Chiều tối Hồ Chí Minh

CHIỀU TỐI Hồ Chí Minh I. MỞ BÀI Hồ Chí Minh là lãnh tụ cách mạng kiệt xuất, người chèo lái con thuyền cách mạng Việt Nam đi đến thành công. Nhưng nhắc đến Người, ta còn nghĩ đến một là một nhà văn, nhà thơ lớn để lại một sự nghiệp văn chương khá đồ sộ. Sự nghiệp sáng tác của Hồ Chí Minh rất phong phú và được chia thành ba mảng: thơ, truyện kí và văn chính luận nhưng thành công nhất là ở mảng thơ ca. Trong sự nghiệp sáng tác của Người, ta không thể không nhắc đến tập thơ “Nhật ký trong tù” mà trong đó “Chiều tối” được đánh giá là một trong những bài thơ hay nhất trong tập thơ. II. THÂN BÀI 1. Khái quát Hoàn cảnh ra đời: Tháng 81942, Hồ Chí Minh lấy tư cách là đại biểu Việt Nam sang Trung Quốc dự hội nghị để tranh thủ sự viện trợ của bạn bè quốc tế cho cách mạng trong nước. Sau nửa tháng đi bộ, khi vừa tới thị trấn Túc Vinh, tỉnh Quảng Tây, Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam vô cớ và phải trải qua mười bốn trăng tê tái gông cùm, bị áp giải qua 18 nhà lao: Quảng Tây giải khắp mười ba huyện Mười tám nhà lao đã ở qua Mặc dù tình cảnh vô cùng đau khổ nhưng Người vẫn sáng tác được trên 130 bài thơ, ghi chép trong một cuốn sổ tay và được đặt tên là “Ngục trung nhật kí”. Tập thơ được sáng tác vào khoảng thời gian từ mùa thu năm 1942 đến mùa thu năm 1943. Bài thơ “Chiều tối” (Mộ) là bài thơ thất ngôn tứ tuyệt thứ 31 trong tập thơ. Cảm hứng của bài thơ được gợi lên trên đường chuyển lao từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo vào cuối mùa thu năm 1942. Đề tài: Bài thơ “Chiều tối” ngay từ nhan đề đã thể hiện một quãng thời gian, một đề tài quen thuộc trong thơ ca xưa nay, đó là viết về thiên nhiên cảnh vật vào lúc chiều tối, hoàng hôn. Đây cũng là khoảng thời gian dễ gây cảm xúc, tâm trạng cho lòng người, đặc biệt là với những kẻ xa nhà lữ thứ, bởi đó là thời điểm người ta thường được sum họp đầm ấm bên gia đình. Chỉ riêng trong “Nhật ký trong tù” của Hồ Chí Minh cũng đã có nhiều bài thơ viết về thời điểm này trong ngày như: Xế chiều, Hoàng hôn, Cảnh chiều hôm… 2. Hai câu thơ đầu: Bức tranh thiên nhiên: Hai câu thơ đầu là bức tranh chiều tối mơi miền sơn cước. Cảnh chiều buồn vắng, con người cảm thấy sự cô đơn thấm đẫm lên bức tranh thiên nhiên cảnh vật. Bức tranh thiên nhiên được miêu tả bằng hai nét vẽ đậm là cánh chim và chòm mây. + Hình ảnh cánh chim: Thơ ca xưa nay khi miêu tả bức tranh cảnh vật chiều tối thường mượn