CHƯƠNG 2 CHƯƠNG 2 NHŨNG CẨM HÚNG LỚN TRONG THO XUÂN QUỲNHNHŨNG CẨM HÚNG LỚN TRONG THO XUÂN QUỲNH
2.2. Cảm hứng về hạnh phúc đời thường
“Vấn đề hạnh phúc đời thường là một phương diện trong nhiều phương diện nội dung của thơ Xuân Quỳnh, nhưng nó là ‘‘đặc sản " của tâm hổn nữ thi sĩ, là nỗi niềm khao khát khôn nguôi của chị trên con đường đi tìm hạnh phúc thiết thực của đời thường” [125;90]. Trong đó, đề tài riêng tư được triển khai trong thơ Xuân Quỳnh khá tự nhiên của một thiên chức, của một bản nâng phụ nữ. Tinh yêu gia đình, những vấn đề riêng tư cá nhân trở thành nguồn cảm xúc cho Xuân Quỳnh sáng tác. Đã có lần chị tàm sự với người bạn thi sĩ cùng trang lứa - nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn: “Theo mình, việc chính của người đàn bà là lo cho gia đình yên ấm.
Phong cách th ơ Xuân Quỳnh ________
con cái ngoan ngoãn, sau đó mới đến sáng tác (...) Mình thấy đời thường nặng hơn và mình sống cho đời thường nhiều hơn” [125;77]. Chị viết nhiều về gia đình, về những người thương yêu và những chuyện thường ngày. Song, trong những đề tài tưởng như không có gì đặc biệt ấy, chúng ta vẫn thấy hiện lên một Xuân Quỳnh với phong cách riêng hết sức độc đáo.
2.2.1. Tổ ấm gia đình
Yêu đời bao nhiêu, chị càng yêu người bấy nhiêu! Thơ chị chính là tiếng hát tâm hồn chị - một người mẹ suốt đời nâng niu, chi chút cho con; một người vợ.
người yêu nhọc nhàn nhưng vẫn đầy khát khao, say mê trên con đường kiếm tìm hạnh phúc, cái hạnh phúc đời thường nhưng đối với chị lại rất đỗi thiêng liêng - hạnh phúc làm nên “tổ ấm”. Chính khát vọng tổ ấm ấy đã cho Xuân Quỳnh một sự cảm nhận riêng, đúng hơn là sự mẫn cảm với một chất thơ mà nhiều người gọi là
“chất thơ từ tổ ấm".
Với Xuân Quỳnh, gia đình, mái ấm là nguồn thi hứng dồi dào, là nơi con người của chị hiển hiện - đằm thắm, dịu dàng mà tha thiết. Nhờ nó mà chị có những câu thơ “ngổ ngộ”, những câu thơ của riêng chị, tưởng như là không đâu, thừa thãi nhưng lại rất quý bởi đó là những yêu thương của một trái tim nhạy cảm, đang bao bọc, quấn quýt với những đồ vật thân thuộc, bình dị trong tổ ấm gia đình.
Với Xuân Quỳnh, tổ ấm còn là nơi chị gửi gắm khát vọng bình yên, niềm tin vào hạnh phúc là có thật ở trên đời. Tổ ấm là bến neo giữ tâm hồn chị, nơi để chị
“khát khao đi hồi hộp mồi khi về'. Có gì mâu thuẫn chăng khi chị vừa muốn làm con tàu mang khát vọng đi xa, nhưng lại vừa không muốn rời xa ngôi nhà của mình với những gắn bó, chở che. Nếu hiểu đó là cuộc đấu tranh giữa một bên là nhà Ihơ Xuãn Quỳnh với người phụ nữ, người mẹ, người vợ - Xuân Quỳnh thì mới thấu hiểu được sự vất vả cua một người phụ nữ làm thơ. Mảnh mai, yếu đuối, chị hiểu cất bước ra đi cũng là dấn thân vào bấp bênh, khắc nghiệt: “Đường tít tắp không gian như bể”. Song, con người nghệ sĩ, trách nhiệm công dân trong chị đã giúp chị vững bước.
