Dont-make-me-think-2014-Bản-dịch-tiếng-Việt

Sau đó tôi sẽ ghi chú lại những phần mà người dùng dễ bị vướng mắc khi sử dụng, và những thứ có khả năng gây hiểu nhầm đây gọi là Review về Tính khả dụng Thi thoảng tôi cũng đưa sản phẩm

Đừng bắt tôi suy nghĩ

(Tái bản năm 2014)

Ấn bản đầu tiên

Dành cho cha tôi, người luôn mong muốn tôi viết 1 cuốn sách,

Dành cho mẹ tôi, người luôn khiến tôi cảm thấy rằng tôi đủ khả năng viết được 1 cuốn sách,

Dành cho Melanie, người đã chịu cưới tôi - Điều may mắn kỳ diệu nhất tôi có được trong suốt cuộc đời này,

Và dành cho con trai Harry của tôi, người chắc chắn sẽ viết ra những cuốn sách hay hơn cuốn này rất nhiều

trong cuộc đời tôi

Đặc biệt là cái chị gái đã kể rằng cuốn sách này khiến cô ấy cười sặc sụa tới mức sữa phun ra qua đường mũi

khi đang vừa đọc vừa uống sữa

MỤC LỤC

LỜI TỰA: VỀ TÁI BẢN LẦN NÀY

Mở đầu: Đọc phần này trước

E hèm e hèm Disclaimer đây

CÁC NGUYÊN TẮC CƠ BẢN

Chương 1: ​Đừng bắt tôi suy nghĩ

Định luật đầu tiên của Steve Krug về Tính khả dụng

Chương 2: ​Cách người dùng sử dụng trang Web trên thực tế

Đọc lướt, Chấp nhận thỏa hiệp, và Mò mẫm

Chương 3: ​Nhập môn thiết kế biển quảng cáo

Thiết kế để đọc lướt, không phải đọc kĩ

Chương 4: ​Động vật, Thực vật, hay Khoáng chất?

Tại sao người dùng lại thích những phương án vô não?

Chương 5: ​Loại bỏ từ ngữ thừa thãi

Nghệ thuật viết càng ít càng tốt cho website

THỨ BẠN CẦN LÀM ĐÚNG

Chương 6: ​Biển chỉ đường và Vụn bánh mì?

Điều hướng mang tính thiết kế

Chương 7: ​Nguyên lý Big bang trong Thiết kế Web

Tầm quan trọng của việc chỉ cho người dùng đi đúng hướng ngay từ bước đầu tiên

KIỂM TRA LẠI XEM ĐÃ ĐÚNG THẬT CHƯA

Chương 8: ​Người nông dân và ông chăn bò đáng ra phải là bạn thân

Tại sao phần lớn các cuộc tranh cãi về Tính khả dụng đều chỉ tổ phí thời gian?

Chương 9: ​Usability Testing giá rẻ, chỉ 1k mỗi ngày

Giữ cho các bài test đơn giản thôi - để bạn có thể test cho đủ

CÁC THẮC MẮC RỘNG HƠN VÀ CÁC ẢNH HƯỞNG NGOẠI QUAN

Chương 10: ​Mobile: Không chỉ đơn thuần là tên 1 thành phố thuộc bang Alabama nữa

Chào mừng tới thế kỉ 21 - Bạn có thể bị chóng mặt đấy

Chương 11: ​Tính khả dụng như một thường thức ở đời

Tại sao Website của bạn nên là Thạch Sanh

Chương 12: ​Tính dễ tiếp cận và bạn

1 con moè bay qua, trên lưng nó có gắn 1 miếng bánh mì nướng đã phết bơ

Chương 13: ​Hướng đi cho những tâm hồn lạc lối

Áp dụng Tính khả dụng lên vạn vật xung quanh bạn

Lời tựa: Về tái bản lần này

Tôi viết cuốn sách “Đừng bắt tôi suy nghĩ” lần đầu tiên vào năm 2000

Tới năm 2002, tôi bắt đầu nhận được 1 vài email từ độc giả, họ hỏi (1 cách rất lịch sự) xem tôi có muốn cập nhật cuốn sách không Thường thì các góp ý là “Tôi không phàn nàn gì cả, chỉ muốn giúp bạn thôi", “Sách bác nhiều ví dụ bị lỗi thời rồi bác ạ", etc

Lời phản hồi thông thường của tôi là “Vì tôi viết cuốn sách vào đúng cái đợt bong bóng Internet thịnh hành, nên nhiều trang web mà tôi dùng làm ví dụ đều đã biến mất trước khi nó được xuất bản rồi” Nhưng tôi không nghĩ là lời phản hồi này giúp cho các ví dụ đó rõ ràng hơn là bao

Cuối cùng, vào năm 2006 tôi có 1 động lực cá nhân khá lớn để cập nhật cuốn sách Nhưng khi đọc lại để xem mình nên thay đổi cái gì, tôi vẫn nghĩ “cái này bây giờ vẫn đúng hết mà" Tôi thật sự không tìm ra cái gì để mà chỉnh sửa cả

Nếu đã là 1 bản sách mới, thì phải có cái gì đó khác biệt Nên tôi đã thêm vào 3 chương mà hồi năm 2000 tôi

chưa có đủ thời gian để viết hết, và ngồi chơi xơi nước thêm 7 năm nữa

(Đối với tôi thì viết lách rất vất vả, và cứ không phải viết là tôi sướng Tôi thà đi rút tuỷ răng còn hơn là phải viết sách)

Vậy thì tại sao tới bây giờ lại có thêm 1 bản mới? Có 2 lý do:

#1: Cuốn sách đã hơi lỗi thời

Đến cái tầm này thì đúng là thế Dù sao thì cũng 13 năm trôi qua rồi còn gì, mà 13 năm trên cái thời đại

Internet này thì cảm giác như cả trăm năm ấy (Đấy mọi người thấy không, thời buổi này có ai dùng mấy cái từ như “Thời đại Internet” nữa đâu)

Phần lớn trang web mà tôi dùng để làm ví dụ, như trang web chiến dịch tranh cử của Thượng nghị sĩ Orrin Hatch năm 2000 giờ trông rất cũ kĩ rồi Như chúng ta có thể nhận thấy, các trang web ngày nay trông phức tạp

và cầu kì hơn nhiều

Gần đây, tôi lo rằng kiểu gì cũng sẽ tới lúc cuốn sách này nó cũ đến độ nó sẽ không giúp ích gì cho người ta nữa Nhưng tôi biết điều này chưa tới, vì:

- Nó vẫn bán ổn định (cảm ơn trời), mà không có dấu hiệu chậm lại Nó thậm chí còn trở thành 1 cuốn sách được yêu cầu phải đọc trong rất nhiều khóa học, điều mà tôi không bao giờ mơ tới

- Những độc giả mới từ khắp nơi trên thế giới tiếp tục tweet về những điều họ đã học được

+ “Chẳng quan trọng ta phải click bao nhiêu lần, miễn là mỗi lần click là 1 sự lựa chọn rõ ràng, không cần suy nghĩ"

+ “Chúng ta không đọc Web, chúng ta chỉ lướt Web thôi"

- Thi thoảng vẫn có người kể rằng “Tôi đưa cuốn sách cho sếp tôi, mong rằng hắn sẽ hiểu thứ tôi muốn

kể Xong hắn đọc thật, và hắn mua cho cả team/công ty luôn!” (Tôi rất hạnh phúc)

- Người ta thường xuyên khoe rằng họ xin được việc phần là vì đọc cuốn sách này hoặc vì nó ảnh

hưởng tới lựa chọn nghề nghiệp của họ

Nhưng tôi biết kiểu gì thì cái quá trình lão hoá sẽ khiến cho người ta không thèm đọc cuốn sách nữa, vì cùng cái lý do khiến cho việc rủ thằng con trai tôi xem phim đen trắng hồi bé rất khó khăn, mặc dù phim nó rất hay

Rõ ràng là tôi cần phải thêm các ví dụ mới vào cuốn sách rồi

#2: Thế giới đã thay đổi

Bảo là máy tính và Internet và cách chúng ta tương tác với chúng đã thay đổi rất nhiều là còn nói nhẹ, nói rất nhẹ

Tình hình đã thay đổi ở 3 phương diện:

- Công nghệ đang phát triển như cắn thuốc Hồi năm 2000, chúng ta lướt Web trên các màn hình lớn,

dùng chuột và bàn phím Và hồi đó chúng ta thường phải ngồi trên bàn ghế đàng hoàng Giờ thì ta sử dùng những loại máy tính siêu nhỏ có thể mang đi mọi lúc mọi nơi, với camera tĩnh sắc nét, bản đồ ảo diệu có thể định vị chính xác vị trí của ta, và cả 1 thư viện sách và nhạc đồ sộ trong đó Và lúc nào cũng có kết nối Internet À mà cái đó là điện thoại nữa đấy Chậc, tôi có thể dùng cái “điện thoại" của tôi để làm những thứ như:

Cũng chẳng phải xe hơi bay được (thứ mà đáng ra tới giờ là phải được phát minh ra rồi), nhưng cũng ấn tượng đấy chứ

