Có những người, mang hết thảy tình yêu thương hiến dâng cho Tổ quốc, nao nao trong mình nỗi cô đơn thăm thẳm về chốn rừng sâu, ấy vậy mà vẫn cứ lạc quan tin về một niềm tin chiến thắng phía trước. Một người chiến sĩ, cổ đeo gông, tay vướng xiềng lê bước trên nẻo đường hoang vu buổi chiều muộn, ánh mắt ung dung đón lấy ánh sáng hi vọng của sự sống, của niềm lạc quan và của tương lai.Và người chiến sĩ ấy không ai khác chính là Bác Hồ. Người không chỉ là một con người đầy tài trí, tinh thông văn hóa các dân tộc mà còn am hiểu và sáng tác văn thơ, góp phần làm phong phú hơn kho tàng thơ ca Việt Nam. “Chiều tối” trích trong “Nhật kí trong tù” là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho sự nghiệp văn thơ của Bác. Bài thơ được Người lấy cảm hứng trong một lần đi chuyển lao từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo cuối thu 1942. Qua đó, bộc lộ một tâm hồn nhạy cảm trước vẻ đẹp của thiên nhiên, một tấm lòng nhân hậu đối với con người, một phong thái ung dung luôn hướng về sự sống, ánh sáng và tương lai.
Trang 1Có những người, mang hết thảy tình yêu thương hiến dâng cho Tổ quốc, nao nao trong mình nỗi cô đơn thăm thẳm về chốn rừng sâu, ấy vậy mà vẫn cứ lạc quan tin về một niềm tin chiến thắng phía trước Một người chiến sĩ, cổ đeo gông, tay vướng xiềng lê bước trên nẻo đường hoang vu buổi chiều muộn, ánh mắt ung dung đón lấy ánh sáng hi vọng của sự sống, của niềm lạc quan và của tương lai.Và người chiến sĩ ấy không ai khác chính là Bác
Hồ Người không chỉ là một con người đầy tài trí, tinh thông văn hóa các dân tộc mà còn
am hiểu và sáng tác văn thơ, góp phần làm phong phú hơn kho tàng thơ ca Việt Nam
“Chiều tối” trích trong “Nhật kí trong tù” là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho sự nghiệp văn thơ của Bác Bài thơ được Người lấy cảm hứng trong một lần đi chuyển lao từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo cuối thu 1942 Qua đó, bộc lộ một tâm hồn nhạy cảm trước vẻ đẹp của thiên nhiên, một tấm lòng nhân hậu đối với con người, một phong thái ung dung luôn hướng về sự sống, ánh sáng và tương lai
Từ ngay tựa đề của bài thơ cũng đã gợi nên phần nào tâm trạng và mạch cảm xúc của cả tác phẩm Không phải là một buổi sáng sớm tinh mơ với những dấu hiệu của sự sống tươi mới, cũng chẳng phải một trưa hè nhẹ nhàng, êm ả mà là một buổi chiều tàn khi mà mặt trời bắt đầu lặn dần Khoảnh khắc này thường gợi cho ta tâm trạng cô đơn và nỗi nhớ nhà cùng với tâm thế mệt mỏi, chán chường Và điều đó đã được thể hiện rõ nét qua hai câu thơ đầu:
“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ
Cô vân mạn mạn độ thiên không”
Một bức tranh thơ về cuộc sống bình yên hiện lên, với những cánh chim đang bay về rừng tìm chốn ngụ, những tảng mây trôi lở lửng trên không Nỗi buồn như lan ra cả hai câu thơ khiến cho giọng thơ trở nên chùng xuống và tâm sự của tác giả dường như được đẩy lên cao Từ trên cao, thi nhân thu lại tầm mắt của mình là hình ảnh cánh chim chiều đầy mỏi mệt Hay đó cũng chính là tâm trạng chán chường của chính nhân vật trữ tình khi đang trên đường đi chuyển lao, mưa ướt hết cả giày vào áo Cánh chim ấy như đang chơi vơi giữa sự rợn ngợp, hùng vĩ, bao la của dãy ngân hà Một cảm giác lạc lõng giữa chiều tối le lói trong lòng khi nhìn thấy chim đang bay về tổ, trong phút giây nào đó, nhân vật trữ tình bỗng nhớ về quê nhà da diết Phía xa xa là những chòm mây cô độc đang trôi lơ lửng giữa tầng không Hình ảnh mây từng đám vốn đã cô đơn nay lại càng thêm lẻ loi hơn khi những chòm mây ấy trôi mạn mạn một cách lênh đênh và bấp bênh giữa độ thiên không Cánh chim và chòm mây vốn là những thi liệu rất quen thuộc trong thơ cổ, thường dùng để miêu tả cảnh chiều tối như một bút pháp miêu tả thời gian Lý Bạch trong bài thơ Độc tọa Kính Đình san cũng đã từng viết:
