CÁC THẮC MẮC RỘNG HƠN VÀ CÁC ẢNH HƯỞNG NGOẠI QUAN
Chương 12. Tính dễ tiếp cận và bạn
Đúng cái lúc bạn tưởng là xong xuôi rồi, 1 con moè bay qua, trên lưng nó có gắn 1 miếng bánh mì nướng phết bơ.
Khi thả 1 con moè từ trên cao xuống, lúc nào nó cũng xoay sở để tiếp đất bằng chân, và khi thả 1 miếng bánh mì nướng từ trên cao xuống, lúc nào mặt phết bơ cũng là mặt tiếp đất. Tôi đề nghị gắn bánh mì phết mơ lên lưng 1 con moè, 2 thứ đó sẽ xoay vòng vòng không chịu tiếp đất và lơ lửng trên không trung. Với 1 số lượng lớn bánh mì phết mèo bơ, chúng ta có thể tạo ra đủ năng lượng cho đầu máy tàu điện đi từ New York tới tận Chigago.
_ JOHN FRAZEE, trong cuốn “Nhật ký các nhiệm vụ bất khả thi”_
Thi thoảng có người hỏi tôi, “Còn Accessibility (Tính dễ tiếp cận) thì sao? Chẳng phải đó cũng là 1 phần của Tính khả dụng à?”
Và tất nhiên là họ đúng. Trừ khi bạn tính quy chụp rằng những người khuyết tật không phải là 1 tập khách hàng của mình, bạn không thể công nhận rằng trang Web của mình là khả-dụng nếu nó không cho người ta khả năng tiếp cận.
Tầm này thì, hầu như bất cứ ai có liên quan tới Web design đều phải biết ít nhất 1 chút về Tính dễ tiếp cận trên Web. Nhưng hầu như mọi trang Web tôi vào thử đều trượt bài kiểm tra trong 3 giây về Tính dễ tiếp cận - Tăng kích cỡ chữ. (nếu bạn đang tính gửi cho tôi 1 cái email nhắc nhở rằng Zoom đang thay thế Text size trong phần lớn các trình duyệt, thì tôi cảm ơn, nhưng thôi bạn không cần gửi đâu. Tất cả các trang Web sẽ được zoom to hơn nếu bạn dùng Zoom, nhưng chỉ với những trang Web nào đã không còn sử dụng các font cố định 1 size - thường thì đây chính là dấu hiệu cho thấy những nỗ lực khiến cho trang Web dễ tiếp cận hơn)
Đổi “Text size” của Browser bạn đang dùng sang “Largest”
Sau đó (không có sự khác biệt) Tại sao lại như vậy?
Developer và designer nghe thấy những gì
Trong hầu hết các công ty, những người phải chịu trách nghiệm giải quyết các vấn đề về Tính dễ tiếp cận của 1 sản phẩm thường hoá ra lại chính là những người đã xây dựng nó: Đội Designer và đội Developer.
Khi họ cố tìm hiểu về những thứ mình nên làm, bất cứ kho tài liệu nào, bất kể sách vở hay tạp chí nghiên cứu nào cũng đều liệt kê ra 1 danh sách y hệt nhau: Những lý do tại sao bạn cần xây dựng 1 trang Web sao cho nó dễ tiếp cận nhất:
- Đó là 1 quyết định tốt về mặt kinh doanh - Kể cả người khuyết tật cũng vào mạng như thường mà, và họ cũng là khách hàng đối với chúng ta.
- Tất cả mọi người cần được sở hữu những cơ hội và khả năng tiếp cận thông tin tương đồng với nhau.
- Phần lớn các tính năng giúp ích cho việc cải thiện tính dễ tiếp cận, cũng giúp cải thiện trải nghiệm sử dụng với tất cả mọi người.
- Thị trường này cực kì lớn, ước tính 65% dân số đều có 1 dạng khuyết tật nào đó.
- Mục 508 - cái này thậm chí còn không phải là 1 ý tưởng tốt nữa r, nó chính là luật rồi.