Dễ dung cảm với chất thơ từ tổ ấm và viết hay về nó, đó cũng chính là điều đặc sắc tạo nên nét riêng của Xuân Quỳnh. Chuyện về những người thân trong gia đình là đề tài không bao giờ cũ của Xuân Quỳnh. Có lẽ ít người như chị - sự ám ảnh về gia đình lại dai dẳng, lớn lao như thế! Đi qua ký ức buồn với những khao khát về tổ ấm gia đình, Xuân Quỳnh hiểu hết ý nghĩa những tháng ngày mình đang có. Hình
Phong cách thơ Xuân Quỳnh _ _ _ _ _ _
70 N gu\ễn Thị Kim Định
Phong cách thơ Xuân Quvnh
bóng người mẹ, người chị gái, người chồng và những đứa con luôn xuất hiện trong thơ chị với tất cả sự xúc động chân thành, thương yêu và quý trọng nhất.
2.2.1.1. Anh - trụ cột gia đình “người vĩ đại của em"
Vói Xuân Quỳnh, hạnh phúc yêu đương phải trỏ thành hạnh phúc của gia đình, phải kết thành tổ ấm. Tổ ấm sẽ là nơi bền chắc gắn kết từng cá nhân, để họ có thể dựa vào nhau, sẻ chia cùng nhau những buồn vui cuộc đời. Cùng chung lưng xây lổ ấm với Xuân Quỳnh là người chồng mà chị luôn trân trọng, ngưỡng mộ:
“Anh thân yêu, người vĩ đại của em Anh là mặt trời, em chỉ là hạt muối Em chỉ là ngọn cỏ dưới chân qua Là hạt bụi vô tình trên áo”
(Thơ vui vê' phái yếu)
Chị đã dành cho chổng những lời ngợi ca trang trọng nhất. Không những vậy, Xuân Quỳnh còn thể hiện tình yêu thương chồng tha thiết. Mỗi hành động cử chỉ, chị dành cho chồng thật trìu mến, yêu thương. Cuộc sống hối hả với bao lo toan bận rộn, con người có lẽ cũng ít quan tâm, chú ý đến nhau hơn. Những cử chỉ yêu thuơng mặn nồng cũng sẽ nhạt dần theo tháng năm. Nhưng đối với Xuãn Quỳnh, tình yêu chị dành cho chồng vẫn ấm áp như xưa. Những lời nhắc nhở nhẹ nhàng, những quan tâm tưởng như vụn vặt “Sao không cài khuy áo lại anh/ Trời lạnh đấy hôm nay trời trở rét” nhưng nó lại chứa đựng một tình yêu lớn lao, vô bờ. Dường như Xuân Quỳnh biết tích luỹ tình yêu từ việc gom góp những yêu thương từ những việc làm tưởng như là vun vặt ấy!
Tinh yêu thương đã khiến cho Xuân Quỳnh sẵn sàng hy sinh tất cả vì chồng con một cách tự nguyện:
“Gia tài em chỉ có bàn tay Em trao tặng cho anh từ ngày ấy
(Bàn tay em)
Chính đối bàn tay đó đã lo lắng vun vén cho hạnh phúc của gia đình mình.
Vừa làm thơ, chị vừa lo lắng chăm sóc gia đình, vừa là nhà thơ, vừa là một người vợ dịu hiền, đảm đang, vì vậy đôi bàn tay của chị đã chai sần vì những lo toan thường nhật cho tổ ấm của mình. Nhưng với chị, nỗi vất vả lại là niềm hạnh phúc bởi còn điều gì sung sướng hơn là nỗi vất vả cực nhọc được bù đắp bằng một tình yêu vô bờ
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
bến. Chị đã từng suy nghĩ: Tuy năm tháng cực nhọc vất vả em cũng chẳng phàn nàn kêu ca. bới khi em đã đến tận cùng của hạnh phúc rồi thì nỗi vất vả đó sẽ tan biến, chỉ còn lại niềm vui..
Cuộc sống vợ chồng mấy ai mà không tránh khỏi sự va chạm, khi đó bao giờ Xuân Quỳnh cũng là người hoà giải, dịu êm và nhận lỗi để mọi cái dở đi qua cái hay lại đến:
“Anh yêu ơi hãy tha lỗi cho em Nếu đồi lúc giận hờn vô cớ Những bực dọc trong ngày vất vả Lòng anh buồn em có vui đâu”
(Chỉ có sóng và em)
Thiên chức người vợ luôn thường trực trong chị, nó là bản chất con người chị.