hình ảnh cánh chim chiều. Trong ca dao có câu: Chim bay về núi tối rồi Trong thơ bà Huyện Thanh Quan: Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi Dặm khách sương sa khách bước dồn Đại thi hào Nguyễn Du cũng miêu tả cánh chim chiều bay về rừng núi vào lúc chiều tối: Chim hôm thoi thót về rừng Đóa trà mi đã ngậm trăng nửa vành Thậm chí, đến thơ ca hiện đại Huy Cận cũng miêu tả hình ảnh cánh chim chiều: Lớp lớp mây cao đùn núi bạc Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa Chiều tối là lúc vũ trụ bước vào trạng thái nghỉ ngơi, con chim sau một ngày bay lượn giờ đã mỏi cánh và muốn tìm về tổ ấm. Nhưng nếu cánh chim chiều trong thơ cổ bay về chốn xa xăm, vô định: Chúng điểu cao phi tậnCô vân độc khứ nhàn (Chim bầy bay đã ngút ngànMây côi cũng thích lang thang một mình) thì cánh chim trong thơ Hồ Chí Minh lại tìm về với tổ ấm, sự sống khiến bức tranh thiên nhiên vì thế trở lên có hồn và đầm ấm hơn. + Hình ảnh chòm mây: Trong bức tranh cảnh vật chiều tối còn có hình ảnh đám mây chiều. Tuy nhiên trước hết cần khẳng định câu thơ dịch chưa sát so với nguyên tác, chưa diễn đạt được đó là đám mây cô đơn lẻ loi. Bản dịch thơ đã bỏ mất chữ “cô” đầy tâm trạng và bỏ qua mất từ láy “mạn mạn” miêu tả sự nhẹ nhàng, lơ lửng của đám mây chiều. Có thể nói với hai hình ảnh cánh chim và chòm mây tác giả đã vẽ lên bức tranh thiên nhiên buổi chiều nơi rừng núi rất đẹp, buồn và gợi cảm. Nghệ thuật miêu tả: Hai câu thơ đầu sử dụng ngôn từ hàm súc với các biện pháp nghệ thuật quen thuộc trong thơ cổ phương Đông. + Nghệ thuật lấy điểm vẽ diện, lấy ít gợi nhiều: Chỉ với hai nét phác họa là cánh chim, chòm mây mà đã không chỉ gợi bức tranh cảnh chiều đẹp, gợi cảm mà còn gợi được cái hồn của cảnh vật buồn vắng, ảm đạm, hiu hắt và có phần đơn chiếc. + Nghệ thuật lấy động tả tĩnh: Với hai nét vẽ động, miêu tả chuyển động của cánh chim và chòm mây là chim bay, mây trôi đã làm nổi bật thêm trạng thái tĩnh và sự buồn vắng của bức tranh cảnh vật lúc chiều tối. + Tả cảnh ngụ tình: Một trong những đặc sắc nghệ thuật nổi bật của hai câu thơ là ở chỗ có sự gắn bó giữa ngoại cảnh và tâm cảnh. Qua bức tranh cảnh vật để thấy được tâm trạng nhà thơ được thể hiện một cách kín đáo. Sự mỏi mệt của cánh chim còn là sự mỏi mệt của người tù sau một ngày phải lê bước ở trên đường. Trong cái cô đơn, lẻ loi của chòm mây cũng có tâm trạng của người tù là tâm trạng của kẻ xa nhà lữ thứ. Buổi chiều là