Có rất nhiều thứ đúng trong danh sách lý do này. Tuy nhiên, đó là chưa đủ để có thể thuyết phục các bạn designer và developer tuổi đời mới ngoài 20 làm về “Tính dễ tiếp cận". Trong đó có 2 luận điểm khiến cho họ đặc biệt nghi ngờ:
- ___% dân số đều có 1 dạng khuyết tật nào đó: Vì tập hợp những người mà họ gặp hàng ngày chủ yếu là những người lành lặn, tuổi đời trẻ, rất khó để bắt họ tin rằng 1 phần lớn dân số thực sự cần hỗ trợ khi muốn sử dụng web. Họ sẵn sàng coi luận điểm này như là 1 sự phóng đại thường gặp mỗi khi người ta đang cố gắng thuyết phục ai đó hướng tới 1 lý tưởng lớn lao nào đó, nhưng họ cũng sẽ có xu hướng nghĩ rằng: “Nếu 1 luận điểm trong này rõ ràng là không có cơ sở, thì tôi hoàn toàn có quyền nghi ngờ về tất cả các luận điểm còn lại"
- Việc thiết kế sản phẩm sao cho dễ tiếp cận hơn sẽ có lợi cho tất cả mọi người: Họ biết rằng đúng là những chuyển đổi trong thiết kế đôi khi cũng tiện lợi cho cả những người bình thường, ví dụ như chế độ Phụ đề (CC - Closed captioning) cũng giúp cải thiện trải nghiệm sử dụng sản phẩm cho cả những người không bị khiếm thính (Ví dụ, tôi và vợ tôi Melanie thường bật phụ đề lên khi xem phim UK).
Nhưng vì CC luôn là ví dụ duy nhất được sử dụng cho luận điểm này, nên cảm giác như họ đang tranh luận kiểu “Những dự án đưa con người lên vũ trụ chỉ có ích lợi vì từ đó chúng ta có đồ uống Tang" (1 loại đồ uống dạng bột, có vị cam, được chế riêng dành cho phi hành gia). Sẽ đơn giản hơn rất nhiều cho Developer và Designer nghĩ ra những trường hợp mà các chuyển đổi mang tính dễ tiếp cận trong thiết kế gây ra phiền toái hơn cho “những người còn lại"
Điều tệ nhất về sự nghi ngờ này chính là việc nó có thể làm lu mờ đi cái sự thật hiển nhiên nhất, quan trọng nhất:
- Đó là thứ nên làm: Và nó không chỉ đơn giản là thứ “nên" làm; bởi vì đó là điều đúng đắn mang tính căn bản, bởi vì 1 luận điểm mạnh mẽ bảo vệ cho Tính dễ tiếp cận nhưng lại không được sử dụng nhiều, đó là việc Tính dễ tiếp cận đã giúp cải thiện cuộc sống của con người nhiều tới mức nào. Cá nhân tôi thấy chỉ 1 ví dụ này là quá đủ: “Những người mù giờ đây đã có thể dùng máy tính và tự đọc hầu hết các trang tin tức báo chí trên mạng.” Tưởng tượng mà xem.
Chúng ta có bao nhiêu cơ hội để có thể cải thiện cuộc sống của mọi người, chỉ bằng việc nỗ lực làm tốt công việc của mình hơn 1 chút?
Và với những người vẫn không thấy luận điểm này thuyết phục, hãy ghi nhớ rằng kể cả khi bạn chưa thực sự đối mặt với nó, một hình thức lập pháp nào đó yêu cầu bạn phải thiết kế với đầy đủ tính tiếp cận sẽ tới, không sớm thì muộn. Cứ chờ xem.
Developer và designer sợ những gì
Khi họ hiểu nhiều hơn về Tính dễ tiếp cận, 2 nỗi sợ hãi sẽ xuất hiện:
- Nhiều việc hơn. Đặc biệt là với Developer, Tính dễ tiếp cận có thể được xem như là 1 tính năng mới, phức tạp, khó nhằn, được ném vào trong 1 dự án mà vốn đã có lịch trình chặt chẽ và khối lượng công việc đồ sộ. Trường hợp xấu nhất, cái này được truyền xuống như là 1 “chỉ thị" từ cấp trên, bổ sung cùng 1 mớ báo cáo, họp review tốn thời gian.
- Thiết kế phải làm dâu trăm họ. Thứ mà đội designer sợ nhất chính là thứ mà tôi nhắc đến dưới cụm từ “bánh mì mèo bơ" - Khi mà các thiết kế tốt cho người khuyết tật lại nằm ở thái cực đối nghịch với thiết kế tốt cho những người còn lại. Họ lo sợ rằng mình sẽ buộc phải thiết kế các trang web ít thẩm mỹ hơn, ít hấp dẫn hơn - và ít hữu ích hơn - với phần lớn tập khách hàng.