- Bản thân các trang Web cũng đang trở nên tốt hơn Kể cả khi tôi dùng máy tính Desktop để làm

mọi thứ tôi vẫn hay làm trên mạng (mua hàng, lên lịch di chuyển đi lại, kết nối với bạn bè, đọc tin tức, chơi cá cược, etc ) các trang Web tôi dùng thường tốt và hữu ích hơn phiên bản đi trước của chúng khá nhiều Chúng ta đã quen với các tính năng tự động gợi ý và tự động sửa lỗi, và chúng ta sẽ khó

chịu nếu không thể đóng phí đỗ xe hay cập nhật bằng lái xe qua mạng

- Tính khả dụng đang ngày càng phổ cập Vào những năm 2000, không mấy người hiểu được tầm

quan trọng của tính khả dụng

Giờ đây, nhờ 1 phần công rất lớn của Steve Jobs (Và Jonathan Ive nữa), hầu như ai cũng hiểu rằng tính khả dụng là rất quan trọng, kể cả khi họ không biết nó là cái gì Tuy nhiên giờ thì họ sẽ gọi nó là Trải nghiệm người dùng ( User Experience - UX ), một thuật ngữ khái quát cho mọi hoạt động hay ngành nghề đóng góp cho việc cải thiện trải nghiệm của người dùng khi sử dụng 1 sản phẩm nào đó Thật là tuyệt khi giờ đây người ta đã ưu tiên việc thiết kế lấy người dùng là trung tâm, nhưng tất cả

những mớ JD cầu kỳ hoa mỹ, những công việc trừu tượng, công cụ thiết kế phức tạp đi kèm với cuộc

cách mạng này đang khiến cho rất nhiều người cảm thấy khó hiểu về những thứ gì cần phải làm

Tôi sẽ nói thêm về 3 điều này trong phần còn lại của cuốn sách

Đừng hiểu nhầm…

Ấn bản này có các ví dụ mới, một số nguyên tắc mới và một vài điều mới tôi đã học được trong vài năm trở lại đây, nhưng nó vẫn là cùng một cuốn sách, với cùng một mục đích: Đây là một cuốn sách giúp chúng ta thiết

kế các trang web tuyệt vời, dễ dùng

Và nó cũng vẫn là một cuốn sách về thiết kế mọi thứ mà con người cần tương tác sử dụng, cho dù đó là cái

lò vi sóng, ứng dụng di động hay máy ATM

Các nguyên tắc cơ bản vẫn giữ nguyên ngay cả khi bối cảnh công nghệ đã thay đổi, bởi vì Tính khả dụng có liên quan đến con người và cách họ hiểu và sử dụng mọi thứ, chứ không phải liên quan đến công nghệ Và trong khi công nghệ thường thay đổi nhanh chóng, mọi người thay đổi rất chậm

Hoặc như Jakhôngb Nielsen đã nói một cách khéo léo:

“Năng lực của bộ não con người không thay đổi từ năm này sang năm khác, vì vậy những dữ liệu từ việc nghiên cứu hành vi của con người vẫn có ích trong thời gian rất dài Những gì người dùng thấy khó khăn hồi

20 năm trước cũng sẽ khó khăn ở thời điểm hiện tại.”

Tôi hi vọng bạn sẽ thích ấn bản mới này Vài năm sau đi đường trên xe hơi bay mà gặp nhau thì đừng quên vẫy chào tôi nhé

Steve Krug, 2013

Mở đầu: đọc phần này trước

E hèm e hèm Disclaimer (thông báo miễn trừ trách nhiệm) đây

“Tôi không thể nói với bạn những điều bạn chưa biết Nhưng tôi có thể làm sáng tỏ một vài điều.”

JOE FERRARA - 1 thằng bạn thời cấp 3 của tôi

Tôi có 1 công việc ổn Tôi là chuyên gia tư vấn về Usability (Tính khả dụng) Công việc của tôi bao gồm:

- Người ta (khách hàng) gửi cho tôi 1 cái gì đó họ đang phát triển Có thể là các bản thiết kế cho 1 trang web mới mà họ đang xây, hoặc là URL của 1 website mà họ đang phải thiết kế lại, hoặc là 1 bản nháp (prototype) của 1 app nào đó

- Tôi thử sử dụng sản phẩm đó, tương tác với sản phẩm giống như 1 người khách hàng thực thụ Sau đó tôi sẽ ghi chú lại những phần mà người dùng dễ bị vướng mắc khi sử dụng, và những thứ có khả năng gây hiểu nhầm (đây gọi là Review về Tính khả dụng)

Thi thoảng tôi cũng đưa sản phẩm cho người khác dùng thử và quan sát xem họ vướng và hiểu nhầm

ở chỗ nào (đây gọi là Testing về Tính khả dụng)

- Tôi họp với khách hàng để mô tả các vấn đề mà tôi thấy có khả năng khiến người dùng khó chịu (vấn

đề về Tính khả dụng) và giúp họ quyết định xem vấn đề nào là quan trọng nhất để khắc phục và cách khắc phục tốt nhất là gì

Tôi từng hay viết các bài report dài lê thê, mô tả cụ thể về những tìm hiểu của tôi, nhưng sau này thì tôi nhận ra nó chẳng đáng thời gian và công sức 1 buổi thuyết trình trực tiếp cho phép khách hàng đặt

ra những câu hỏi và thắc mắc - 1 thứ mà bản report không thể có được Và với những khách hàng làm việc theo mô hình AGILE hay LEAN, thì cũng chẳng có thời gian mà viết report

- Họ trả tiền

Là một chuyên gia tư vấn, tôi được làm việc trong các dự án thú vị với rất nhiều người thông minh, tốt bụng Tôi được làm ở nhà suốt và tôi không phải ngồi trong các cuộc họp căng thẳng mỗi ngày hoặc phải giải quyết với drama nơi công sở Tôi có thể nói những gì tôi nghĩ, và mọi người thường đánh giá cao nó Và tôi được trả lương cao

Trên hết, tôi cảm thấy rất thoả mãn với những thứ mình làm, bởi vì khi chúng tôi hoàn thành, sản phẩm đầu ra hầu như luôn luôn tốt hơn nhiều so với khi chúng tôi bắt đầu

Tin xấu là: Chắc team bạn cũng không có 1 chuyên gia về Tính khả dụng đâu

Hầu như mọi team phát triển sản phẩm đều cần ai đó như tôi để giúp họ xây dựng Tính khả dụng vào các sản phẩm của họ Nhưng đen đủi là, phần lớn trong số họ không có đủ khả năng để thuê một chuyên gia về Tính khả dụng

Và thậm chí nếu họ có thể, thì số lượng chuyên gia cũng không nhiều chút nào Có hàng tỷ trang web (riêng

iPhone đã có rất rất rất nhiều app rồi - tôi cũng không hiểu sao Apple có thể tự hào về điều này Có 1 số lượng vừa phải app ngon nghẻ trên 1 platform là 1 điều tích cực Nhưng có bạt ngàn app lom dom trung bình trên 1 platform chỉ khiến cho việc tìm ra các app ngon khó khăn hơn nhiều ) và chỉ có khoảng 10.000 chuyên gia tư

vấn về Tính khả dụng trên toàn thế giới Bạn tự tính tỉ lệ mà xem

Và ngay cả khi bạn có một chuyên gia trong team của mình, người đó khó có thể kiểm tra tất cả mọi thứ mà team tạo ra

Trong vài năm qua, làm cho mọi thứ trở nên hữu dụng hơn đã trở thành trách nhiệm của mọi người

UI Designer và Developer hiện nay thường những việc như thiết kế tương tác (interaction design) (quyết định điều gì xảy ra tiếp theo khi người dùng nhấp, chạm hoặc vuốt) và kiến trúc thông tin (information architecture) (tìm ra cách tổ chức và xâu chuỗi mọi thứ)

Tôi viết cuốn sách này chủ yếu cho những người không đủ khả năng để thuê (hoặc mướn) một chuyên gia tư vấn về Tính khả dụng

Biết một số nguyên tắc cơ bản về Tính khả dụng sẽ giúp bạn tự mình nhìn thấy các vấn đề và từ đó tránh tạo

ra chúng ngay từ những bước đầu tiên

Miễn bàn rồi: Nếu bạn có đủ khả năng, hãy thuê chuyên gia mà làm cho khoẻ Nhưng nếu bạn không thể, thì

tôi hy vọng cuốn sách này sẽ giúp bạn tự làm điều đó

Tin tốt là: Tìm hiểu về Tính khả dụng không khó lắm

May mắn thay, phần lớn những gì tôi làm đều là những lẽ thường hiển nhiên, và bất cứ ai chỉ cần 1 chút hứng thú là có thể học cách làm điều này

Tất nhiên, giống như rất nhiều lẽ thường hiển nhiên khác, thi thoảng phải có người khác chỉ thẳng ra cho bạn xem thì bạn mới hiểu được (Đó là lý do tại sao công ty tư vấn của tôi có tên “Lẽ thường Cao cấp", khẩu hiệu của công ty là “Cái này cũng chả khó lắm!" )

Tôi suốt ngày phải nói với mọi người những điều họ vốn đã biết rồi, vì vậy đừng ngạc nhiên nếu bạn thi thoảng lẩm bẩm “cái này mình cũng biết mà" khi đọc những trang sách tiếp theo

Tin tốt nữa: cuốn sách này không dài

Tôi đã rất nỗ lực để giữ cho cuốn sách này không quá dài, hi vọng đủ ngắn gọn để bạn có thể đọc nó trên 1 chuyến bay dài Tôi làm điều này vì 2 lý do:

- Nếu nó ngắn, nó sẽ dễ được áp dụng hơn ​(Đây cũng là 1 nguyên tắc về Tính khả dụng luôn - nếu thứ gì đó yêu cầu đầu tư lớn về thời gian, hoặc trông có vẻ thế, thì khả năng cao nó sẽ khó để áp dụng hơn)

tôi viết cái này cho các ông đang ngập mặt trong dự án - designer, developer, ông chỉ đạo sản xuất, ông quản lý dự án, team marketing, và cả những người đầu tư, và cả những cá nhân xuất sắc 1 mình

cân hết mọi đầu việc Tính khả dụng không phải công trình cả đời của các bạn, và bạn không có thời gian cho 1 bản hướng dẫn dài lê thê

- Bạn không cần biết tuốt Cũng giống như mọi lĩnh vực, có nhiều thứ bạn có thể học về Tính khả

dụng Nhưng nếu bạn không phải là 1 chuyên gia về Tính khả dụng, thì cần phải có 1 giới hạn cho

những thứ bạn thấy đủ hữu ích để học (Tôi luôn thích 1 trích đoạn trong cuốn “A study in scarlet" (Cuộc điều tra màu đỏ) của Conan Doyle, khi bác sĩ Watson rất ngạc nhiên khi biết là Sherlock Holmes không biết rằng Trái đất bay xung quanh Mặt trời Dựa vào sức chứa có hạn của bộ não con người, Holmes giải thích rằng, ông ta không chấp nhận có những sự thật vô ích trôi lổm nhổm xung quanh những sự thật hữu ích: “Cái đó thì ảnh hưởng gì tới tôi? Ừ thì ông bảo là chúng ta xoay quanh Mặt trời

đi Kể cả khi chúng ta xoay quanh Mặt trăng thì nó cũng chẳng ảnh hưởng gì tới tiền ăn sáng của tôi hay công việc tôi làm)

Tôi thấy rằng những đóng góp có giá trị nhất mà tôi thực hiện cho mỗi dự án luôn xuất phát từ thực tế

là tôi chỉ giữ trong tâm trí một vài nguyên tắc chính về Tính khả dụng Tôi nghĩ rằng có rất nhiều lợi ích cho hầu hết mọi người trong việc hiểu các nguyên tắc này hơn là trong một list dài dằng dặc các hướng dẫn “Nên" và “không nên" chi tiết Tôi đã cố gắng cô đọng lại chỉ 1 vài điều mà tôi nghĩ những

người tham gia quá trình thiết kế nên biết về Tính khả dụng

Những thứ không có trong cuốn sách này

Để các bạn khỏi tốn thời gian tìm, sau đây là những thứ sẽ không có trong cuốn sách này:

- Các quy tắc nhanh gọn và chắc cốp về Tính khả dụng

Tôi ở trong ngành khá lâu, đủ lâu để biết rằng không có 1 câu trả lời “đúng” nhất định nào cả cho hầu hết các câu hỏi liên quan tới Tính khả dụng Thiết kế là một quá trình phức tạp và câu trả lời thực sự cho hầu hết các câu hỏi mà mọi người hỏi tôi là “Còn tuỳ" Nhưng đúng là tôi nghĩ rằng có một vài nguyên tắc hướng dẫn hữu ích cần lưu tâm, và những nguyên tắc đó chính những gì tôi cố gắng truyền đạt qua cuốn sách này

- Các dự đoán về tương lai của công nghệ và Web

Thành thật mà nói, tôi mà đoán cũng chả khác gì bạn đoán đâu Điều duy nhất tôi chắc chắn là (a) hầu hết các dự đoán tôi nghe gần như chắc chắn là sai, và (b) những thứ sẽ quan trọng trong tương lai sẽ đến từ những chỗ rất bất ngờ, mặc dù khi nhìn nhận lại thì chúng có vẻ hoàn toàn hiển nhiên

- Nói xấu về các trang web và ứng dụng có thiết kế tệ

Nếu bạn thích xem thiên hạ soi mói và chỉ ra những lỗi thiết kế rõ ràng, bạn đang đọc nhầm sách Thiết kế, xây dựng và duy trì một trang web hoặc ứng dụng ổn không dễ dàng chút nào Nó giống như chơi golf ấy: Rất ít cách để đẩy trái bóng golf vào lỗ, còn để đẩy bóng lọt ra ngoài thì nhiều vô kể Bất

cứ ai chỉ cần làm đúng được 1 nửa thôi là tôi cũng nể lắm rồi

Kết quả là, bạn sẽ thấy rằng các ví dụ tôi sử dụng trong cuốn sách có xu hướng đến từ các sản phẩm tốt nhưng có 1 chút sạn Tôi nghĩ bạn có thể học hỏi nhiều hơn từ việc nhìn vào các thiết kế tốt hơn là các thiết kế cùi

Giờ bàn tới Mobile!

Một trong những vấn đề nan giải mà tôi gặp phải khi cập nhật cuốn sách này là nó từ xưa tới nay vẫn luôn luôn là một cuốn sách về thiết kế các TRANG WEB có thể sử dụng được Mặc dù các nguyên tắc mà cuốn sách nhắc tới có thể áp dụng cho việc thiết kế mọi thứ mà con người phải tương tác (bao gồm cả những thứ như phiếu bầu cử và quầy bỏ phiếu, và thậm chí các bài thuyết trình PowerPoint), trọng tâm của nó rõ ràng là

về thiết kế Web và tất cả các ví dụ là từ các trang web trên mạng Cho đến gần đây, đó là những gì mà hầu hết chúng ta đang xây dựng và làm việc

Nhưng hiện nay có rất nhiều người thiết kế Mobile app và thậm chí những người làm việc trên các trang Web phải tạo ra các phiên bản có thể hoạt động tốt trên cả các thiết bị di động Tôi biết họ sẽ rất quan tâm đến việc tất cả những nguyên tắc trong cuốn sách này áp dụng với công việc của họ như thế nào

Nên tôi đã làm 3 thứ:

- Thêm vào các ví dụ liên quan tới Mobile ở bất cứ chỗ nào có thể thêm được

- Thêm hẳn 1 chương mới về những vấn đề về Tính khả dụng dành riêng cho Mobile

- Và thứ quan trọng nhất: Thêm “cho Mobile” trên cái Phụ đề của trang bìa

Và như bạn thấy, ở những chỗ mà thêm được, thay vì “website”, tôi đã sửa thành “website hoặc mobile app" Tất nhiên, trong hầu hết các trường hợp, tôi vẫn sử dụng các từ khoá tập trung vào Website để giữ mọi thứ không bị cồng kềnh và rối rắm

Thứ cuối cùng, trước khi chúng ta bắt đầu

Một điều rất quan trọng, thực sự là thế, đó là: Định nghĩa của bản thân tôi về Tính khả dụng

Bạn sẽ thấy rất nhiều định nghĩa khác nhau về Tính khả dụng, thường được chia thành các thuộc tính như:

- Hữu ích: Nó có làm được thứ mà người dùng cần làm không?

- Dễ nắm bắt: Người dùng có thể tự mình tìm ra cách sử dụng nó không?

- Dễ nhớ: Họ có phải tìm tòi nghiên cứu lại mỗi lần họ sử dụng nó không?

- Hiệu quả: Nó có hoàn thành đúng mục tiêu nó được thiết kế để làm không?

- Hợp lý: Liệu nó có làm được điều đó trọng một lượng thời gian và effort phù hợp?

- Hấp dẫn: Người ta có thích nó không?

và gần đây thì thậm chí cả:

- Thú vị: Sử dụng nó có vui vẻ, tiện dụng không?

Tôi sẽ nói về những điều này sau Nhưng với tôi, phần quan trọng của định nghĩa về Tính khả dụng là khá đơn giản Nếu một cái gì đó có thể sử dụng được, cho dù đó là một trang web, một cái điều khiển từ xa hay một cái cửa xoay vòng thì điều đó có nghĩa là:

Một người có khả năng và kinh nghiệm trung bình (hoặc thậm chí dưới trung bình) có thể tìm ra cách

sử dụng thứ đó để hoàn thành thứ cần làm mà không gặp khó khăn vượt quá công sức học hỏi

Hãy cứ tin tôi nhé: Nó thật sự đơn giản có vậy thôi

Tôi hy vọng cuốn sách này sẽ giúp bạn xây dựng các sản phẩm 1 cách tốt hơn và dễ dàng hơn, và thậm chí thỉnh thoảng có thể cho phép bạn về nhà ăn tối đúng giờ với vợ con, nếu nó giúp bạn giảm tải được những cuộc tranh luận bất tận về thiết kế

CÁC NGUYÊN TẮC CƠ BẢN

Chương 1 Đừng bắt tôi suy nghĩ

Định luật đầu tiên của Steve Krug về Tính khả dụng

Anh Michael, tại sao cái màn lại được kéo lên?

Kay Corleone, phim Bố già, phần 2

Mọi người thường hỏi tôi:

“Điều gì là quan trọng nhất mà tôi nên làm để tạo ra một website hay mobile app dễ sử dụng?”