1

CHIỀU TỐI

- Hồ Chí Minh-

I MỞ BÀI

Hồ Chí Minh là lãnh tụ cách mạng kiệt xuất, người chèo lái con thuyền cách mạng Việt Nam đi đến thành công Nhưng nhắc đến Người, ta còn nghĩ đến một là một nhà văn, nhà thơ lớn để lại một sự nghiệp văn chương khá đồ sộ Sự nghiệp sáng tác của Hồ Chí Minh rất phong phú và được chia thành ba mảng: thơ, truyện kí và văn chính luận nhưng thành công nhất là ở mảng thơ ca Trong sự nghiệp sáng tác của Người, ta không thể không nhắc đến tập thơ “Nhật ký trong tù” mà trong đó “Chiều tối” được đánh giá là một trong những bài thơ hay nhất trong tập thơ

II THÂN BÀI

1 Khái quát

- Hoàn cảnh ra đời: Tháng 8/1942, Hồ Chí Minh lấy tư cách là đại biểu Việt Nam

sang Trung Quốc dự hội nghị để tranh thủ sự viện trợ của bạn bè quốc tế cho cách mạng trong nước Sau nửa tháng đi bộ, khi vừa tới thị trấn Túc Vinh, tỉnh Quảng Tây, Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam vô cớ và phải trải qua "mười bốn trăng tê tái gông cùm", bị áp giải qua 18 nhà lao:

Quảng Tây giải khắp mười ba huyện Mười tám nhà lao đã ở qua

Mặc dù tình cảnh vô cùng đau khổ nhưng Người vẫn sáng tác được trên 130 bài thơ, ghi chép trong một cuốn sổ tay và được đặt tên là “Ngục trung nhật kí” Tập thơ được sáng tác vào khoảng thời gian từ mùa thu năm 1942 đến mùa thu năm 1943 Bài thơ “Chiều tối” (Mộ) là bài thơ thất ngôn tứ tuyệt thứ 31 trong tập thơ Cảm hứng của bài thơ được gợi lên trên đường chuyển lao từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo vào cuối mùa thu năm 1942

- Đề tài: Bài thơ “Chiều tối” ngay từ nhan đề đã thể hiện một quãng thời gian, một

đề tài quen thuộc trong thơ ca xưa nay, đó là viết về thiên nhiên cảnh vật vào lúc chiều tối, hoàng hôn Đây cũng là khoảng thời gian dễ gây cảm xúc, tâm trạng cho lòng người, đặc biệt là với những kẻ xa nhà lữ thứ, bởi đó là thời điểm người ta thường được sum họp đầm

ấm bên gia đình Chỉ riêng trong “Nhật ký trong tù” của Hồ Chí Minh cũng đã có nhiều bài thơ viết về thời điểm này trong ngày như: Xế chiều, Hoàng hôn, Cảnh chiều hôm…

2 Hai câu thơ đầu:

- Bức tranh thiên nhiên: Hai câu thơ đầu là bức tranh chiều tối mơi miền sơn cước

Cảnh chiều buồn vắng, con người cảm thấy sự cô đơn thấm đẫm lên bức tranh thiên nhiên cảnh vật Bức tranh thiên nhiên được miêu tả bằng hai nét vẽ đậm là cánh chim và chòm mây

+ Hình ảnh cánh chim: Thơ ca xưa nay khi miêu tả bức tranh cảnh vật chiều tối

thường mượn hình ảnh cánh chim chiều Trong ca dao có câu:

2

Chim bay về núi tối rồi Trong thơ bà Huyện Thanh Quan:

Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi Dặm khách sương sa khách bước dồn

Đại thi hào Nguyễn Du cũng miêu tả cánh chim chiều bay về rừng núi vào lúc chiều tối:

Chim hôm thoi thót về rừng Đóa trà mi đã ngậm trăng nửa vành Thậm chí, đến thơ ca hiện đại Huy Cận cũng miêu tả hình ảnh cánh chim chiều:

Lớp lớp mây cao đùn núi bạc Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa Chiều tối là lúc vũ trụ bước vào trạng thái nghỉ ngơi, con chim sau một ngày bay lượn giờ đã mỏi cánh và muốn tìm về tổ ấm Nhưng nếu cánh chim chiều trong thơ cổ bay

về chốn xa xăm, vô định: Chúng điểu cao phi tận/Cô vân độc khứ nhàn (Chim bầy bay đã

ngút ngàn/Mây côi cũng thích lang thang một mình) thì cánh chim trong thơ Hồ Chí Minh lại tìm về với tổ ấm, sự sống khiến bức tranh thiên nhiên vì thế trở lên có hồn và đầm ấm hơn