Mỗi việc chị nghĩ, chị làm đều tha thiết một tình yêu không bờ bến:
“Ngủ đi, em khép của phòng Để em lên gác em trông xem nào
Hình như lửa đã tắt rồi Gió không thổi nữa anh ơi yên lòng”
(Hát ru chồng những đêm khó ngủ) Đọc câu thơ, ta có thể cảm nhận một cái gì đó như là sự quên mình. Nhà thơ dường như cũng bị mất ngủ, cũng trằn trọc, băn khoăn khi thấy chồng trở giấc. Và những lời ru êm ái từ đáy lòng yêu thương của người phụ nữ lại cất lên:
“Ngủ đi người của em yêu Này con tàu lạ vừa neo bến chờ”
Lời ru chồng những đêm khó ngủ của chị như vồ về mơn man giấc ngủ của người mình yêu, đưa đến cho anh giấc mơ tươi đẹp, bình an và êm đềm. Lúc nào chị cũng muồn chia sẻ những khó khăn, vui buồn trong cuộc sống với chổng, gánh đỡ cùng chồng những trăn trở, ưu tư. Lời thơ như khúc hát ru cảm động vể tình vợ chồng keo sơn, gắn bó.
Ngoài đời cũng như trong thơ, chị là người “gắng gỏi đến hao mòn kiệt sức”
cho hạnh phúc bé nhỏ của mình. Sự gắng gỏi ấy hiện lên qua đôi mắt luôn mở to chất chứa những âu lo của chị, qua đôi bàn tay chị với những “ngón chẳng thon dài", “vệt chai cũ ”, "đường gân xanh vất vả” nhưng lại rất đẹp bởi nó biết “lặng lẽ vun trồng gìn giữ”:
72 Nguyễn Thị Kim Định
Phong cách thơX uán Quỳnh
“Trời mưa lạnh tay em khép cửa Em phơi mền vá áo cho anh Tay cắm hoa tay để treo tranh Tay thắp sáng ngọn đèn đêm anh đọc”
(Bàn tay em)
Vậy là ở đây không phải cái đẹp thể xác của người phụ nữ là nền tảng của tình yêu. Xuân Quỳnh nói đến bàn tay mình như là biéu tượng của sự gắn bó, yêu thương, săn sóc. Hạnh phúc, với chị chính là trách nhiệm và tình yêu lớn là tình yêu giúp nhau hoán cải thân phận và diện mạo. Chính mẹ của Lưu Quang Vũ đã khẳng định: “Tình yêu và sự chăm sóc chu đáo của Quỳnh đã giúp cho Vũ rất nhiều trong đời sống và trong công việc...Vũ viết được nhiều, được tốt như thế, tất nhiên, phái do tài năng, nhưng nói chung phải nhờ vào tình thương yêu và tài đảm đang của Xuân Quỳnh. Quỳnh đã có mặt trong đời Vũ vào những năm gian nan. lận đận nhất.
Những năm đó không phải chỉ đơn thuần là kiếm kế sinh nhai mà còn là vấn đề xác định lại hướng đi trong cuộc đời, lấy lại niềm tin vào bản thân mình” [72;21].
Bằng gia tài là đôi bàn tay bé nhỏ, Xuân Quỳnh đã ký thác cho tình yêu với tấm lòng yêu thương vô bờ bến của một người vợ dịu hiền đảm đang, suốt đời lo lắng, vun vén cho tổ ấm của gia đình mình. Ở đó - trong cái tổ ấm vẻn vẹn có mấy thước vuông ấy - chị, người đàn bà của đời thường, của thi ca vân đêm đêm làm thơ.
những trang thơ dang dở chữ, kê lên đầu gối mà viết để ngày mai còn lo cắt dép nhựa kiếm sống, mang đến cơ quan hàng chậu quần áo của chổng con tranh thủ giặt.
Với Xuân Quỳnh, hôn nhân cuộc sống gia đình không làm vợi đi chất thơ. Bằng tấm tình nồng thắm của một người vợ cộng với sự mẫn cảm của một thi nhân, thơ chị dù có “lỉnh kỉnh những chậu, những nồi, những áo, những mành " nhưng vẫn ngọt ngào, thắm thiết.
