Đến với thơ Xuân Quỳnh từ tập thơ đầu tay Tơ tằm - Chối biếc (in chung) cho đến tập thơ cuối cùng Hoa cỏ may, có thể thấy ràng nhà thơ đã sống và viết bàng tất cả nhiệt huyết của mình. Cảm thức thời gian trong hiện tại là cách nhìn cuộc đời của mỗi con người. Để biểu hiện thời gian hiện tại, Xuân Quỳnh đã sir dụng nhiều cách thức khác nhau : lúc được đo đếm một cách cụ thể, lúc được cảm nhận qua sự vận động của cảnh vật, lúc lại được so sánh với vật vô hình...
Nhưng dù theo cách thức nào thì thời gian hiện tại cũng được Xuân Quỳnh thế hiện hết sức độc đáo.
Thời gian trôi đi : ngày qua, giờ qua, phút qua đã trớ thành quá khứ. Đó là một quy luật tất yếu, là giới hạn nghiệt ngã của một kiếp người. Mỗi lần đếm thời
120 Nguyễn Thị Kìm Định
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
gian, qua đó như vượt qua một chặng đường phấn đấu để đến với tình yêu hạnh phúc :
"Thế là ba cái tết Hai chúng mình có nhau Dù không phải là lâu Nhưng cũng không ngắn ngủi Hạnh phúc tính bằng năm Cây tính bằng mùa trái"
(Đêm cuối năm)
Đoạn thơ như một lời trò chuyện tâm tình khẽ khàng, nhỏ nhẹ khiến người nghe phải gần lại mới thấy hết được những gì nhà thơ muốn nói với mỗi chúng ta ẩn sau môi dòng thơ. Con người nâng niu vun xới hạnh phúc của mình như người trồng vườn mong đến ngày quả chín. Đếm thời gian trong tình yêu là nét đặc biệt trong thơ Xuân Quỳnh. Hạnh phúc là thứ vô cùng quý giá, không thể cân đo đong đếm nhưng lại có một cách xác định. Đó là tính bàng thời gian. Tiết tấu âm hưởng của câu thơ nhẹ nhàng như tàm hổn người phụ nữ trân trọng tha thiết với tình yêu nhưng không khỏi thoáng chút e ngại, lo âu. Phải là con người có sự từng trải trong tình yêu, có những lo âu, mong chờ, khắc khoải, có sự kiếm tìm hạnh phúc nhọc nhằn mới có cách cảm nhận như vậy.
Trong thơ Xuân Quỳnh, dòng thời gian như một nỗi ám ảnh khôn nguôi về sự chảy trôi không ngừng của cuộc sống và sự hữu hạn, ngắn ngủi của đời người.
"Tôi biết chắc mùa xuân rồi cũng hết Hôm nay non, mai cỏ sẽ già"
Câu thơ này nhắc chúng ta nhớ tới tứ thơ của Xuân Diệu :
"Xuân đang đến nghĩa là xuân đang qua Xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già"
Có lẽ Xuân Quỳnh và Xuân Diệu đều gặp nhau ở sự nhạy cảm, ớ ý thức sâu xa về cuộc sống - đời người. Hai tâm hồn ham sống, khao khát xẻ chia ấy luôn day dứt về sự đổi thay đến phũ phàng của tạo hóa, thời gian không trở lại, đời người bãi bể nương dâu. Vì vậy, họ hiểu thời gian hiện tại là gần nhất, có ý nghĩa nhất. Tuy nhiên cách ứng xử về thời gian của mỗi thi nhân lại khác nhau.
Xuân Diệu lý tưởng hoá thời gian của tuổi trẻ - tình yêu, thường gắn tuổi trẻ với mùa xuân, ý thức sâu xa về còn mất. Thời gian không đứng đợi, tuổi trẻ khống
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
tuấn hoàn. Phái làm sao đãy khi mà con người muốn trẻ mãi ? Nghịch lý của cuộc đời ây đươc Xuân Diệu giải toả bằng hiện tại, bằng tâm lý hưởng thụ: cuống quýt, gấp gáp, vội vàng :
"Mau đi thôi màu chưa ngả chiều hôm Mau với chứ - vội vàng lên với chứ Em em ơi tình non đã già rồi
Mau với chứ - thời gian không đứng đợi"
(Vội vàng) - Xuân Diệu
Và nhà thơ tìm đến tình yêu như một điều tất yếu. Bằng ngọn lửa tình yêu đế thãp sáng những ngày tối tăm, sưởi ấm nỗi cô đơn của chính mình.