+ Hình ảnh chòm mây: Trong bức tranh cảnh vật chiều tối còn có hình ảnh đám mây

chiều Tuy nhiên trước hết cần khẳng định câu thơ dịch chưa sát so với nguyên tác, chưa diễn đạt được đó là đám mây cô đơn lẻ loi Bản dịch thơ đã bỏ mất chữ “cô” đầy tâm trạng

và bỏ qua mất từ láy “mạn mạn” miêu tả sự nhẹ nhàng, lơ lửng của đám mây chiều Có thể nói với hai hình ảnh cánh chim và chòm mây tác giả đã vẽ lên bức tranh thiên nhiên buổi chiều nơi rừng núi rất đẹp, buồn và gợi cảm

- Nghệ thuật miêu tả: Hai câu thơ đầu sử dụng ngôn từ hàm súc với các biện pháp

nghệ thuật quen thuộc trong thơ cổ phương Đông

+ Nghệ thuật lấy điểm vẽ diện, lấy ít gợi nhiều: Chỉ với hai nét phác họa là cánh

chim, chòm mây mà đã không chỉ gợi bức tranh cảnh chiều đẹp, gợi cảm mà còn gợi được cái hồn của cảnh vật buồn vắng, ảm đạm, hiu hắt và có phần đơn chiếc

+ Nghệ thuật lấy động tả tĩnh: Với hai nét vẽ động, miêu tả chuyển động của cánh

chim và chòm mây là chim bay, mây trôi đã làm nổi bật thêm trạng thái tĩnh và sự buồn vắng của bức tranh cảnh vật lúc chiều tối

+ Tả cảnh ngụ tình: Một trong những đặc sắc nghệ thuật nổi bật của hai câu thơ là ở

chỗ có sự gắn bó giữa ngoại cảnh và tâm cảnh Qua bức tranh cảnh vật để thấy được tâm trạng nhà thơ được thể hiện một cách kín đáo Sự mỏi mệt của cánh chim còn là sự mỏi mệt của người tù sau một ngày phải lê bước ở trên đường Trong cái cô đơn, lẻ loi của chòm mây cũng có tâm trạng của người tù là tâm trạng của kẻ xa nhà lữ thứ Buổi chiều là

3

khi người ta được sum họp gia đình còn người tù phải một mình lẻ loi nơi đất khách, quê người

+ Nghệ thuật đối lập: Đối lập giữa hình ảnh cánh chim nhỏ bé với bầu trời chiều gợi

lên cái mênh mông, bát ngát, thoáng đãng của bầu trời nhưng cũng nhấn mạnh thêm sự nhỏ

bé, đơn chiếc của hình ảnh cánh chim chiều, do đó càng nhấn mạnh tâm trạng buồn, cô đơn của người tù

- Vẻ đẹp tâm hồn của người tù Hồ Chí Minh: Thông qua bức tranh cảnh vật chúng

ta cảm nhận được vẻ đẹp tâm hồn của người tù Hồ Chí Minh Trong hoàn cảnh đau khổ phải trải qua một ngày dài đi bộ để chuyển lao mà chặng đường chuyển lao của một ngày được Bác ghi lại:

Năm mươi ba cây số một ngày Dãi nắng dầm mưa rách hết giày Lại còn bị giải đi trong tình thế chân xiềng tay xích, phía sau là một tên lính áp giải

và chờ đợi phía trước có thể chỉ là cảnh:

Lại nỗi thâu đêm không chỗ ngủ Ngồi trên hố xí đợi ngày mai Vậy mà người tù Hồ Chí Minh vẫn không hề nản lòng, trái lại quên cả hoàn cảnh, vượt lên thực tại đau khổ để quan sát, say sưa, chan hòa với thiên nhiên tạo vật và cảm nhận được vẻ đẹp của thiên nhiên vào lúc chiều tối Điều đó thể hiện tấm lòng yêu thiên nhiên, gắn bó tha thiết với thiên nhiên của Người