Trong 1 thế giới lý tưởng, Tính dễ tiếp cận sẽ hoạt động như cái tấm biển mà tôi từng thấy trong 1 chiếc xe Taxi tại Chicago. Thoạt nhìn thì cũng giống 1 tấm biển thông báo bình thường. Nhưng khi trông ánh sáng phản chiếu lên nó trông là lạ thì tôi mới nhìn kĩ hơn, và khi hiểu ra thì tôi thấy đây là 1 ý tưởng thiên tài.
Tấm biển hiệu được đặt thêm 1 lớp nhựa Plexiglas, và trên lớp nhựa trong suốt đó có đính ngôn ngữ nổi (Braille). Thông thường thì cả bản thiết kế chữ thường và chữ Braille sẽ chỉ chiếm 1 nửa diện tích, vì 2 bản phải san sẻ cùng 1 khoảng trống, nhưng với thiết kế này thì cả 2 tập khách hàng đều có được trải nghiệm sử dụng sản phẩm tối ưu. Đây là 1 phương án tinh tế thực sự.
Tuy nhiên tôi nghĩ, với 1 số designer, Tính dễ tiếp cận mang lại 1 ấn tượng không mấy tích cực đối với họ, như 1 mẩu chuyện ngắn của Vonnegut: chính phủ tạo ra sự bình đẳng bằng cách.. làm tàn tật tất cả mọi người. (Trong cuốn “Harrison Bergeron”, George - nhân vật chính có trí thông minh “cao hơn hẳn người bình thường", bị buộc phải đeo trên tai 1 cái “radio khuyết tật" mọi lúc mọi nơi. Cái radio này sẽ phát ra nhiều âm thanh vô nghĩa ồn ào cứ 20 giây 1 lần, để làm cho những người như George không thể “lợi dụng não bộ của mình”)
Sự thật là, việc này có thể rất phức tạp
Khi người ta tìm hiểu về Tính dễ tiếp cận, họ thường gặp 1 lời khuyên nghe có vẻ rất hứa hẹn:
Vấn đề là, khi chạy Validator cho 1 trang Web, hoá ra nó giống như 1 cuộc kiểm tra về ngữ pháp hơn là về chính tả. Ừ thì đúng là nó cũng có tìm ra những lỗi hiển nhiên và dễ sửa, như kiểu phần Alt text bị mất đi (Alt text cung cấp 1 dòng chữ mô tả cho 1 hình ảnh nào đó, cực kì hữu ích với những người sử dụng các phần mềm screen reader (phần mềm chuyên dụng giúp cải thiện trải nghiệm sử dụng Web cho người khuyết tật) hoặc những người lướt web mà không bật chế độ hiển thị hình ảnh) Nhưng nó cũng đồng thời trả về 1 loạt những cảnh báo mơ hồ là bạn có thể đã làm cái gì đó sai, và 1 danh sách dài dằng dặc những thứ bạn nên check mà chưa chắc những thứ đó đã là vấn đề.
Điều này có thể gây nản chí với những người vừa mới tìm hiểu về Tính dễ tiếp cận, bởi vì những danh sách dài ngoẵng và những lời khuyên mơ hồ có nghĩa là họ phải tự mày mò tìm hiểu thêm rất rất nhiều.
Và sự thật là, việc biến 1 trang Web trở nên dễ tiếp cận hơn đáng ra phải dễ hơn rất nhiều, nhưng trên thực tế nó lại khá phức tạp.
Sau cùng thì, phần lớn designer và developer sẽ không trở thành các chuyên gia về Tính dễ tiếp cận được.
Nếu Tính dễ tiếp cận trên Web có trở nên phổ cập, thì nó cũng phải dễ làm, dễ hiểu hơn nhiều. Các phần mềm screen reader và các công nghệ mang tính thích ứng cũng phải thông minh hơn, các công cụ xây dựng trang Web (như Dreamweaver) cũng phải được thiết kế sao cho việc lập trình Tính dễ tiếp cận 1 cách chính
xác dễ dàng hơn, và quy trình thiết kế của chúng ta cũng phải cần được cập nhật sao cho tư duy về Tính dễ tiếp cận tồn tại ngay từ những bước đầu.