Rất nhạy cảm, nữ tính, Xuân Quỳnh dường như day dứt không yên trước lỗi lầm dù nhỏ của mình. Người vợ vị tha và giàu đức hy sinh này yêu từ sự “thông minh hóm hỉnh đến thói thường hay cáu gắt” của chồng nhưng lại không tha thứ cho bất cứ một sơ xuất nào của bản thân. Chị luôn nhìn lại những ngày tháng đã qua.
những gian truân cách trở để càng trân trọng, nâng niu hạnh phúc mình đang có:
“Em đâu nhắc chuyện qua Để cho lòng tủi cực Em nhớ lại ngày xa Thấy mình thêm hạnh phúc”
(Đêm cuối năm)
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
Nhìn quá khứ để hướng đến tương lai. Niềm tin yêu cuộc đời đã giúp cho tâm hổn chị được thăng hoa trong cuộc sống cũng như trong nghệ thuật.
Với Xuân Quỳnh, cái tình cái nghía luôn quấn quýt, hoà quyện với nhau trong mỗi trang thơ cũng như ngoài cuộc đời. Chị đã đi đến mọi niềm vui, nỗi buồn, mọi đau thương, mất mát và cái đích cuối cùng là để đến với tình yêu mà bến đỗ là tổ ấm gia đình, nơi đó có chổng, có con và những người thân yêu nhất.
2.2.1.2. Con cái - trái tim tổ âm
Cũng trong mảng thơ viết về những người thân yêu ruột thịt nhưng những bài thơ viết cho con của Xuân Quỳnh đem đến cho người đọc những cảm xúc mới mẻ và ự xúc động. Lớn lên trong một mái nhà thiếu vắng tình mẫu tử, Xuân Quỳnh đã dành tất cả tình yêu thương và bù đắp cho con mình. Những bài thơ chị viết cho con trong những nãm tháng chiến tranh là những cung bậc tình cảm da diết và trĩu nặng yêu thương. Chiến tranh trong con mắt của những người trưởng thành đã đầy khắc nghiệt, huống hồ là đối với trẻ thơ. Trong tâm hồn non dại, trong ánh mắt trong trẻo ngây thơ ấy thì chiến tranh mang đến biết bao thay đổi. Những câu thơ chị viết ra thật đau đớn nghẹn ngào:
“Khi con sinh ra cái tã đã nhuộm xanh Cái nôi mắc trước cửa hầm trú ẩn Lửa đạn giặc sém cành hoa đậu ván Bên bờ ao con chuồn chuồn mất chỗ chơi”
(Khi con ra đời)
Những câu thơ như nghẹn lại, ấy là khi chị xót xa mình không thể chở che cho con ngay cả trong giấc mơ, ngay cả trong giấc ngủ của con. Qua thơ Xuân Quỳnh, ta nhận ra cảm thức về một thế giới trẻ thơ. Xin cứ để bình yên vào giấc ngù con trẻ - một điều khồng có thật trong chiến tranh.
Bất cứ một bài thơ nào Xuân Quỳnh viết cho trẻ thơ đều là một tiếng đổng vọng trong thế giới trẻ thơ. Những vần thơ chị viết cho con, cho trẻ thơ trong những năm tháng chiến tranh là nguồn sức mạnh giúp con người hãy chiến đấu vì thế hệ tương lai, vì mầm xanh đất nước. Càng về sau những bài thơ viết cho con của Xuân Quỳnh càng biểu hiện rõ hơn những nét đẹp trong tâm hổn chị. Nó không chỉ nói lên tấm lòng yêu thương con của người mẹ mà còn là sự thấu hiểu, đổng cảm của chị với tâm hồn, với cách cảm cách nghĩ của trẻ thơ. Thơ chị bồi bổ cho tâm hổn con trẻ những nét đẹp, những phát hiện mới mẻ và có ý nghĩa giáo dục thiết thực.
74 Nguyễn Thị Kim Định
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
Tinh cảm mẹ con đã được Xuân Quỳnh lưu lại đậm nél trong thư minh.
“Những đứa con luôn là nguồn thi hứng không bao giờ cạn của Quỳnh’' [50; 16].
Đọc thơ Xuân Quỳnh - mảng thơ viết về con, viết cho con - cứ thấy hiện lên hình ảnh người mẹ đang ân cần theo dõi tững bước đi của con, mong ngóng từng giờ, từng phút cho con khôn lớn:
“Bàn chân con bước mải Giữa mùa xuân thương yêu Mẹ lặng lẽ nhìn theo Chấm khăn quàng đỏ chói...”