3 Hai câu thơ sau:

Từ hai câu đầu đến hai câu thơ sau có sự thay đổi bất ngờ, có lẽ vẽ vì thơ tứ tuyệt thường bất ngờ ở câu chuyển Không có sự khích lệ nào của thiên nhiên, không có một cảnh bình minh ửng hồng, không có một núi rừng với hương Hoa ngan ngát nhưng ý thơ vẫn chuyển từ bức tranh cảnh vật ảm đạm, hiu hắt, buồn vắng sang bức tranh cuộc sống con người ấm áp và đầy sức sống

- Bức tranh đời sống con người: Nếu như ở hai câu thơ đầu bức tranh thiên nhiên

được gợi lên từ hình từ hai hình ảnh cánh chim, chòm mây thì ở hai câu thơ này bức tranh đời sống con người được gợi lên từ hai hình ảnh là cô gái và lò than:

+ Hình ảnh cô gái: Trung tâm của bức tranh là hình ảnh một cô gái đang say ngô để

chuẩn bị cho bữa cơm chiều Cô gái đang làm việc một cách cần mẫn, chăm chỉ và nhịp nhàng, nhóm lò than xay ngô và ngô vừa xay xong cũng là lúc lò than đã rực hồng Biện pháp nghệ thuật lặp vòng lặp cụm từ “ma bao túc” ở cuối câu thơ thứ ba và đầu câu thơ thứ

tư góp phần nhấn mạnh những vòng quay nhịp nhàng, đều đặn của cối xay ngô, cũng tô đậm thêm sự chăm chỉ, cần mẫn và khỏe khoắn của hình ảnh cô gái xay ngô

- Hình ảnh lò than: Bên cạnh hình ảnh cô gái là hình ảnh lò than đã rực hồng Hình

ảnh lò than đã làm ấm và sáng lên bức tranh cảnh vật chiều tối nơi rừng núi, xua tan bớt cái ảnh đạm, hiu hắt của cảnh chiều Cách sử dụng từ “hồng” rất có ý nghĩa Thậm chí, nhà thơ

4

Hoàng Trung Thông nhận xét “Một từ hồng mà đã cân lại với 27 từ còn lại” Ngoài ra, cũng có ý kiến khác cho rằng từ “hồng” là “thi nhãn”, là “nhãn tự Nó đã làm nổi bật hình ảnh lò than trong bức tranh cảnh vật lúc chiều tối, là nghệ thuật dùng ánh sáng để miêu tả bóng tối bởi vì trong nguyên tác nhà thơ không dùng từ tối mà vẫn khiến người đọc cảm nhận được trời đã tối hẳn, vì trời có tối thì lò than mới rực hồng lên như thế Hình ảnh lò than vừa tả được sự vận động về thời gian vừa soi tỏ hình ảnh thiếu nữ trẻ trung, khỏe khoắn khiến bức tranh buổi chiều tối có thêm sinh khí Hơn nữa, bếp than đỏ rực còn gợi

sự sum họp đầm ấm của gia đình sau một ngày lao động vất vả, cũng là một chi tiết làm cho bài thơ bỗng trở nên có linh hồn và sức sống mới

- Vẻ đẹp tâm hồn, nhân cách của người tù HCM: Hai câu thơ miêu tả bức tranh

đời sống con người đã giúp ta cảm nhận sâu sắc hơn vẻ đẹp tâm hồn và nhân cách của người tù Hồ Chí Minh