Câu trả lời rất đơn giản, không phải là “Những thứ quan trọng thì chỉ cần 2 lượt clicks là phải đạt được rồi”, hoặc “Nói ngôn ngữ của người dùng” hoặc “Hãy đồng bộ trong thiết kế” Mà đó chính là:

“Đừng bắt tôi suy nghĩ.”

Tôi đã bảo mọi người là đây là quy luật đầu tiên về Tính khả dụng của mình từ rất lâu rồi

Nó là nguyên tắc áp đảo các nguyên tắc khác, là cán cân tối thượng khi bạn cần quyết định xem 1 bản thiết kế

có sử dụng được hay không Nếu não bạn chỉ có chỗ cho duy nhất 1 nguyên tắc về Tính khả dụng, thì hãy dành cho nguyên tắc này

Ví dụ này, nó có ý nghĩa rất cơ bản thôi, đó là khi ta nhìn vào 1 cái Website, nó phải rõ ràng Hiển nhiên Mang tính tự giải thích Tôi có thể “hiểu” nó - biết nó là gì và cách nó vận hành ra sao - mà không cần phải suy nghĩ

về nó

Thế ý tôi là phải rõ-ràng tới mức nào đây?

Ừ thì, rõ-ràng tới mức, ví dụ nhá, cô hàng xóm nhà bạn, người mà chả có tí kiến thức hay sở thích gì về cái chủ đề của Sản phẩm của bạn, và cổ đã phải chật vật mới biết cách dùng nút Back, có thể nhìn vào cái

homepage của bạn và nói “À đây là cái _” (Nếu may mắn hơn thì cổ sẽ nói “À đây là cái _ mà Cái này xịn phết!” Nhưng cái này để sau bàn tới)

Nghĩ theo cách này:

Khi ta nhìn vào 1 sản phẩm không bắt ta phải suy nghĩ, những thứ trong đầu ta sẽ là những câu nói mang tính trần thuật, kiểu như “OK, cái _ nó đây rồi cái thì ở kia Đây rồi cái tao tìm nó ở đây.”

Còn khi phải nhìn vào 1 sản phẩm mà bắt ta phải suy nghĩ, những thứ trong đầu ta sẽ là những câu hỏi,

những thắc mắc:

Và khi bạn đang thiết kế 1 sản phẩm, việc của bạn là loại bỏ càng nhiều câu hỏi càng tốt

Những thứ khiến ta suy nghĩ

Trên 1 cái Website có đủ thứ có thể khiến chúng ta dừng lại và suy nghĩ 1 cách không cần thiết Lấy ví dụ khi

ta đặt tên mọi thứ đi Các nguyên nhân điển hình là những cái tên được đặt theo kiểu dễ thương hoặc hài hước, tên có định hướng Marketing, tên dành riêng cho công ty, và những cái tên mang tính kĩ thuật lạ hoắc

Ví dụ, giả sử một người bạn nói với tôi rằng XYZ Corp đang cần tuyển vị trí giống như của tôi, nên tôi thử qua Website của họ nghía qua 1 cái xem sao Khi tôi lướt qua Web xem có cái gì click được không, cái cách họ đặt tên cho phần danh sách công việc tạo ra 1 sự khác biệt không hề nhỏ

Lưu ý rằng những điều này luôn liên tục nằm ở đâu đó giữa “Rõ nghĩa với tất cả mọi người" và “Hoàn toàn mơ hồ", và trường hợp nào cũng có sự đánh đổi

Ví dụ, “Nhận việc" nghe có vẻ quá cứng nhắc với công ty XYZ, hoặc là họ buộc phải dùng “Bữa tiệc công việc!” vì lý do cá nhân nội bộ nào đó trong công ty, hoặc đơn giản bởi vì cái cụm từ đó đã được dùng trong các văn bản in ấn của công ty ngay từ đầu (Thường thì sẽ luôn có 1 cách giải thích hợp lý, và 1 ý đồ tốt (nhưng bị thực thi sai hướng) đằng sau mỗi vấn đề về Tính khả dụng) Ý chính mà tôi muốn nói, đó là cái việc Đánh đổi

đó nên được đẩy gần hơn về cái cán cân “Rõ nghĩa” như ảnh trên

Một lượng thắc mắc không cần thiết khác nằm ở việc các link và nút chưa đủ rõ ràng để nhấp vào Là một người dùng, tôi không bao giờ muốn dành dù chỉ một phần nghìn giây để suy nghĩ xem cái của khỉ này có thể nhấp vào được hay không

Có thể bạn đang nghĩ, “Ừ thì nó cũng không quan trọng lắm Nếu bạn nhấp hoặc nhấn vào nó và không có gì xảy ra, thì cũng có sao đâu?”

Vấn đề là mỗi một thắc mắc đều làm tăng thêm khối lượng nhận thức mà chúng ta có trong tâm trí, qua đó làm phân tán sự tập trung của ta khỏi thứ mà ta định làm Những sự phân tâm này có thể nhỏ nhưng lại bị cộng

dồn vào, đặc biệt nếu đó là một thứ gì đó mà ta thường xuyên phải làm, ví dụ như quyết định xem mình sẽ nhấp vào cái gì

Luật bất thành văn, người ta không thích phải chật vật giải câu đố để làm 1 thứ gì đó Họ thích giải câu đố nhưng phải ở đúng hoàn cảnh, khi mà họ muốn được giải trí hoặc thách thức, không phải khi họ đang muốn biết cái tiệm giặt sấy khô mấy giờ đóng cửa Việc team dựng web không bận tâm để làm cho mọi thứ đơn giản

và dễ dàng, có thể làm tiêu hao đi niềm tin của người dùng vào trang web và đội ngũ phát triển nó

Một ví dụ khác từ thao tác thông thường: Đặt vé máy bay

Cứ cho là những cái lảm nhảm này chỉ diễn ra trong 1 vài tích tắc thôi, nhưng bạn có thấy cái quá trình nó phiền phức, với 1 mớ thắc mắc không? Và ở cuối còn có 1 cái lỗi khó hiểu nữa Một trang web khác thì cho tôi danh sách các lựa chọn thành phố rất hợp lý dựa trên những gì tôi nhập vào, nên thao tác trơn tru luôn

Không thắc mắc, không lảm nhảm trong đầu, không lỗi gì hết

Tôi có thể kể ra cả tá các thứ mà người dùng không cần phải nghĩ tới, như:

- Tôi đang ở đâu?

- Tôi nên bắt đầu từ đâu?

- Cái nó ở đâu nhỉ?

- Thứ quan trọng nhất của cái page này là gì?

- Sao cái đó lại được đặt tên như vậy?

- Cái này là quảng cáo hay là 1 phần của trang web nhỉ?

Nhưng giờ bạn không cần thêm một cái checklist nữa, bạn đã có đủ nhiều checklist lquan tới design rồi Điều quan trọng nhất bạn có thể làm là hiểu được nguyên tắc cơ bản trong việc loại bỏ các câu hỏi/thắc mắc cho người dùng khi họ sử dụng sản phẩm của bạn Khi làm như vậy, bạn sẽ bắt đầu để ý đến tất cả những điều khiến bạn phải suy nghĩ trong các trang web và ứng dụng bạn sử dụng Và cuối cùng, bạn sẽ học được cách nhận ra và tránh những thứ đó trong sản phẩm của mình

Bạn không thể làm cho tất cả mọi thứ rõ ràng

Mục tiêu của bạn là làm cho mỗi page hoặc screen trở nên rõ ràng, tới mức chỉ cần nhìn vào nó, 1 Người dùng Trung bình​ sẽ biết nó là gì và làm thế nào để sử dụng nó Nói cách khác, họ sẽ hiểu nó mà không cần phải suy nghĩ về nó (bản thông tin về Người dùng Trung bình thực tế được lưu giữ trong một hầm kín tại Cục Tiêu chuẩn quốc tế tại Geneva Chúng ta sẽ bàn luận về cách tốt nhất để tái hiện và mô phỏng một Người dùng Trung bình sớm thôi

Tuy nhiên, đôi khi, đặc biệt là khi bạn làm một cái gì đó mới lạ hoặc mang tính đột phá hoặc vốn bản thân nó

đã phức tạp, bạn sẽ phải chấp nhận với phương án “Tự-giải thích" thay vì “Rõ ràng" Trên một trang web có tính Tự giải thích, bạn chỉ cần suy nghĩ một chút là hiểu được cách nó hoạt động rồi Yếu tố đồ hoạ của mọi thứ (như kích thước, màu sắc và bố cục), các cái tên được chọn lọc kĩ lưỡng, những mẩu text nhỏ nhưng được tinh chỉnh cẩn thận, etc tất cả các yếu tố này sẽ phối hợp với nhau để tạo ra 1 cảm giác dễ hiểu cho trang web của bạn

Quy tắc ở đây là: Nếu bạn không thể thiết kế ra 1 sản phẩm “Rõ ràng", ít nhất bạn cũng phải làm cho nó

“Tự-giải thích" được

Tại sao những điều này lại quan trọng thế?