Chị yêu con như bất kỳ một người phụ nữ nào khác. Có khác chăng là trong (ình yêu của chị có sự chắt chiu, dồn nén từ những năm tháng thơ bé thiếu Ihốn tình thương, khao khát tình thương vì nổi mồ cối mẹ, cha đi bước nữa. “Cuộc đời mồ côi khiến cho Quỳnh hiểu tình mẫu tử thiêng liêng, cần thiết và quý giá như thế nào đối với trẻ thơ, nên khi làm mẹ, Quỳnh đã dồn tất cả tâm hồn và sức lực cho con”
[50; 16] tựa như bù đắp cho những thiếu hụt và trống trải của chính đời mình.
Trong tâm tưởng của Xuân Quỳnh, con cái luôn là trái tim của tổ ấm. Viết cho con, vết về con, chị viết bằng sự bao bọc, chở che. Chị lo lắng cho cả những giấc mơ của con, bởi vì với chị, đứa con là trung tâm, là thiên thần, là đối tượng che chở và cũng là điểm tựa tinh thần. Chị viết “Chuyện cổ tích về loài người” và giải thích nguồn gốc thế giới theo logic riêng của chị - logic của nhà thơ và logic của tình mầu tử.
“Trời sinh ra trước nhấl Chỉ loàn là trẻ con Trên trái đất trụi trần Không dáng cây ngọn cỏ”
Tinh mẹ bao la đã làm hợp lý hoá những điều vô lý, đảo ngược của quy luật tự nhiên mà vẫn được chấp nhận. Người mẹ nói với con về một thế giới, một không gian xa xôi trong huyền thoại nhưng bao giờ cũng quay về nhà mình - một thế giới có thật mà trung tâm của thế giới ấy là con trẻ. Vì trẻ thơ mà tồn tại, sinh sôi. Từ trẻ con mà sinh ra ghế, bàn, lớp học, ông bà, cha mẹ, để thực hiện mọi nhu cầu, khao khát của trẻ thơ. Mỗi ý tưởng trong bài thơ là một khám phá mới mẻ, độc đáo.
Phong cách tho Xuân Quỳnh
Các bạn thơ thường đùa rằng trong giới vãn nghệ sĩ thì Xuân Quỳnh là người có nhiéu con nhất: con anh, con em và con chúng ta. Cái gia đình tưởng như phức tạp ấy thực ra lại rất thanh bình, đầm ấm. Được như vậy, là nhờ vào trái tim và tấm lòng người mẹ, người vợ như Xuân Quỳnh. Chị dành tinh yêu thương, lo lắng, chăm sóc cho cả ba con. Năm 1975, Xuân Quỳnh làm thơ tặng cho ba con: “Chùm thơ xuân cho ba con nhỏ". Chùm thơ này đã “nâng bản nãng làm mẹ lên nghệ thuật làm me của người phụ nữ này” (lời của GS Nguyễn Xuân Nam). “Mùa xuân mừng con thêm một tuổi" là bài thơ Xuân Quỳnh dành tặng cho Tuấn Anhh - con riêng của chị. Những ai đã từng làm mẹ chắc khổng thể nào quên cái “bám cổ” bởi một vòng tay trẻ thơ:
“Báo động rung đường phố Tiếng bom rền bốn bên Bám cổ mẹ suốt đêm Cánh tay con thì bé”
Trong suy nghĩ của con, không đâu an toàn bằng lòng mẹ. Ở đó có trái tim mẹ ủ ấm, có vòng tay mẹ che chớ, nâng niu. Những lúc sợ hãi, chông chênh nhất, bao giờ con cũng tìm về với mẹ. Câu thơ nghe như một niềm hạnh phúc của người mẹ được bao bọc, chở che cho con.
Và thật nhẹ nhàng, chị đã mang lại cho con những cảm nhận ban đầu về tình nghĩa gia đình:
“Con làm bằng yêu thương Của cha và của mẹ Của bà và của ông Của má nữa - biết không?
Con làm bằng tất cả”
Cắt nghĩa)
Bài thơ “Cắ/ nghĩa”, Xuân Quỳnh làm tặng Minh Vũ - con riêng của Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh đã gửi gắm tình yêu thương của mình trong cách lý giải thật ngộ nghĩnh. Xuân Quỳnh cất nghĩa về một việc cụ thể, giải đáp một thác mắc của con trẻ và vấn đề của Minh Vũ đã được minh giải. Con có mặt trong cuộc đời này từ tình yêu thương, từ sự chăm sóc tận tình của tất cả những người ruột thịt, của cha, của mẹ, của bà, của ông và cả của chị nữa “Tuy con má chẳng sinh Con vẫn
76 Nguyễn Thị Kim Định