+ Ở bài thơ này ta lại bắt gặp sự chuyển vận quen thuộc trong thơ của Người, đó là

sự vận động từ bóng tối đến sự sống, ánh sáng Từ bức tranh cảnh chiều ảm đạm, buồn vắng chuyển sang bức tranh sinh hoạt của con người ấm áp, đầy ánh sáng Cùng với sự vận động của hình tượng thơ là sự vận động mạnh mẽ của tư tưởng Nếu như hai câu thơ đầu là cảnh buồn, người cô đơn, lẻ loi thì đến hai câu thơ sau hình ảnh bếp than hồng và khung cảnh đầm ấm của gia đình trong bữa cơm chiều đã sưởi ấm lòng người tù tha hương Đó là niềm vui rất nhân bản mà không dễ gì có được ở mỗi con người Sự chuyển vận quen thuộc này trong thơ Hồ Chí Minh thể hiện rõ tinh thần lạc quan, sự tin sự tin tưởng của nhà thơ vào một tương lai tốt đẹp Nhiều bài thơ khác trong "Nhật ký trong tù" cũng thể hiện rõ điều đó Người tù Hồ Chí Minh hầu như ít khi cảm thấy cô đơn mà tâm hồn luôn luôn gắn

bó với nhịp sống, làm chủ hoàn cảnh và lạc quan yêu đời Trong cảnh hoàng hôn gió rét căm, vượt lên gian khổ Người xúc động hướng tới một tiếng chuông chùa, một tiếng sáo mục đồng mà mạnh bước:

"Gió sắc tựa gươm mài đá núi, Rét như dùi nhọn chích cành cây Chùa xa chuông giục người nhanh bước, Trẻ dẫn trâu về tiếng sáo bay"

(Nam Trân dịch)

Có lúc trong cảnh bị cùm trói "Thừa cơ rét rệp xông vào đánh" mà Người vẫn "thoát ngục" tìm được một chút niềm vui nâng đỡ tâm hồn mình: "Oanh sớm, mừng nghe hót xóm gần" (Đêm ngủ ở Long Tuyền) Điều đó cho thấy, sự sống và tự do là khát vọng của Người Thiên nhiên và con người hiện diện trong thơ Bác bằng những nét vẽ đẹp, bình dị, đáng yêu, đó là sự sống mà Bác gắn bó, mến yêu suốt đời

+ Hai câu thơ sau cũng thể hiện rõ tinh thần nhân đạo cao cả Người tù Hồ Chí Minh dường như quên hết hoàn cảnh đau khổ của mình để quan tâm và gắn bó với cuộc sống của nhân dân lao động Có lẽ vì thế mà người không tìm đến một hình ảnh thiếu nữ khuê các

5

mà tìm đến miêu tả hình ảnh một cô gái lao động và hơn nữa người không chỉ quan tâm tâm đến người lao động nước mình mà quan tâm đến cuộc sống của nhân dân lao động nước người Thế mới biết tấm lòng nhân ái bao la của Người đạt đến tầm quốc tế và nhân loại

III KẾT LUẬN

“Chiều tối” là bài thơ hay vừa có tính chất cổ điển vừa hiện đại Tính chất cổ điển không chỉ thể hiện ở thể thơ tứ tuyệt đường luật, viết bằng chữ Hán mà còn cổ điển ở tinh thần và tính hàm súc đúng theo lý luận thơ ca phương Đông là ý tại ngôn ngoại, thể hiện qua các biện pháp nghệ thuật truyền thống như lấy động tả tĩnh, lấy điểm vẽ diện, tả cảnh ngụ tình Hình ảnh thơ đậm nét tượng trưng ước lệ, cảm hứng tự nhiên phong phú thể hiện

sự hòa hợp giữa con người với tự nhiên Bài thơ mang màu sắc hiện đại ở bút pháp tả thực chân thực, hình ảnh mộc mạc, mạch thơ vận động theo hướng tích cực từ bóng tối đến ánh sáng, từ tàn lụi đến sự sống, từ buồn đến vui, từ lạnh lẽo, cô đơn đến ấm áp tình đời, tthể hiện rõ tinh thần lạc quan cách mạng Hình ảnh con người hiện lên trong bài thơ không phải là là ẩn sĩ ẩn dật lánh đời mà chan chứa tình đời, tình người Bài thơ là bức tranh cảnh vật con người nơi miền sơn cước vào lúc chiều tối và thông qua bức tranh thiên nhiên ta cảm nhận được một tình yêu thiên nhiên, tạo vật, tình yêu cuộc sống cũng như ý chí và nghị lực phi thường, vẻ đẹp tâm hồn và nhân cách của người tù chiến sĩ Hồ Chí Minh Chất trữ tình của thơ ca cổ điển kết hợp với chất thép của một nhà thơ chiến sĩ đã tạo nên sức hấp dẫn riêng bài thơ