Cũng như Xuân Diệu, Xuân Quỳnh ý thức sâu sắc về hiện tại, rất nhạy cảm với mọi biến đổi chảy trôi nhưng ý thức về thời gian trong thơ Xuân Quỳnh mang đậm chất nữ tính - đặc điểm này chi phối quan niệm về thời gian - cuộc sống trong thơ chị. Thời gian trôi chảy gắn với tâm lý, thân phận, cuộc đời của người phụ nữ.
Thời gian trôi chảy gắn với nhan sắc phôi pha, chia ly và gắn bó - còn và mất, hữu hạn và vô cùng.
Cũng như Xuân Diệu, Xuân Quỳnh níu giữ thời gian, chống chọi lại biến đổi như một quy luật không thể phủ nhận đươc bằng chính nỗ lực của bản thân mình .
"Chi chút thời gian, chi chút từng giờ Như kẻ khó tính từng hào keo kiệt"
(Có một thời như thê)
Nhà thơ bằng trái tim và bàn tay của một người phụ nữ đã chống lại sự cô đơn, làm giàu có hơn ý nghĩa của cuộc sống. Coi hạnh phúc là ý nghĩa của cuộc sống, nhà thơ nâng niu và sống hết mình với hiện tại :
"Như lúc này anh ở bên em Niềm vui sướng trong ta là có thật Như chiếc áo trên tường, như trang sách Như chùm hoa mở cánh trước hiên nhà"
(Nói cùng anh)
Khi trái tim yêu tràn ngập niềm hạnh phúc, thì thời gian không phải là mối đe doạ mà là người bạn đồng hành :
" A mùa xuân cầm được ở trên tay Và tuổi trẻ vẫn muôn đời tiếp nối Sẽ có mãi cô bé mười sáu tuổi Dẫu tóc em nãm tháng đổi thay màu"
(Sẽ có mãi cô bé mười sáu tuổi)
122 Nguyễn Thị Kim Định
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
Như vậy, cũng như Xuân Diệu, Xuân Quỳnh chống lại sự trôi chảy, đổi thay của thời gian bằng tình yêu. Nhưng nếu Xuân Diệu đến với tình yêu bằng sự hướng thu thì Xuân Quỳnh đến với tình yêu bằng sự gắn bó, chở che, bằng một trái tim nhân hậu, chống lại sự thay đổi mất mát bằng một tấm lòng nguyên vẹn mãi với thời gian và đó là điều không thể mất được.
Trong thơ tình yêu của Xuân Quỳnh bên cạnh niềm hạnh phúc là nỗi đau.
(Bới tình yêu muôn thuở/CÓ bao giờ đứng yên). Nếu trong tình yèu, thời gian thuộc về mình thì trong đau đớn, thời gian lại đồng nghĩa với phôi pha.Trong những vần thơ này, thời gian thực sự trở thành một nỗi ám ảnh trong thơ Xuân Quỳnh :
"Lời yêu mỏng mảnh như màu khói Ai biết tình anh có đổi thay"
(Hoa cỏ may)
Như bao người phụ nữ khác, ý thức về thời gian trong thơ Xuân Quỳnh gắn với ám ảnh của sự tàn phai. Tuổi trẻ đi qua, nhan sắc phôi pha là mất mát không nhỏ với đời người phụ nữ. Ý thức về điều này, Xuân Quỳnh đã có sự ứng xử rất riêng.
Không giống như những người khác thường chống chọi thời gian bằng những cách tân mong níu kéo tuổi trẻ, Xuân Quỳnh níu kéo thời gian bàng nỗi lo sự đổi khác trong tâm hồn :
"Bao mùa thu hoa vẫn vàng như thế Chỉ em là đã khác với em xưa"
{Hoa cúc)
Và chị luôn trân trọng, nâng niu, giữ gìn nhưng gì mình đang có.
"Bị tình yêu hành hạ nhưng không thể để thời gian "đồng loã” vói sự phôi pha, không thể đắm chìm trong cô đơn và đau khổ, thơ Xuân Quỳnh bừng lên :
"Như chưa hề có nỗi đau xưa
Lòng thanh thản như trong tình yêu ngày mới Một quá khứ ra đi cùng gió thổi
Thời gian trôi ký ức sẽ phai nhòa"
(Dẫn Cám thức thời gian trong thơ nữ sĩ Xuân Quỳnh - Báo cáo khoa học của Phạm Thị Kim Anh)
Từ buổi ban đầu "trời xanh trong đáy mắt em xanh"; với tuổi trẻ tình yêu là vĩnh viễn thì hôm nay đây chẳng nói điều chi về vĩnh viễn nhưng trái tim yêu ấy lúc nào cũng vẫn ngân vang tha thiết một tình yêu. Đau khổ không làm con người ấy gục ngã.