Lạ lùng là không phải vì cái lý do mà người ta thường nêu ra:

Đúng là cạnh tranh khốc liệt thật Đặc biệt là trên nền tảng mobile, nơi mà có bạt ngàn các phương án ngon bổ miễn phí khác cho chúng ta lựa chọn, và người dùng chẳng mất gì khi chuyển từ cái này sang cái khác Nhưng con người ta không phải lúc nào cũng dễ thay đổi như thế Ví dụ:

- Có thể là vì họ không có cách nào khác ngoài bám lấy sản phẩm cũ, khi đó là sự lựa chọn duy nhất (ví dụ: 1 hệ thống mạng nội bộ của công ty (trac,chatwork), hoặc 1 ứng dụng ngân hàng điện tử cố định của công ty (Vietcombank), hoặc đó là cái chỗ duy nhất có bán cái thứ kì dị mà họ muốn mua)

- Bạn sẽ phải ngạc nhiên khi biết người ta có thể trụ lại với các website mà làm họ khó hiểu lâu tới mức nào, thậm chí còn tự trách mình low tech thay vì trách cái website

- Cũng tồn tại cái tâm lý “Đâm lao thì phải theo lao Mình đã chật vật ở cái thao tác này 10’ rồi, thôi thì cố

mò thêm 1 chút cũng được"

Bên cạnh đó, ai bảo là cứ nhiều cạnh tranh thì sẽ khiến cho trải nghiệm người dùng đỡ khó hiểu hơn?

Thế thì tại vì cái gì?

Làm cho sản phẩm của bạn rõ ràng hơn giống như lắp đặt hệ thống ánh sáng tốt hơn trong 1 cửa hàng: nó chỉ đơn thuần là làm cho mọi thứ có vẻ sáng sủa hơn Thật tiện lợi và dễ dàng khi sử dụng một sản phẩm không bắt chúng ta suy nghĩ về những thứ lặt vặt Còn việc băn khoăn vật lộn với những thứ linh tinh không quan trọng có xu hướng làm giảm năng lượng và sự nhiệt tình của chúng ta, và cả thời gian nữa

Tuy nhiên, như bạn sẽ thấy trong chương tiếp theo, khi chúng ta kiểm tra cách người dùng sử dụng Web trên thực tế ra sao, cái lý do tại sao việc giúp cho người dùng phải nghĩ càng ít càng tốt (hoặc không cần phải nghĩ

gì luôn) nó rất rất quan trọng, đó là việc phần lớn người dùng sẽ dành rất ít thời gian để lướt web, ít hơn chúng ta tưởng tượng rất nhiều

Kết quả là, để các trang web có thể đạt hiệu quả, thì chúng phải vận hành ngon nghẻ ngay từ những cái nhìn đầu tiên Và cách tốt nhất để đạt được điều này chính là tạo ra các trang web rõ ràng, hoặc ít nhất có thể tự-giải thích

Chương 2 Cách người dùng sử dụng trang Web trên

thực tế

Đọc lướt, Chấp nhận thoả hiệp, và Mò mẫm

Tại sao mọi thứ luôn nằm ở cái chỗ cuối cùng mà bạn tìm tới? Bởi vì khi tìm ra nó rồi thì bạn còn tìm thêm làm cái gì nữa!

Câu đố cho trẻ con

Trên tất cả những lần tôi xem người ta sử dụng sản phẩm, thứ làm tôi chú ý nhất chính là sự khác biệt giữa cách chúng ta nghĩ người dùng sẽ sử dụng Website và cách họ sử dụng Website trên thực tế

Khi chúng ta tạo ra Website, ta hành động như thể mọi người sẽ xem từng trang một, đọc tất cả các đoạn text được căn chỉnh cẩn thận, tìm ra cách ta tổ chức mọi thứ và cân nhắc các lựa chọn trước khi quyết định nhấp vào 1 cái link nào

Những gì họ thực sự làm (nếu chúng tôi may mắn) đó là lướt qua từng trang mới, đọc qua loa một số đoạn text và nhấp vào cái link đầu tiên mà họ thấy hay hay hoặc giống giống với thứ họ cần Lúc nào cũng sẽ có 1 phần to đùng của trang web mà họ thậm chí còn chả thèm để mắt tới

Chúng ta đang coi sản phẩm của mình như những “tác phẩm Văn học điển tích" (hoặc ít nhất là “Sách hướng dẫn sử dụng”), trong khi thực tế khách hàng nhìn vào sản phẩm của chúng ta như cái cách họ nhìn vào những

“biển quảng cáo trên đường khi phóng xe qua”

Thực tế bạn có thể thấy nó sẽ phức tạp hơn thế này một chút, và nó phụ thuộc vào loại trang web, mục đích của người dùng, liệu người dùng có đang vội hay không, v.v Nhưng quan điểm đơn giản này lại gần với thực

tế hơn nhiều so với hầu hết những gì chúng ta tưởng tượng

Khi thiết kế các trang web thì việc chúng ta hình dung 1 người dùng lý trí, có sự tập trung cao cũng là dễ hiểu thôi Việc ta cho rằng mọi người đều sử dụng Web giống như cách mình sử dụng Web cũng là lẽ tự nhiên, và - giống như mọi người khác - chúng ta có xu hướng nghĩ rằng hành vi của chúng ta có quy tắc và tính hợp lý cao hơn nhiều so với thực tế

Tuy nhiên, nếu bạn muốn thiết kế các trang Web hiệu quả, bạn phải học cách chấp nhận 3 sự thật về việc sử dụng Web trên thực tế

Sự thật #1: Chúng ta không đọc các trang web, chúng ta chỉ lướt mắt qua chúng thôi (scanning)

Một trong số rất ít sự thật được ghi chép rõ ràng về việc sử dụng Web là: mọi người có xu hướng dành rất ít thời gian để đọc các trang Web Thay vào đó, họ đọc lướt qua (hoặc đọc quét qua) chúng, tìm kiếm các từ hoặc cụm từ bắt mắt

Tất nhiên, ngoại lệ là các trang Web có chứa các tài liệu như tin tức, báo cáo hoặc mô tả sản phẩm, nơi mọi người sẽ phải đọc kĩ chúng - nhưng ngay cả khi đó, họ vẫn thường chuyển qua chuyển lại giữa 2 phương pháp đọc (đọc kĩ và đọc lướt)

Tại sao chúng ta lại chỉ đọc lướt?

Vì ta thường đang có việc gì đó cần phải làm Chúng ta sử dụng Web về cơ bản là để làm 1 cái gì

đó, theo 1 cách nhanh chóng Kết quả là, người dùng Web có xu hướng hành động như những con cá mập:

Ta phải tiếp tục di chuyển, hoặc không thì sẽ thua Chúng ta chỉ có thời gian để đọc vừa đủ mức cần thiết

Vì ta biết chắc rằng mình không cần đọc tất cả mọi thứ Trên hầu hết các trang Web, chúng ta

thực sự chỉ quan tâm đến một phần nhỏ thôi Ta chỉ tìm kiếm các cụm thông tin có liên quan tới sở thích hoặc thứ đang cần làm, nên phần còn lại của cả trang Web nó cũng chả liên quan Đọc quét qua mọi thứ là cách chúng ta tìm ra các cụm thông tin liên quan đó

Vì ta đọc lướt rất giỏi Nó là một kỹ năng cơ bản: Khi bạn học đọc, bạn cũng học cách đọc lướt luôn

Chúng ta đã dành cả đời để đọc lướt đủ các thể loại báo, tạp chí và sách, hoặc nếu bạn ở độ tuổi dưới 25, có

lẽ là Reddit, Tumblr hoặc Facebook - để tìm những phần thông tin mà mình quan tâm đấy thôi

Hiệu ứng này rất giống với phim hoạt hình Far Side kinh điển của Gary Larson, về sự khác biệt giữa những gì chúng ta nói với mấy con chó và những gì chúng nghe thấy Trong phim hoạt hình, chú chó (tên Ginger)

dường như đang chăm chú lắng nghe khi chủ nhân của nó nói 1 cách rất nghiêm túc về việc không được

nghịch rác Nhưng từ quan điểm của chú chó, tất cả những gì người chủ nói chỉ là “ Blah Blah Blah Ginger

blah blah blah blah ​Ginger ​ Blah Blah Blah …”

Những gì chúng ta thấy khi nhìn vào một trang Web phụ thuộc vào những gì chúng ta đang nghĩ tới trong đầu,

và nó thường chỉ là một phần nhỏ của những gì trang Web đang chứa

Giống như Ginger, chúng ta có xu hướng tập trung vào các từ và cụm từ nào có liên quan tới

(a) thứ chúng ta đang cần làm

(b) sở thích cá nhân hiện tại của chúng ta

Và tất nhiên, (c) các từ khóa đã in sâu vào hệ thống thần kinh của chúng ta, như là “Free”, “Sale”, “Sex”, etc

và cả tên của chính chúng ta luôn

Sự thật #2: Chúng ta không chọn phương án tối ưu, chúng ta chỉ chấp nhận thỏa hiệp vừa đủ

Khi thiết kế trang web, ta thường cho rằng người dùng sẽ quét qua toàn bộ trang Web, xem xét tất cả các phương án có sẵn và chọn cái nào tốt nhất

Mặc dù vậy, trong thực tế, chúng ta chả bao giờ chọn phương án tốt nhất, thay vào đó ta chọn cái phương án

hợp lý đầu tiên mà ta nhìn thấy, đây một chiến lược được biết đến với cái tên “Thỏa hiệp vừa đủ”

