bf dJ xay d\J'.ng nen ly lu?n moi cua phep bi~n chung - phep bi~n chung duy v?t. Trang khi phe phan chu nghia duy tam cua Hegel, C. Mac da d\J'.a vao truygn thong cua chu nghia duy v?t trie't h9c, tr\J'.c tie'p la chu nghia duy v?t trie't h9c cua Feuerbach; d6ng thdi da cai t?O chu nghia duy v?t cu, khllc phi;ic tinh chat sieu hinh va nhung h?n che' lich sl:t. khac cua n6. Tu d6 C. Mac va Ph. Angghen xay d\ing nen trie't h9c moi, trong d6 chu nghia duy v?t va phep bi~n chung thong nhat VOi nhau m(_)t each huu Cd.
Voi tinh each la nhung b9 ph?n hqp thanh h~ thong ly lu?n cua trie't h9c Mac, chu nghia duy v?t va phep bi~n
Chung dgu CO S\i bie'n deJi yg chat SO voi ngu6n goc cua chung. Ne'u khong thay digu d6, ma hi~u chu ngh.fa duy v?t bi~n chung nhu S\i lllp ghep cd h9c chu nghia duy v?t cua trie't h9c Feuerbach voi phep bi~n chung Hegel, thi se
1. V.I. Lenin: Toan t?,p, Sad, t.23, tr.49-50.
khong hi~u du'qc triet h9c Mac. D~ xay d1Jng triet h9c duy
v~t bi~n chung, C. Mac da cai t~o chu nghia duy v~t cu va phep bi~n chung cua Hegel. C. Mac viet: "Phudng phap
bi~n chung cua toi khong nhung khac phu'dng phap cua Heghen vg Cd ban, ma con d6i l~p h&n voi phu'dng phap ay nua"1• Giai thoat chu nghia duy v~t khoi phep sieu hl.nh, C. Mac da lam cha chu nghfa duy v~t trb nen hoan bi va md r(>ng h9c thuyet ay tu ch6 nh~n thuc gioi tv nhien den ch6 nh~n thuc xa h(>i loai ngu'Cli.
SV hlnh thanh tu tubng triet h9c b C. Mac va Ph. Angghen di~n ra trong S'IJ tac d9ng l~n nhau va tham
nh~p vao nhau voi nhung tu' tu'dng, ly lu~n vg kinh te va chinh tri - xa h9i.
Vi~c ke thua va cai t~o kinh te chinh tri h9c voi nhung
~i bi@u xuat s&c la Adam Smith (A Xmit) va David Ricardo (D. Ricacdo) khong nhilng la ngu6n g6c d€ xay dlJng h9c thuyet kinh te ma con la nhan to' khong th@ thieu trong sv hl.nh thanh va phat tri~n triet h9c Mac. Chinh C. Mac da cha r&ng, vi~c nghien cuu nhung van dg triet h9c vg xa h9i da khien ong phai di vao nghien cuu kinh te h9c va nhCJ d6 moi c6 th@ di tOi hoan thanh quan ni~m duy v~t lich sli, d6ng thCJi xay d1Jng nen h9c thuyet vg kinh te cua ml.nh.
Chu nghia xa h9i khong tubng Phap voi nhung d~i
bi€u n6i tie'ng nhu' Saint Simon (Xanh Ximong) va Charles Fourier (Sacld Phurie) la m9t trong ba ngu6n g6c ly lu~n
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?p, Sad, t.23, tr.35.
cua chu nghia Mac. Dudng nhien, d6 la ngu6n go'c ly lu~n tri;tc ti€p cua h9c thuy€t Mac vg chu nghla xa h(>i - chu nghia xa h()i khoa h9c. Song, n€'u nhu tri€'t h9c Mac n6i chung, chu nghfa duy v~t lich sti n6i rieng la tign dg ly lu~n trt;tc ti€p lam cho chu nghia xa h()i phat tri~n tu khong tuang thanh khoa h9c, thi digu d6 ciing c6 nghia la Sl;i hinh thanh va phat tri~n tri€t h9c Mac khong tach rdi VOi Sl;i phat tri~n nhung quan di~m ly lu~n yg chu nghfa xa h()i cua C. Mac.