LUYỆN ĐỀ

Đề số 1: Tính chất cổ điển và hiện đại trong bài thơ “Chiều tối” của Hồ Chí Minh

I MỞ BÀI

- Giới thiệu tác giả, tác phẩm

- Dẫn vào vấn đề: Tính chất cổ điển và hiện đại

II THÂN BÀI

1 Khái quát

- Hoàn cảnh ra đời:

- Giải thích

+ Cổ điển: Nói đến màu sắc cổ điển trong thơ là nói đến những yếu tố về nội dung

và thi pháp có sự ảnh hưởng rõ nét của thơ phương Đông – chủ yếu là thơ Đường Trung Quốc, vốn được coi là mẫu mực về đề tài, thể loại, bút pháp, thi liệu

+ Hiện đại: Là những yếu tố nội dung, nghệ thuật chịu ảnh hưởng của văn hóa, văn học phương Tây, biểu hiện ở: tính chất dân chủ của đề tài, hình tượng thơ luôn vận động

6

khỏe khoắn hướng về ánh sáng và tương lai, chủ thể trữ tình hòa hợp với thiên nhiên nhưng không là ẩn sỹ mà là chiến sỹ

2 Phân tích, chứng minh

2.1 Hai câu đầu: Phân tích hai câu thơ đầu làm nổi bật các yếu tố cổ điển và hiện đại

* Cổ điển:

- Thể thơ tứ tuyệt, lời ít ý nhiều, để lại nhiều dư ba

- Đề tài: Bài thơ là bức tranh thiên nhiên và bức tranh cuộc sống của con người lúc chiều

tối Đây là đề tài quen thuộc của thơ ca cổ (dẫn chứng)

- Hình ảnh thơ: tác phẩm sử dụng những thi liệu quen thuộc trong thơ ca cổ với ý nghĩa tượng trưng tạo nên tính chất hàm súc cho bài thơ Nghệ thuật lấy điểm vẽ diện, lấy động

tả tĩnh:

+ Hình ảnh cánh chim: biểu tượng cho không gian lẫn thời gian, là tín hiệu cho buổi hoàng hôn

+ Hình ảnh chòm mây: biểu tượng cho không gian cao rộng của bầu trời

- Nghệ thuật đối lập:

- Nghệ thuật tả cảnh ngụ tình: chỉ bằng vài nét chấm phá mà ghi lại linh hồn của tạo vật và gợi được nỗi niềm của nhà thơ

- Có sự hòa hợp giữa con người với tự nhiên Hình ảnh con người hiện lên vớp phong thái nhàn tản, ung dung

* Hiện đại:

- Hình ảnh cánh chim không mất hút vào bầu trời vô tận như thơ cổ mà tìm về tổ ấm

- Hình ảnh thơ cánh chim, chòm mây là những hình ảnh của hiện thực

+ Cánh chim mỏi: chữ “mỏi” thể hiện sự cảm nhận rất sâu cái bên trong của sự vật Đó là cánh chim bay theo cái nhịp điệu bất tận của cuộc sống Đó là cánh chim của tự do, của ước mơ sum họp Đấy cũng là niềm khao khát của người tù

+ Chòm mây cô đơn trôi chậm chạp giữa bầu trời là hình ảnh ẩn dụ về người tù đang bị giải đi trên đường xa vạn dặm chưa biết đâu là điểm dừng