4 điều bạn có thể làm ngay từ bây giờ
Sự thật là hiện tại chúng ta đang gặp khó khăn trong việc áp dụng Tính dễ tiếp cận cho các sản phẩm không có nghĩa là chúng ta không thể làm gì về điều này.
Kể cả với tiêu chuẩn và công nghệ hiện tại (2013), ta vẫn có thể làm cho hầu hết mọi trang Web dễ tiếp cận hơn mà không cần tốn quá nhiều công sức, bằng cách tập trung vào chỉ một vài thứ có tầm ảnh hưởng lớn nhất. Và may là nó cũng không liên quan gì tới bánh mì mèo bơ cả nhé.
- #1 Sửa những lỗi về Tính khả dụng gây khó hiểu cho người dùng.
Một trong những điều tôi thấy khó chịu nhất về cái luận điểm Tang nhắc tới bên trên ( làm cho 1 trang web dễ tiếp cận khiến cho nó dễ dùng hơn với tất cả mọi người ) chính là việc nó đã làm lu mờ đi tính đúng đắn của mệnh đề ngược lại : Làm cho 1 trang web dễ dùng hơn với tất cả phần còn lại của người dùng chính là 1 trong những cách hiệu quả nhất để khiến trang web đó dễ tiếp cận hơn với những người khuyết tật.
Nếu 1 thứ gì đó gây khó hiểu với phần lớn người dùng trên trang của bạn, khả năng cao là nó cũng gây khó hiểu với những người dùng có vấn đề về Tính tiếp cận. (Sau cùng thì cũng có ai tự nhiên trở nên thông minh đột xuất khi mà bị khuyết tật đâu.) Và cũng rất có khả năng là họ còn mất nhiều thời gian công sức hơn để vượt qua cái sự khó hiểu kia.
Ví dụ, hãy nghĩ tới 1 lần bạn gặp khó khăn khi sử dụng 1 trang Web (gặp 1 thông báo lỗi khó hiểu khi bạn đang điền form thông tin, kiểu kiểu thế). Giờ thử tưởng tượng mình giải quyết vấn đề đó, khi mà bạn bị khiếm thị.
Điều tốt nhất, đơn giản nhất mà bạn có thể làm để cải thiện Tính dễ tiếp cận của trang Web của bạn chính là test nó thường xuyên, và liên tục loại bỏ những phần có tiềm năng gây khó hiểu với người dùng. Trên thực tế, nếu bạn không ưu tiên cho việc này trước, kể cả bạn có áp dụng quy tắc hướng dẫn về Tính dễ tiếp cận nhiều và kĩ lưỡng tới mức nào, thì những người khuyết tật vẫn sẽ không thể sử dụng được trang Web của bạn.
- #2 Đọc nghiên cứu.
Tôi hi vọng là bạn đã hiểu được rằng: Cách tốt nhất để học cách khiến cho mọi thứ dễ dùng hơn chính là quan sát người ta sử dụng nó. Nhưng phần lớn chúng ta thậm chí còn không có kinh nghiệm sử dụng Công nghệ thích ứng (các công cụ hoặc sản phẩm được tạo ra để hỗ trợ người khuyết tật) , đừng nói gì tới việc quan sát người ta sử dụng chúng.
Nếu bạn có động lực và thời gian, tôi khuyến khích bạn tìm 1 vài người khiếm thị hay dùng Web, và dành thời gian quan sát họ sử dụng thiết bị screen reader.