Mỏi ngày đối với chị lại trở thành một mốc đánh dấu sự khởi đầu của tình yêu :
"Vì mỗi sớm khi mặt trời hiển hiện Là một ngày tôi lại bắt đầu yêu"
(Lại bắt đầu)
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
3.4.3. Dự cảm í ương lai.
Thơ Xuân Quỳnh thường trở đi trở lại những biểu hiện khác nhau của thời gian quá khứ, hiện tại, dự cảm tương lai và chiều hướng vận động của cuộc sông.
Chị ý thức sâu sắc về bước đi của thời gian trong mỗi sự vật hiện tượng đế vận vào đời mình, tự suy ngẫm trăn trở. Tập thơ “Chồi biếc" ra đời khi Xuân Quỳnh đang là một diễn viên múa trẻ trung xinh đẹp, chưa vấp váp, chưa nếm trải những khổ đau mất mát. Vậy mà thật bất ngờ, tiếng thơ của tuổi đôi mươi đã mang cái vẻ trầm ngâm, suy nghĩ đầy triết lý. Dự cảm về bước đi của thời gian khi đang trong thời khắc của hiện tại “Tay ấm trong tay, cùng anh sóng bước” rồi chợt nghĩ đến lúc "'hết phiên ” và một ngày nào đó bước qua con đường này, hàng cây đây là những cặp tình nhân khác, có lẽ cũng là nét riêng rất Xuãn Quỳnh.
Ngay từ ngày đầu, Xuân Quỳnh đã ý thức rõ rệt về quỹ thời gian hữu hạn của cuộc đời. Tuy nhiên, từ khi hiểu điều đó cho đến lúc nhà thơ viết “Lại bắt đầu" là cả một chặng đường trải nghiệm nhiều ngọt ngào song không phải không ít những đắng cay.
Trong thư Xuân Quỳnh, thời gian bình yên ngắn ngủi còn đẳng đẵng là cảm thức về sự đổi thay, chia ly, giông tố và đau khổ. “Thời gian trắng" - Bài thơ được ra đời vào những năm tháng cuối cùng của cuộc đời Xuân Quỳnh Ihể hiện rõ những dự cảm về lương lai:
“Quá khứ em không chỉ ngày xưa Mà ngay cả hôm nay thành quá khứ Quá khứ của em ngoài cánh cửa Gương mặt anh, gương mặt các con yêu”
Trên giường bệnh, chị chìm đắm trong khoảng “thời gian trắng". Dường như thời gian đang bị tắc nghẽn, ngừng trệ đang nặng nề trôi qua. Tất cả quá khứ - hiện tại lương lai đều vô nghĩa, chỉ còn nỗi tuyệt vọng, cô đơn. Một con người khao khát yêu và được yêu, luôn mong muốn được hoà nhập vào cuộc sống, luôn trân trọng, gìn giữ quá khứ, hết lòng với hiện tại và hướng về tương lai... thế mà nay chìm đắm trong thời gian trắng lạnh lùng, vô cảm. Ngay trong nỗi cô đơn, tuyệt vọng ấy, trái tim ấy vẫn tha thiết yêu người, vẫn khiêm nhường, vị tha:
“Trái tim này chẳng còn có ích Cho anh yêu công việc bạn bè”
Lời thơ thật xót xa! Trong cô đơn tuyệt vọng, con người ấy vẫn nghĩ đến người khác. Lời thơ như nói hộ Xuân Quỳnh tiếng lòng của một trái tim tha thiết với
124 Nguyễn Thị Kim Định
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
cuộc đời, với người. “Thời gian ơi sao không đổi sắc màu'’ để cho người con gái nhân hậu ấy được hát tiếp khúc ca yêu đời.
Có thể nói, qua một số bài thơ của Xuân Quỳnh, chúng ta thây được cảm thức về thời gian trong thơ của chị. Nó luôn hiện hữu nơi thời gian quá khứ - thời gian hiện tại và những dự cảm về tương lai xuyên suốt từ những tác phẩm đầu tiên đến những vần thơ cuối cuộc đời.
Sống trong những năm tháng chiến tranh, thơ Xuân Quỳnh có dấu ấn thừi gian lịch sử nhưng nhiều nhất vẫn là cảm nhận về thời gian gắn với quan niệm về hanh phúc, với thân phận của một người đàn bà, gắn với một tâm hổn đa cảm giàu vêu thương, khát vọng. Tìm hiểu thời gian nghệ thuật trong thơ xuân Quỳnh, chúng ta phát hiện ra nhiều cách ứng xử với thời gian của chị và điều quan trọng là những vần thơ của chị, cảm xúc của chị, lối tư duy trong thơ chị trường tổn bất tử cùng với thời gian.