(Nhà Kinh tế học Herbert Simon đã nghĩ ra cái tên này trong cuốn sách Hình mẫu con người: Xã hội và Lý trí -

từ khóa này là sự kết hợp giữa từ thỏa mãn và từ đủ dùng )

Tôi đã quan sát hành vi này trong nhiều năm, nhưng tôi chỉ thực sự hiểu được tầm quan trọng của nó sau khi tôi đọc cuốn “Ngọn nguồn sức mạnh: Cách chúng ta đưa ra quyết định” của Gary Klein

Nhóm quan sát viên của Klein tiến hành nghiên cứu đầu tiên của họ (về các Đội trưởng đội cứu hỏa tại hiện trường đám cháy) với mô hình đưa ra quyết định dựa trên logic thường được chấp nhận vào thời điểm đó: Khi đối mặt với một vấn đề, một người sẽ tập hợp thông tin, xác định các giải pháp khả thi và chọn ra giải pháp tốt nhất

Nhóm nghiên cứu bắt đầu với giả thuyết rằng vì rủi ro cao và áp lực thời gian cực lớn, các Đội trưởng đội cứu hỏa sẽ chỉ có thể so sánh hai lựa chọn, một giả định mà bản thân nhóm nghiên cứu cho là khá thuyền thống Hóa ra, các Đội trưởng đội cứu hỏa đã không so sánh bất kỳ giải pháp nào Họ chọn cái giải pháp đầu tiên xuất hiện trong đầu và tự kiểm tra các vấn đề phát sinh Nếu không tìm thấy bất kỳ vấn đề nào, họ cứ thể triển luôn kế hoạch hành động đó

Vậy thì tại sao người dùng Web không tìm kiếm 1 sự lựa chọn tối ưu?

Vì ta lúc nào cũng đang vội Như Klein chỉ ra, “Tối ưu là 1 việc khó làm, mất thời gian Chấp nhận

thỏa hiệp với cái gì vừa đủ thôi nó tiện hơn nhiều”

Đoán sai cũng chẳng hại gì Không giống như cứu hỏa, hình phạt cho việc đoán sai trên trang web

thường chỉ là 1-2 lần click nút Back, khiến cho việc thỏa hiệp vừa đủ là một chiến lược hiệu quả (nút Back là nút được sử dụng nhiều nhất trong các trình duyệt Web.)

Kể cả khi bạn có cân nhắc giữa các lựa chọn thì khả năng thành công là không cao Trên các

trang web được thiết kế kém thì bạn có mất công tối ưu hóa lựa chọn của mình cũng chả có ý nghĩa gì Thà

cứ đi đại 1 nước rồi Back lại nếu mà nhầm còn nhanh hơn

Đoán vui hơn.​ Nó đỡ tốn công hơn là cân nhắc các phương án, và nếu bạn đoán đúng thì sẽ nhanh hơn hẳn Và nó bao gồm 1 yếu tố cơ hội - cái viễn cảnh thích thú của việc tình cờ tìm ra 1 cái gì đó bất ngờ và hữu ích

Tất nhiên, điều này không có nghĩa là người dùng không bao giờ cân nhắc các phương án trước khi họ click

Nó phụ thuộc vào những thứ như luồng suy nghĩ, sự gấp rút khi cần làm cái gì đó và mức độ tự tin của họ vào trang web đó

Sự thật #3: Chúng ta không tìm hiểu cách mọi thứ vận hành Chúng ta chỉ tự mò mẫm

Một trong những điều mà bạn sẽ ngộ ra ngay khi bạn thực hiện bất kỳ cuộc Usability Testing nào - cho dù đó

là test các trang web, phần mềm hoặc thiết bị gia dụng - là cái tần suất vô tội vạ mà người ta thường sử dụng mọi thứ mà không hiểu ( hoặc hiểu sai hoàn toàn ) cách chúng nó vận hành

Khi gặp bất kỳ loại công nghệ nào, có rất ít người dành thời gian để đọc hướng dẫn Thay vào đó, chúng ta cứ

tồ tồ đi tới và tự mò mẫm, tự phịa ra các giả thuyết có vẻ có lý (nhưng 1 cách mơ hồ) về cái mình đang làm và tại sao cái mình làm lại đúng

Làm tôi nhớ đến đoạn cuối của cuối sách Hoàng tử và gã ăn mày (Mark Twain), khi mà vị Hoàng tử thật phát hiện ra rằng cái gã ăn xin giống y hệt mình kia đã sử dụng Dấu triện hoàng gia của Anh Quốc để làm 1 cái cục đập hạt khi anh không ở đó (Thì đúng là nó lại quá hợp lý với gã, cái con dấu kia suy cho cùng cũng chỉ là 1 cái cục kim loại to, nặng, cầm đầm tay)

Và thực tế là, cứ làm như thế lại xong việc Tôi đã chứng kiến rất nhiều người sử dụng phần mềm, trang web và sản phẩm tiêu dùng một cách hiệu quả theo những hình thức hoàn toàn khác biệt so với những gì mà các nhà thiết kế dự tính

Lấy trình duyệt Web làm ví dụ - một phần quan trọng của việc sử dụng Internet Đối với những người xây dựng trang Web, nó là một ứng dụng mà bạn sử dụng để xem các trang Web Nhưng nếu bạn hỏi người dùng trình duyệt là gì, phần lớn sẽ trả lời kiểu như “Uh nó là cái mà tao dùng để search hoặc đọc cái gì đó” hoặc “đó là công cụ tìm kiếm” Hãy tự kiểm chứng: hỏi một số người quen của bạn xem trình duyệt Web là gì Bạn có thể ngạc nhiên đấy

Người ta sử dụng Web tràn lan mà không biết rằng họ đang sử dụng trình duyệt để xem trang web đó Điều

họ biết là mình cứ gõ từ khóa vào thanh search rồi kết quả nó trả về (Thường thì cái thanh search đó có chữ Google bên cạnh Rất nhiều người nghĩ Google chính là Internet) Nhưng điều đó có quan trọng gì, họ cứ tự

mò mẫm và sử dụng web ổn đó thôi

Tại sao điều này lại xảy ra?

Vì nó không quan trọng với mình Với phần lớn chúng ta, cũng chẳng quan trọng việc ta có hiểu

cách mọi thứ vận hành hay không, miễn là ta có thể sử dụng chúng như thường Nó không phải là việc mình thiếu trí thông minh, chỉ là mình không quan tâm thôi Nó chả quan trọng với ta

Vì nếu ta tìm được cách nào dùng được, ta sẽ dính với cách đó Một khi ta tìm được cách sử dụng

nào khả thi, bất kể nó cùi ra sao - thường thì chúng ta sẽ không cố gắng tìm thêm cách khác nữa Ta sẽ dùng cách khác nếu tình cờ khám phá ra nó, còn thường thì hiếm khi ta chủ động tìm 1 cách mới

Xem các nhà thiết kế và nhà phát triển sản phẩm quan sát cuộc Usability Testing đầu tiên của họ thực sự rất giải trí Lần đầu tiên, khi thấy một người dùng nhấp vào thứ gì đó hoàn toàn chả liên quan, họ bị shock thật sự (Ví dụ: khi người dùng bỏ qua cái nút Tải Phần mềm to đẹp bắt mắt trong thanh điều hướng, với suy nghĩ, “À, tôi đang tìm phần mềm, vì vậy chắc tôi sẽ click vào cái phần “Hạ giá” vì kiểu gì chả có phần mềm trong mục

đó, rẻ được chả tốt hơn à” Người dùng cuối cùng cũng sẽ tìm ra thứ họ muốn, nhưng tới lúc đó thì cái tổ quan sát chả biết có vui nổi không nữa Tới lần thứ 2 điều này xảy ra, họ phải gào lên bất lực “Cứ click vào nút

“Tải phần mềm” đi mà!” Tới lần thứ 3, họ im lặng, bạn có thể thấy mặt họ viết rõ thông điệp “Thôi thế nào cũng được, ai quan tâm đâu?”

Và đó là 1 câu hỏi tốt: Nếu người ta đã có thể tự mò mẫm nhiều tới vậy, thì việc “hiểu cách vận hành” có quan trọng nữa không? Câu trả lời là nó vẫn rất quan trọng, vì kể cả khi tự mò mẫm cũng xong việc, thường thì nó vẫn tốn nhiều thời gian và đầy lỗi

Mặt khác, nếu người dùng “hiểu cách vận hành”:

- Họ sẽ tìm ra thứ họ cần nhanh chóng hơn nhiều, tiện cho cả 2 bên

- Khả năng người dùng có thể hiểu toàn bộ những gì trang web của bạn cung cấp, không chỉ các phần

mà họ tình cờ mò ra là lớn hơn

- Khả năng bạn có thể định hướng người dùng tới những khu vực mà bạn muốn họ nhìn thấy cao hơn

- Người dùng sẽ cảm thấy thông minh hơn và có khả năng kiểm soát nhiều hơn khi họ sử dụng trang web của bạn, điều này sẽ khiến họ trở lại dùng tiếp vào lần sau Họ sẽ bỏ cái trang web cùi bắp, bắt người ta tự mò mẫm của bạn để chuyển sang 1 trang web của người khác, nơi mà họ có thể cảm thấy mình thông minh và high-tech, ngay và luôn

Nếu đời ném gạch vào mặt bạn…

Đến bây giờ bạn có thể đang suy nghĩ (sau khi biết được thực tế phũ phàng của người dùng và cách họ sử dụng trang Web): “Thế thì tao đi vào circle-K làm việc cho lành Ít nhất thì ở đó nỗ lực của tao cũng được người ta công nhận.”