- Tien de' khoa h9c tà nhien
Cung voi cac ngu6n go'c ly lu~n tren, nhung thanh tl;iu khoa h9c tl;i nhien la tign dg cho sl;i ra ddi tri€t h9c Mac.
Digu d6 duqc c&t nghia bai mo'i lien h~ khang khit giua trie't h9c va khoa h9c n6i chung, khoa h9c tl;i nhien n6i rieng. Sl;i phat tri~n tu duy tri€t h9c phai dl;ia tren cd sa tri thuc do cac khoa h9c C\l th~ dem l:P. Vi th€, nhu Ph. Angghen da chi ro, m6i khi khoa h9c tl;i nhien c6 nhung phat minh mang tinh vi;i.ch thdi di;i.i thi chu nghia duy v~t khong th~
khong thay d6i hinh thuc cua n6.
Trong nhung th~p ky cua d~u th€ ky XIX, khoa h9c tl;i nhien phat tri~n mi;i.nh voi nhigu phat minh quan tr9ng. Nhung phat minh lOn cua khoa h9c tl;i nhien lam b()c 19 r6 tinh hi;i.n che' va sl;i hilt ll;ic cua phudng phap tu duy sieu hinh trong vi~c nh~n thuc th€ gioi. Phudng phap tu duy sieu hinh n6i b~t a th€ ky XVII va XVIII da tra thanh m()t trd ngi;i_i lOn cho sl;i phat tri~n khoa h9c. Khoa h9c tl;i nhien khong th~ ti€p tl,l.C n€u khong "tu ho tu duy
sieu hinh ma quay trd l:;i.i voi tu duy bi~n chung, b&ng each nay hay each khac"1. M~t khac, voi nhung phat minh Cua minh, khaa hQC da cung cap Cd Sd tri thuc khaa h9c dJ phat triJn tu duy bi~n chung vuqt khoi tinh tl;i phat cua phep bi~n chung c6 d?i, d6ng thdi thaat khoi VO th:in bi cua phep bi~n chung duy tam. Tu duy bi~n chung d trie't h9c c6 d:;i.i, nhu nh~n dinh cua Ph. Angghen, tuy moi chi la "m{>t tr"t;ic kie'n thien tai"; nay da la ke't qua cua m{>t cong trinh nghien cuu khaa h9c ch~t che dl;ia tren tri thuc khaa h9c tl;i nhien h6i d6. Ph. Angghen neu b~t y nghfa cua ba phat minh lOn d6i voi sl;i hinh thanh trie't h9c duy v~t bi~n chung: dinh lu~t baa taan va chuyJn h6a nang luc;Jng, thuye't te' baa va thuye't tie'n h6a cua Charles Darwin (Dacuyn). Voi nhung phat minh d6, khaa h9c da v:;i.ch ra m6i lien h~ th6ng nhat giua nhung d?ng t6n t:;i.i khac nhau, cac hinh thuc v~n
d{>ng khac nhau trang tinh tho'ng nhat v~t chat cua the' gioi, V:;tch ra tinh bi~n chung cua Sl;i V~n d{)ng va phat triJn cua n6. Danh gia vg y nghfa cua nhung thanh tl;iu khaa h9c tl;i nhien thdi ay, Ph. Angghen vie't: "Quan
ni~m moi yg gioi tl;i nhien da duc;Jc haan thanh tren nhung net Cd ban: tat ca cai gi cling nhiic dgu bi tan ra, tat ca cai gi la co' dinh dgu bie'n thanh may kh6i, va tat
ca nhung gi d~c bi~t ma ngudi ta cha la t6n t:;i.i vinh ctlu thi da trd thanh nhat thdi; va ngudi ta da chung minh
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?p, Sad, t.20, tr.490.
d.ng toan b() gioi tv nhien dgu v?n d()ng theo m()t dong va m()t tu&n hoan vinh ctiu"1•
Nhu v?y, trie't h9c Mac ding nhu toan b9 chu nghfa Mac ra dCii nhu m()t ta'."t ye'u Itch sti, khong nhung vi ddi s6ng va thvc ti~n, nha'."t la thvc ti~n each m~ng cua giai ca'."p cong nhan doi hoi phai c6 ly lu?n moi soi dudng, ma COil vi nhung tign dg cho S1;J'. ra ddi ly lu~n moi da du'.QC nhan lo~i t~o ra.