May mắn là, việc gian khổ đó đã có người làm giúp bạn. Mary Theofanos và Janice (Ginny) Redish đã quan sát 16 người khiếm thị sử dụng thiết bị screen reader để làm 1 số tasks trên các trang Web và tổng hợp lại những gì họ thu được trong 1 bài nghiên cứu có tên “Hướng dẫn thiết kế trang Web có Tính khả dụng và Tính dễ tiếp cận: Quan sát người dùng sử dụng thiết bị Screen reader” (bài nghiên cứu được xuất bản trên tạp chí Tương Tác ACM - tháng 9/10 2003. Với sự đồng thuận từ ACM, Ginny đã có thể cấp quyền sử dụng bài nghiên cứu cho mục đích cá nhân tại trang
redish.net/images/stories/PDF/InteractionsPaperAuthorsVer.pdf. Đúng là tới thời điểm cuốn sách này được xuất bản (2013), bài nghiên cứu đã 10 năm tuổi, nhưng vẫn giữ nguyên giá trị thông tin vốn có) Như với mọi loại User testing, bài nghiên cứu cung cấp những thông tin cực kì quý báu. Đây là 1 ví dụ về những thứ họ đã khám phá ra:
Những người sử dụng Screen-reader dùng tai để quét thông tin. Hầu hết người khiếm thị cũng giống như người bình thường, cũng không được kiên nhẫn cho lắm. Họ muốn có được thông tin mình cần càng nhanh càng tốt. Họ cũng không nghe mọi thứ trên trang Web - cũng như cái cách những người dùng bình thường không đọc mọi thứ trên trang Web. Họ dùng tai để “quét thông tin". chỉ nghe đủ để quyết định xem có nên nghe thêm nữa không. Rất nhiều người còn chỉnh tốc độ đọc của Screen reader nhanh tới đáng ngạc nhiên.
Họ nghe những từ đầu tiên của 1 link hoặc 1 mẩu content. Nếu nghe không có vẻ liên quan thì họ chuyển sang link tiếp theo, dòng tiếp theo, bài viết tiếp theo. Nếu 1 người dùng bình thường có thể quét được keyword bằng cách đọc lướt toàn bộ trang web, 1 người dùng khiếm thị có thể sẽ không nghe tới cái keyword đó nếu nó không nằm ở ngay đầu câu hoặc ở đầu 1 chiếc link.
Tôi khuyên khích mọi người đọc bài nghiên cứu này trước khi bạn đọc bất cứ thứ gì về Tính dễ tiếp cận. Chỉ trong 20’ thôi, bài nghiên cứu sẽ giúp bạn hiểu được quy mô và độ phức tạp của những vấn đề bạn sẽ phải giải quyết.
- #3 Đọc sách.
Sau khi bạn đã đọc xong bài nghiên cứu của Ginny & Mary, bạn có thể dành cuối tuần đọc 1 cuốn sách về Tính dễ tiếp cận trên Web. Có 2 cuốn sách đặc biệt chất lượng này:
+ A Web for Everyone: Designing Accessible User Experiences (Trang Web cho tất cả mọi người:
Thiết kế trải nghiệm người dùng dễ tiếp cận) của Sarah Horton & Whitney Quesenbery (Cách tiếp cận của họ là “UX tốt nghĩa là tính tiếp cận tốt. Sau đây là cách làm tốt cả 2”.)
+ Web Accessibility: Web Standards and Regulatory Compliance (Tính dễ tiếp cận trong một trang Web: Các tiêu chuẩn và quy tắc vận hành Web) của Jim Thatcher và 1 số tác giả khác.
(Đây là các quy tắc và tiêu chuẩn, và chúng tôi sẽ giúp bạn làm đúng theo quy tắc và tiêu chuẩn đó)
Những cuốn sách này nói về rất nhiều mảng kiến thức, nên cũng đừng lo về việc phải học được hết từ chúng. Ở thời điểm hiện tại bạn chỉ cần hiểu được toàn cảnh là tốt rồi.
- #4 Nhắm tới những mục tiêu vừa tầm, khả thi.
Giờ bạn đã sẵn sàng để thực hiện thứ mà hầu hết mọi người coi là Tính dễ tiếp cận trên 1 trang Web:
Tiến hành những thay đổi nhất định trên thiết kế.
Ngay lúc này đây, những điều dưới đây có lẽ là những thứ quan trọng nhất cần phải làm.
+ Thêm alt text vào các ảnh: Thêm 1 thuộc tính alt rỗng (hoặc là “null") (<alt=””>) cho những ảnh nào mà screen reader không quét được, và thêm những câu text minh hoạ ngắn gọn cho các ảnh. Để học cách viết Alt text ổn - và thực ra là học cách làm bất cứ điều gì trong list này ổn - hãy qua trang webaim.org. Mấy ông ở WebAIM đã soạn ra những bài nghiên cứu thực tiễn cực kì tốt, bao gồm những chi tiết cơ bản, thực tế của hầu hết mọi kĩ thuật về Tính dễ tiếp cận.