Rồi xong sao nữa, ta phải làm chi?

Tôi nghĩ câu trả lời cũng đơn giản thoi: Nếu người dùng sử dụng web của bạn như là đang đọc biển hiệu quảng cáo trên đường, thì bạn chỉ cần thiết kế cái biển quảng cáo đó sao cho đẹp thôi

Chương 3 Nhập môn thiết kế biển quảng cáo

Thiết kế để đọc lướt, không phải đọc kĩ

Nếu bạn / không biết / Biển hiệu này / của ta Bạn chắc chắn / chưa đi quá xa / Kem cạo lông Burma!

Thứ tự biển hiệu quảng cáo bên lề đường, 1935, hãng Burma-shave

Đối mặt với thực tế rằng người dùng của bạn sử dụng trang web vù vù như chạy giặc, có một số điều quan trọng bạn có thể làm để đảm bảo họ sẽ nhìn thấy và hiểu được nhiều nhất có thể những gì họ cần biết và những gì bạn muốn họ biết:

- Lợi dụng các tập quán chung

- Tạo ra hệ thống phân cấp thị giác hiệu quả

- Chia trang thành các khu vực chặt chẽ, có hệ thống

- Làm cho những thứ click được phải thật rõ ràng

- Loại bỏ các tác nhân gây phân tán

- Định dạng nội dung sao cho phù hợp với việc đọc lướt

Các tập quán chung là bạn tốt

Một trong những cách tốt nhất để làm cho hầu hết mọi thứ được hiểu nhanh hơn, dễ dàng hơn là tuân theo các tập quán có sẵn, các khuôn mẫu thiết kế được sử dụng rộng rãi và chuẩn hóa Ví dụ:

- Biển báo Dừng lại Tất nhiên tài xế phải nhìn thấy và nhận ra biển báo Dừng lại ngay tức thì, ở 1

khoảng cách xa cũng nhìn ra, trong mọi điều kiện thời tiết và ánh sáng, nên việc các biển báo Dừng lại phải trông giống nhau là rất quan trọng (Một số chi tiết cụ thể của biển báo có thể khác nhau tùy theo từng quốc gia, nhưng nhìn chung chúng có độ tương đồng khá lớn trên toàn thế giới.)

Tập quán này bao gồm 1 hình khối rõ ràng, 1 chữ cơ bản mang ý nghĩa “Stop”, 1 màu nổi bật và có độ tương phản tốt với thiên nhiên xung quanh, và ở 1 vị trí, chiều cao, kích cỡ theo tiêu chuẩn

- Hệ thống điều khiển xe hơi Tưởng tượng phải đi 1 chiếc xe thuê mà cái chân ga không được đặt ở

bên phải của chân phanh, hoặc còi không được đặt trên bánh lái

Trong vòng 20 năm trở lại đây, 1 vài tập quán chung trên các trang Web đã thay đổi Là người dùng Internet, chúng ta ít nhiều sẽ hình thành tập quán chung về những thứ như:

- Cái gì nằm ở đâu trên 1 trang web Ví dụ, người dùng sẽ hình dung cái logo của website thường nằm

ở top-left (ít nhất là ở những nước mà người ta đọc từ trái qua phải) và cái cụm điều hướng cũng sẽ nằm ở top, nhưng là ở phía bên còn lại

- Cách mọi thứ hoạt động Ví dụ, hầu hết các trang web thương mại điện tử đều có dùng biểu tượng

cái xe đẩy (shopping cart) và 1 chuỗi những biểu tượng quen thuộc khác để đại diện cho những thứ như cách thanh toán, địa chỉ nhận hàng, etc

- Hình thức đồ họa của mọi thứ Nhiều thứ trên 1 trang web có giao diện được tiêu chuẩn hóa, như cái

icon mà bạn nhìn cái là biết nó sẽ link tới 1 cái video, cái icon tìm kiếm có hình kính lúp, và icon tùy chọn chia sẻ lên các trang mạng xã hội

Các tập quán chung cũng đã phát triển cho các loại trang web khác nhau - Thương mại, trường đại học, blog, nhà hàng, phim ảnh và nhiều hơn nữa - vì tất cả các trang web trong mỗi ngành đều phải giải quyết cùng một chuỗi các vấn đề

Những tập quán này không phải tự nhiên mà có: Tất cả đều là những ý tưởng tốt của ai đó Nếu một ý tưởng

đủ hay và thực tiễn, các trang web khác sẽ bắt chước ý tưởng đó và cuối cùng người ta sẽ nhìn thấy nó nhiều lần ở nhiều chỗ tới mức nó không cần giải thích nữa

Khi được áp dụng đúng cách, các tập quán chung giúp người dùng sử dụng web dễ dàng hơn, vì họ không cần phải liên tục tìm hiểu xem mọi thứ là gì và cách chúng nó vận hành ra sao, khi họ đi từ trang web này tới trang web khác

Bạn cần bằng chứng về việc các tập quán chung này đắc lực như nào không? Nhìn cái trang web này xem bạn có hiểu nó là cái gì không - kể cả khi tiếng Nhật bạn 1 chữ bẻ đôi không biết - tất cả là nhờ trang web đó được thiết kế theo các tập quán đã có sẵn

Tuy nhiên, có một vấn đề với các tập quán chung: Mấy ông designer hay ngại dùng cái này

Khi chuẩn bị phải tuân theo một tập quán chung nào đó, các designers thường sẽ có mong muốn mãnh liệt cho việc tạo ra 1 thứ gì đó mới, phần lớn là bởi vì họ tin rằng (niềm tin này không hề sai trái đâu nhé) họ được thuê để sáng tạo và làm thứ khác biệt, chứ không phải đi theo lối mòn Chưa nói tới việc những lời khen ngợi

từ đồng nghiệp, các giải thưởng về thiết kế, và các job offer ngon nghẻ hiếm khi dựa trên các tiêu chí như “sử dụng tập quán chung 1 cách thuần thục” / “đi đúng lối mòn”

Thi thoảng, dành thời gian để phát minh lại mô hình bánh xe cũng cho ra được 1 thiết bị lăn lăn mới mang tính cách mạng Nhưng trong phần lớn các trường hợp còn lại thì nó chả đem lại điều gì mới

Nếu bạn định đổi mới, trước tiên bạn phải hiểu giá trị của những gì bạn đang thay thế (hoặc lời bài hát của Bob Dylan: “Để sống được ngoài vòng pháp luật, bạn phải trung thực”) và thật dễ dàng để coi nhẹ các giá trị

mà tập quán chung mang lại Ví dụ điển hình là Scroll bar Bất cứ khi nào một ông designer nào đó quyết định tạo ra 1 kiểu scroll bar mới lạ - thường để cho nó nhìn đẹp hơn - kết quả luôn chỉ ra rõ ràng cái sự thật rằng ông designer đó chả bao giờ biết được sự phát triển của hệ thống scroll bar tiêu chuẩn ngày nay đã bao gồm hàng trăm ngàn giờ nghiên cứu và tinh chỉnh trước đó

Nếu bạn không sử dụng một tập quán chung khi thiết kế web hiện có, bạn cần chắc chắn rằng những gì bạn đang tạo ra cần phải

(a) hoạt động tốt y như các tập quán chung có sẵn, nghĩa là nó phải rất rõ ràng và mang tính tự giải thích, tới mức không mất thời gian công sức để học cách dùng nó

Cái này không chỉ thú vị và sáng tạo, nó còn rất dễ hiểu và dễ sử dụng Người thiết kế website còn đủ thông minh để hiểu rằng cái phương pháp này dùng 1 hồi sẽ chán, nên họ cũng thêm vào 1 định dạng điều hướng theo đầu mục (category) kiểu truyền thống: Bạn có thể tìm kiếm thông tin về các nhạc sĩ Jazz theo tên, nhạc

cụ, và phong cách chơi nhạc của họ

Nguyên tắc cơ bản là: Bạn có thể - và bạn nên - sáng tạo và đổi mới kiểu gì cũng được, làm cho sản phẩm

lung linh hấp dẫn và có thẩm mỹ ra sao cũng được, miễn là bạn đảm bảo rằng nó vẫn có thể sử dụng được

Tạo ra hệ thống phân cấp thị giác hiệu quả

Một cách quan trọng khác để làm cho sản phẩm của bạn dễ nắm bắt trong thời gian ngắn là đảm bảo mọi thứ trên trang web - tất cả các yếu tố của 1 giao diện - diễn đạt 1 cách chính xác sự tương quan giữa các yếu tố đó: cái nào là quan trọng nhất, cái nào có vai trò giống nhau, cái nào nằm ở bên trong cái nào Nói cách khác, mỗi trang web cần có 1 hệ thống phân cấp thị giác thật rõ ràng

Cái gì càng quan trọng thì phải càng nổi bật Các yếu tố quan trọng nhất thường sẽ to hơn, đậm

hơn, có màu sắc nổi bật hơn, có nhiều khoảng trống xung quanh hơn, hoặc ở gần đầu trang hơn - có thể là kết hợp của các yếu tố trên