* Nhan tf{ chu quan trong slj hi'nh thanh triit h9c Mac Trie't h9c Mac xua'."t hi~n khong chi la ke't qua cua sv v~n d()ng va phat tri~n c6 tfnh quy lu~t cua cac nhan t6 khach quan ma con duqc hinh thanh thong qua vai tro cua nhan t6 chu quan. Ho~t d()ng thvc ti~n khong bie't m~t moi cua C. Mac va Ph. Angghen, l?p truCing giai ca'."p cong nhan va tinh cam d~c bi~t cua hai ong d6i voi nhan dan lao d()ng, hoa quy~n voi tinh b~n vi d~i cua hai nha each m~ng da ke't tinh thanh nhan t6 chu quan cho sv ra ddi cua trie't h9c Mac.
Ca C. Mac va Ph. Angghen dgu xua'."t than tu t&ng lOp tren cua xa h()i dudng thCii, nhung hai ong dgu som tv
nguy~n hie'n dang cu()c dCii minh cho cu()c dffu tranh vi h~nh phuc cua nhan lo~i. Ban than C. Mac va Ph. Angghen dgu tich eve tham gia ho~t d()ng thvc ti~n, tu ho~t d()ng da'."u tranh tren bao chi de'n tham gia phong trao da'."u tranh cua cong nhan, tham gia thanh l~p va ho~t d()ng trong cac
1. C. Mac va Ph. Angghen: Toan t?p, Sdd, t.20, tr.471.
t6 chuc cua cong nhan ... SO'ng trong phong trao cong nhan, Uli<;IC t~n miit chung kien nhfing SlJ'. bat Cong gifia ong chu tu ban va ng1.fdi lao dQng lam thue, hi~u sau s:ic CUQC sO'ng khO'n kh6 cua ng1.fdi lao d9ng va thong cam voi h9, C. Mac va Ph. Angghen da dung ve phia nhung ng1.fC5i cling kh6, dau tranh khong m~t moi vi l<;ii ich cua h9, trang bi cho h9
m<?t cong C\l s:ic hen d~ nh?n thuc va cai t?O the' gioi. G:in ch~t ho?t dQng ly lu?n Va ho?t dQng tht;iC ti~n da t?O nen d()ng h;ic sang t?o cua C. Mac va Ph. Angghen.
Thong qua lao d()ng khoa hc;>c nghiem tuc, cong phu va ho?t d()ng tht;ic ti~n tich cl;ic khong m~t moi, C. Mac va Ph. Angghen da thl;ic hi~n m9t buoc chuy~n l?p truC5ng tu dan chu each ID?ng Va nhan d?O chu ngfila sang l?p trudng giai cap cong nhan va nhan d?O c()ng san. Chi dung tren l?p tru'.dng giai cap cong nhan moi dua ra du'.Qc quan di~m duy v?t lich sit ma nhung ngudi bi h?n che bai l?p tru'.dng giai cap cu khong th~ dua ra du'.Qc; moi lam cho nghien cuu khoa h9c thl;ic slJ'. tra thanh niem say me nh~n
thuc nh:lm giai dap van de giai ph6ng con nglidi, giili ph6ng giai cap, giai ph6ng nhan lo?i.
Ciing nhu C. Mac, Ph. Angghen (1820 - 1895), ngay tu thdi trai tre da tO ra c6 nang khie'u d~c bi~t va nghi ll;ic nghien cuu, h9c t~p phi thudng. C. Mac tim thay 6 Ph. Angghen m()t ng1.fdi cling tu tudng, m()t ng1.fdi b?n nhat ml;ic chung thuy va m()t nglidi d6ng chi trQ ll;ic g:in b6 m?t thiet trong SlJ'. nghi~p chung. "Giai cap VO san chau Au c6 th~ n6i r:lng khoa h9c cua minh la tac ph&m sang t~o cua hai nha bac hQc