Trang 2Chúng điểu cao phi tận
Cô vân độc khứ nhàn Điều mới mẻ ở đây là nếu như trong thơ cổ, cánh chim thường bay về chốn vô tận vô cùng, vô định, gợi cảm giác xa xăm, phiêu dạt, mang cái buồn thương u uẩn thì cánh chim trong thơ Bác lại gần gũi yêu thương hơn bao giờ hết Nó chỉ là cánh chim tìm về tổ
ấm sau một ngày dài mỏi mệt kiếm ăn Câu thơ mang hình ảnh ước lệ có giá trị gợi cảm, thể hiện tâm trạng mệt mỏi cô độc của thi nhân Đã là không gian chiều tối đầy ảm đạm, lại còn trong trạng thái chân xiềng tay xích, áo mũ giầm mưa, ướt hết cả giày Tất cả mọi
sự thiếu thốn và khốn khổ đều tập trung vào người tù cách mạng khiến cho cảnh vật cũng trở nên nặng trĩu một cách lạ kì Nhịp điệu bài thơ mang màu sắc của cổ thi bởi bút pháp miêu tả chấm phá và những thi liệu quen thuộc của thơ cổ xưa Không nói đến thời gian chính xác nhưng hình ảnh "cánh chim" không chỉ đủ sức diễn tả không gian mà còn mang
ý nghĩa thời gian
Trong tình cảnh éo le như vậy nhưng tác giả vẫn phóng tầm mắt mình để cảm nhận những biến đổi của phong cảnh xung quanh cho thấy được tâm hồn yêu thiên nhiên tha thiết vẫn luôn hiện hữu trong lòng Bác trong bất kì hoàn cảnh nào Cảnh vật có sự hài hoà với lòng người Rõ ràng đó chính là sự đồng điệu giữa thiên nhiên và tâm trạng con người Song, hình tượng thơ không dừng lại ở đó mà có sự vận động rất độc đáo Từ một bức tranh thiên nhiên, lời thơ đã chuyển sang một bức tranh sinh hoạt bình dị:
“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng.”
Nếu như hai câu thơ đầu là tâm trạng mệt mỏi, chán chường cùng với mong ước được trở
về mái ấm, quê hương thì ở hai câu thơ tiếp theo, ta thấy được tình thần lạc quan của người tù Điểm nhìn từ trên cao lúc bấy giờ đã có sự chuyển biến xuống thấp hơn, dần hướng về mặt đất và những sinh hoạt của con người Giữa cảnh buồn của thiên nhiên, cô sơn nữ hiện lên như một điểm sáng, làm cho cả bức tranh trở nên sinh động, vui tươi hơn Đây là một hình ảnh giản dị vốn ít được dùng trong thơ Đường, những lại được sử dụng trong bài thơ này, kết hợp với hành động xay ngô đầy thân thuộc và gần gũi Qua đó, ta thấy được nét chấm phá đầy độc đáo, vừa cổ điển vừa hiện đại trong thơ của Hồ Chí Minh Chỉ bằng một nét vẽ tinh tế, tác giả đã khắc họa nên bức tranh tuy bình dị nhưng lại ấm áp và tràn đầy tin yêu của cuộc sống người dân nơi chân núi Có thể nói trong cảnh gông cùm đầy khốn khổ, Hồ Chí Minh rất khao khát có được một nơi an bình như thế này
để trở về Hành động “xay ngô” dường như là việc làm thường ngày của con người ở đây Hình ảnh con người hiện lên với dáng vẻ trẻ trung, khỏe khoắn đang lao động chăm chỉ, cần cù Đó cũng chính là hình ảnh trung tâm của bức tranh mang nét đẹp đáng quý của người dân lao động Và dường như vẻ đẹp ấy đã lấn át đi cái mênh mông, rợn ngợp của thiên nhiên trong hai câu thơ trước Nhiều bài thơ khác trong "Nhật ký trong tù" cho thấy
Trang 3trên con đường khổ ải, lưu đày, người chiến sĩ cách mạng hầu như ít cảm thấy cô đơn, tâm hồn luôn luôn gắn bó với nhịp sống, làm chủ hoàn cảnh và lạc quan yêu đời
"Gió sắc tựa gươm mài đá núi, Rét như dùi nhọn chích cành cây Chùa xa chuông giục người nhanh bước, Trẻ dẫn trâu về tiếng sáo bay"
Trong cảnh hoàng hôn gió rét căm, vượt lên gian khổ Người xúc động hướng tới một tiếng chuông chùa, một tiếng sáo mục đồng mà mạnh bước Hỏi trong thế gian, mấy ai vẫn có thể giữ vững tâm mình trong bất kì hoàn cảnh nào như Bác?