Cái gì có liên kết về mặt logic, phải được liên kết về mặt bố cục Ví dụ, bạn có thể chỉ ra rằng

những cái này có liên kết với nhau / giống nhau, bằng cách nhóm chúng nó vào cùng dưới 1 cái tiêu đề, hoặc cho chúng nó có cùng 1 style, hoặc đặt cả mớ vào 1 khung rõ ràng, tách biệt so với phần còn lại

Cái gì được xếp gần nhau sẽ cùng thuộc một cái gì đó rộng hơn Ví dụ, 1 mục có tên “Sách về

máy tính” sẽ xuất hiện bên trên 1 dãy tựa đề từng cuốn sách riêng lẻ, cho ta biết rằng các cuốn sách đó thuộc

về mục đó Và mỗi tựa đề sách sẽ bao gồm tất cả những thứ cấu thành nên cuốn sách đó

Cũng chả có gì mới về hệ thống phân cấp thị giác cả Nhìn tất cả các trang báo mà xem Trang nào cũng dùng các phương pháp làm nổi bật, xếp nhóm, tạo cụm thông tin, để đưa ra cho người đọc những định hình cơ bản

về nội dung các trang báo mà không cần họ phải đọc lấy 1 chữ Cái ảnh này đi liền với câu chuyện này, vì chúng nó cùng thuộc chiều dài với cái tiêu đề này Bài viết này là quan trọng nhất, vì tiêu đề của nó to nhất và

nó nằm ở 1 vị trí nổi bật trên trang báo

Tất cả chúng ta đều phân tích thứ bậc thị giác mỗi ngày, nhưng nó xảy ra nhanh đến mức chỉ khi nào chúng ta không thể phân cấp thông tin được thì mới nhận ra là mình đang làm điều đó - chính là khi các gợi ý về thị giác (hoặc là do sự sắp xếp bất hợp lý của chúng) bắt chúng ta phải nghĩ

Một hệ thống phân cấp trực giác tốt giúp chúng tôi tiết kiệm công việc bằng cách xử lý trước trang cho chúng tôi, sắp xếp và ưu tiên nội dung của nó theo cách mà chúng tôi có thể nắm bắt gần như ngay lập tức

Nhưng khi trang web không có 1 hệ thống phân tích thứ bậc thị giác rõ ràng - nếu cái gì trông cũng quan trọng như nhau - chúng ta buộc phải quay lại quy trình đọc lướt trang web để tìm các từ khóa quan trọng, và tự hình thành nên suy luận về cách mọi thứ được sắp xếp và ưu tiên Quy trình này mất công sức hơn khá nhiều

Đọc 1 trang web với hệ thống phân cấp thị giác mà chỉ hơi lỗi lỗi thôi - chỉ cần cái tiêu đề bài báo trải dài hơn phần nội dung của nó, sang cả nội dung bài viết khác thôi - cũng gây khó chịu y như khi ta đọc 1 câu văn lủng củng vậy

Hệ thống phân cấp thị giác cùi bắp này thể hiện rằng mọi đầu mục của trang web đều thuộc về khu vực “Sách

về máy tính”

Đặt lại tiêu đề ở đúng vị trí của nó khiến cho sự tương quan về thông tin rõ ràng hơn

Kể cả khi chúng ta vẫn có khả năng hiểu đúng ý của trang web, việc này vẫn đẩy người dùng vào 1 trạng thái băn khoăn nho nhỏ, và buộc họ phải suy nghĩ khi không cần thiết

Chia trang thành các khu vực chặt chẽ, có hệ thống

Lý tưởng nhất, trên bất kỳ trang web nào được thiết kế tốt, người dùng có thể chơi một biến thể nho nhỏ của

chương trình trò chơi truyền hình của Mỹ thời xưa ( Kim tự tháp 25.000 đô la - người chơi phải đưa ra các gợi

ý về cùng 1 chủ đề để cho người kia đoán Ví dụ, nếu các gợi ý là “dao thái thịt”, “nồi niêu xoong chảo”, “gia vị” etc… thì chủ đề sẽ là “Dụng cụ đầu bếp”)

Liếc nhìn xung quanh trang web, người dùng có thể chỉ vào các khu vực khác nhau của trang và bảo “Đây là những thứ mình có thể làm được trên trang web này!” “Đây là các bài viết lên top trong ngày hôm nay!” “Đây chính sản phẩm công ty này bán ra.” “Đây là những thứ chúng nó muốn mình mua! “Đây là hệ thống điều hướng giúp mình lướt tiếp phần còn lại của trang web mà không bị lạc!”

Việc chia trang thành các khu vực được xác định rõ ràng là rất quan trọng, vì nó cho phép người dùng quyết định nhanh chóng khu vực nào của trang để tập trung vào và khu vực nào họ có thể bỏ qua một cách an toàn Các nghiên cứu về hành vi di chuyển của mắt người dùng khi họ lướt qua trang web cho thấy rằng: người dùng chỉ cần lướt mắt qua 1 chút là đã có thể quyết định nhanh chóng xem phần nào chứa thông tin hữu ích,

và họ gần như không nhìn các phần còn lại, kiểu như các phần đó không tồn tại luôn vậy (Cái này gọi là Banner blindness - dùng để nói về khả năng bỏ qua hoàn toàn các khu vực trên trang web mà người dùng nghĩ là quảng cáo)

Làm cho những thứ click được phải thật rõ ràng

Vì người dùng khi lướt website hầu như chỉ có đúng 1 thứ để làm, đó là tìm coi mình có thể click vào phần nào nữa, nên việc làm cho những thứ click được trở nên rõ ràng hơn là rất quan trọng

Khi chúng ta xem một website, ta sẽ để ý nhiều kiểu gợi ý về mặt thị giác, thứ sẽ giúp ta xác định những thứ

có thể click vào (hoặc gõ vào được, với trường hợp màn hình cảm ứng) Những thứ như shape (nút, tab, etc ), vị trí (trong thanh menu, etc ) và định dạng (màu text, gạch chân hoặc cả 2, etc ) Chúng ta cũng dựa vào thực tế là con trỏ trong trình duyệt Web sẽ thay đổi từ hình mũi tên sang hình con trỏ ngón tay khi bạn lướt chuột vào 1 thứ gì đó click vào được, nhưng điều này đòi hỏi người dùng phải di chuyển con trỏ chuột xung quanh 1 cách có nhận thức, và đây là một quá trình tương đối chậm Ngoài ra cách này cũng không hoạt động trên màn hình cảm ứng vì nó không có con trỏ chuột

Quá trình tìm kiếm các gợi ý sử dụng dựa trên ngoại hình của 1 thứ gì đó không giới hạn ở mỗi các trang Web Như Don Norman giải thích 1 cách đầy thú vị trong tác phẩm kinh điển mới được cập nhật gần đây của ông “The Design of everyday things”, chúng ta thường xuyên phân tích hoàn cảnh và môi trường (như nhìn vào cái tay cầm mở cửa) để tìm ra các gợi ý này (phân tích để quyết định xem cái tay cầm này nên kéo hay đẩy) Đọc cuốn này đi Bạn sẽ nhìn vào mấy cánh cửa 1 cách khác hẳn luôn

Việc xác định xem cái gì click vào được trên 1 trang web vốn đã là 1 vấn đề lúc nổi lúc chìm từ khi những trang web đầu tiên được thiết kế

Tuy nhiên, hiện tại, vấn đề này lại nổi lên trong thiết kế di động, như bạn sẽ thấy trong Chương 10​

Nói chung, bạn sẽ ổn thôi - nếu bạn giữ một màu đồng nhất cho tất cả các text link và button, hoặc đảm bảo rằng hình dạng và vị trí của chúng nó được thể hiện rõ ràng rằng “cái này có thể click được, mời bà con vào click” Đừng phạm những sai lầm ngớ ngẩn như để text link và tiêu đề (không click dc) cùng 1 màu là được

Loại bỏ các tác nhân gây phân tán

Một trong những kẻ thù lớn nhất của các trang web được thiết kế theo kiểu dễ nắm bắt, đó là sự nhiễu loạn về hình ảnh Người dùng có mức độ chấp nhận khác nhau với sự phức tạp và phân tán; một số người không có vấn đề gì với các trang web nhiều thông tin, nhưng rất nhiều người thấy mấy trang kiểu này hết sức khó chịu

Có người còn thử dán giấy nhớ trên màn hình của họ để che đi các animation hay các hình ảnh động mà khiến họ mất tập trung khi lướt web

Thường có 3 kiểu nhiễu loạn về hình ảnh:

Nhiễu loạn vô-duyên Khi mà cái gì trên trang web đó cũng gào lên bắt bạn phải chú ý tới nó, hiệu

ứng sẽ có thể rất quá đà Nhìn đâu cũng thấy cực nhiều lời mời gọi mua sắm! Nhiều câu slogan giật gân, nhiều kiểu font chữ, màu sắc sáng chói! Banner dạng chuyển động cầu kì, pop-up quảng cáo hiện lên ‘tinh tinh!’ 1 phát, và còn 1 tỉ kiểu quảng cáo ồn áo khác để thu hút sự chú ý của người dùng

Sự thật là, không phải cái gì cũng quan trọng được Kiểu nhiễu loạn này thường là kết quả của sự thất bại trong việc đưa ra các quyết định về phân cấp ưu tiên cho các yếu tố thị giác