2.2 Hai câu sau: Phân tích hai câu thơ đầu làm nổi bật các yếu tố cổ điển và hiện đại

* Cổ điển:

- Lấy sáng tả tối Không dùng từ tối nào mà vẫn giúp người đọc cảm nhận được trời đã tối

hẳn

* Hiện đại

- Hình ảnh thơ giản dị mà chứa đựng được những tình cảm rất đỗi đời thường:

+ Hình ảnh người con gái xóm núi xay ngô tối là hình ảnh của con người lao động, hiện lên sinh động, khỏe khoắn, tích cực, là trung tâm của bức tranh Chiều tối

+ Sự rực hồng của bếp lửa, hình ảnh này đã xua tan đi bóng tối, giá rét, mang đến cho người tù niềm vui của sự sống, của hơi ấm

7

- Hình ảnh con người trong bức tranh thiên nhiên không phải là một ẩn sĩ mà là một chiến

sĩ, có phong thái của một chiến sĩ cách mạng kiên cường, luôn làm chủ hoàn cảnh

- Sự vận động của tứ thơ: đi từ bóng tối ra ánh sáng, từ nỗi buồn đến niềm vui thể hiện được tinh thần lạc quan, ý chí kiên cường của Bác

3 Bình luận

- Bài thơ “Chiều tối” vừa mang màu sắc cổ điển của thơ ca phương Đông vừa mang những yếu tố rất hiện đại cả về nội dung và nghệ thuật

- Lí giải:

+ Lí giải tính chất cổ điển: Bác vốn xuất thân từ một gia đình Nho học Ông ngoại

và phụ thân của Bác vốn là những bậc túc nho nổi tiếng đương thời nên người con ưu tú

của gia đình, con người Việt Nam đẹp nhất ấy đã tiếp thu, kết tinh được vẻ đẹp truyền

thống của nền văn hóa cổ phương Đông Với tâm hồn phong phú, trí tuệ anh minh, lại giỏi chữ Hán và am hiểu sâu sắc thơ Đường, thơ Người vì thế đậm đà chất cổ điển Điều đó được thể hiện: giàu cảm hứng với thiên nhiên, bút pháp chấm phá như ghi lấy linh hồn của

tạo vật, ngôn ngữ thơ cô đọng, hàm súc ý tại ngôn ngoại

+ Lí giải về tính chất hiện đại: Bên cạnh đó, đã sống và làm việc, tiếp xúc với văn minh phương Tây, hồn thơ ấy rất sáng tạo và hiện đại, biểu hiện ở: tính chất dân chủ của đề tài, hình tượng thơ luôn vận động khỏe khoắn hướng về ánh sáng và tương lai, chủ thể trữ tình hòa hợp với thiên nhiên nhưng không là ẩn sỹ mà là chiến sỹ

Điều đáng nói là chất cổ điển và hiện đại luôn hài hòa trong thơ của Hồ Chí Minh

mà bài thơ Chiều tối là một sáng tác tiêu biểu

- Bài thơ thể hiện vẻ đẹp tâm hồn và nhân cách người tù Hồ Chí Minh:

+ Yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống

+ Đồng cảm, chia sẻ với muôn loài, đặc biệt là nỗi vất vả của những con người lao động Đó là tinh thần nhân đạo và cúng là tình cảm quốc tế vô sản trong sáng

+ Tâm hồn lạc quan, giàu nghị lực

=> Đó là một tâm hồn nghệ sĩ mà rất chiến sĩ

III KẾT BÀI

- Khẳng định vẻ đẹp cổ điển và hiện đại hài hòa đã góp phần làm nên thành công của bài thơ “Chiều tối” và phong cách thơ của Hồ Chí Minh

- Qua đó đã làm toát lên hình tượng nhân vật trữ tình: Người vừa có tâm hồn thi sĩ vừa có cốt cách của người chiến sĩ Bác có tâm hồn lạc quan, yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống và nghị lực phi thường