Giữa cái lạnh giá của vùng núi, khi mặt trời tắt và hoàng hôn loang xuống, hình ảnh “lò than” hiện lên dường như làm sáng cả không gian và ấm áp trái tim Người Sắc hồng ấy không chỉ là ánh sáng của lò than đỏ ánh lên gương mặt người thiếu nữ đang miệt mài xay ngô để chuẩn bị cho bữa tối mà còn là sắc hồng trong chính tâm trạng của trái tim và lòng nhân ái Ở đây, bản dịch thơ không đảm bảo được nghệ thuật của bản chữ Hán Điệp ngữ vòng “ma bao túc” tượng trưng cho vòng luân chuyển của thời gian hay cũng là sự tuần hoàn của lao động Và chính vòng lặp ấy sẽ làm nên cuộc sống của con người Đây cũng là thông điệp mà Hồ Chí Minh muốn gửi gắm Bài thơ khép lại với chữ “hồng” mà trong nghệ thuật Đường thi được xem là nhãn tự tạo nên cái thần thái đặc biệt cho bài thơ Với một chữ "hồng", Bác đã làm mất đi sự mệt mỏi, sự uể oải, sự vội vã, sự nặng nề
đã diễn ra trong ba câu đầu, đã làm sáng rực lên khuôn mặt của cô em sau khi xay xong ngô tối Từ đó mà người đọc rút ra được thông điệp rằng: trong bóng tối bất cứ dân tộc nào cũng có thể đi ra ánh sáng Cả câu thơ mang một niềm tin tưởng, ý chí và nghị lực kiên cường về chiến thắng của dân tộc, là niềm hy vọng một ngày nào đó nhân dân ta sẽ không còn phải sống trong cảnh lao động cơ cực, khốn khổ nữa Bài thơ kết thúc bằng hình ảnh của ngọn lửa hồng mang lại cho người đọc cảm giác ấm áp và niềm vui Đó có
lẽ là ngọn lửa của sự sống vẫn còn lung linh tươi sáng và sưởi ấm mãi muôn đời
Chỉ với vỏn vẹn bốn câu thơ, bài thơ đã mang đến những giá trị nghệ thuật vô cùng độc đáo Cái tài hoa của Bác được thể hiện khi miêu tả về cảnh chiều tối Cả bài thơ tuy không hề có chữ tối nào nhưng người đọc vẫn nhận ra sự tối tăm ấy Thể thơ thất ngôn tứ tuyện cùng bút pháp tả cảnh ngụ tình và các hình ảnh ước lệ mang tính hàm xúc cao đã tạo nên sự cổ điển cho bài thơ Bên cạnh đó ta thấy được những nét chấm phá vô cùng hiện đại, mới mẻ qua các từ ngữ bình dị liên quan đến lao động và sự vận động trong tâm trạng của nhà thơ, từ cô đơn lẻ loi đến vui vẻ lạc quan
Đọc “Chiều tối” ta thấy ở Bác vẫn luôn ánh lên một vẻ đẹp của tinh thần quên mình, của một trái tim giàu lòng yêu thương luôn biết quan tâm đến những điều bình dị nhất Bài thơ miêu tả về phong cảnh thiên nhiên và con người nơi xóm núi khi chiều muộn, đồng
Trang 4thời, cũng ẩn chứa trong đó nỗi niềm ước mong được tự do, được sum họp của Người Dòng chảy thời gian chảy xiết qua mọi nẻo đường thơ ca, cuốn đi biết bao những tinh túy
đã dần hao mòn, và rồi chỉ còn lại những quên lãng dân trôi vào dĩ vãng Thế nhưng, “ Chiều tối” mang tên Bác sẽ sống mãi trong từng trang sử với nét đẹo cổ điển của bức tranh buổi chiều hôm,ẩn sâu bên trong là cả tấm lòng thương yêu của Người,vẫn được thắp sáng và bừng lên ánh lửa của sự sống,của tự do muôn đời
-Nhà văn Nam Cao đã viết: "Khi người ta đau chân, người ta không còn tâm trí đâu để nghĩ đến người khác được." y để nói rằng, con người ta thường có xu hướng lo cho những đau khổ của bản thân Thế nhưng, ở Bác Hồ, ta cảm nhận được Người tuy lúc nào cũng lo nỗi lo của dân tộc, của đất nước nhưng vẫn luôn quan tâm đến những thứ nhỏ nhặt và bình dị nhất Đó chính là nhân cách cao đẹp của vị lãnh tụ vĩ đại của chúng