Mỗi nhà thơ khi đặt bút đều muốn ký thác tâm tư tình cảm của mình mong tìm ra một tri kỷ, tri âm. Nói như nhà thơ Nguyễn Xuân Sanh:"Thơ đến từ một tấm lòng thành(...) Tấm lòng thành ấy là một món quà tri ân gửi đi cho bè bạn". Đọc thơ Xuân Quỳnh thấy chị có nhiều gửi gắm. Bởi vậy mà thơ chị cứ thủ thí, tâm tình như những lời bộc bạch, thổ lộ. Một giọng điệu không kiểu cách, khiên cưỡng mà luôn tự nhiên, phóng khoáng, vừa dịu dàng vừa táo bạo. Mỗi nhà thơ có một giọng điệu riêng: Phan Thị Thanh Nhàn với giọng thơ dịu dàng, giản dị; Lâm Thị Mỹ Dạ với giọng thơ cứng cỏi, mạnh mẽ, nhiệt thành. Ý Nhi chín chắn, nhiều suy nghiệm thì ớ Xuân Quỳnh lại có một điều đặc sắc trong thơ chị. Đó là giọng điệu thơ chị cũng như cách cảm nhận thế giới của chị luôn song hành hai mặt đối lập nhưng cũng lại hỗ trợ, bổ sung cho nhau tạo nên nét riêng rất Xuân Quỳnh.
Chị thường hay chọn lời ru hoặc lấy cảm hứng từ lời ru làm giọng điệu thơ cho mình. Xuân Quỳnh đã từng viết cả tập thơ về những lời ru: Lời ru trên mặt đất.
Chị ru chồng, ru con ngủ. Chị ru cả cuộc đời này trong âm điệu trữ tình thiết tha.
Với lời ru, Xuân Quỳnh đã chọn được một giọng điệu thích hợp cho tiếng lòng mình - tiếng thủ thỉ, tâm tình của một người mẹ dịu dàng, nhân hậu, một người yêu đằm
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
thắm, bao dung nhưng cũng vô cùng mạnh mẽ. Lời ru chính là hình thức đác địa đế chở những nhán gửi, những mong ước khát khao của người phụ nữ nhiều khao khát này. Mã Giang Lân nhận xét về thơ Xuân Quỳnh: "Thơ Xuân Quỳnh hát ru là sự kế tiếp tự nhiên, là nhi nữ thường tình nhưng lại mang một dự báo thẩm mỹ".
Bằng hình thức lời ru, Xuân Quỳnh đã tạo cho thơ mình một giọng ân tình, dung dị, đậm chất dân gian, đượm cái duyên dáng, ngọt ngào của lòng người, tình người. Tiếng ru ấy vừa là hiện thân của sự nâng niu, trân trọng, vỗ về, vừa là cách nói gián tiếp, xa xôi với người khác, lại như vừa nói với chính mình; là hình thức và phương tiện thơ ca thích hợp để biểu thị phần sâu lắng và đầm thắm của hồn thơ Xuân Quỳnh. Lưu Khánh Thơ nhận xét: "Điểm đặc sắc trong nghệ thuật Ihơ Xuân Quỳnh có lẽ là giọng điệu thơ. Thơ chị có một giọng điệu riêng rất dỗ nhận ra.
Giọng điệu ở đây không phải là cách nói mà là cách cảm xúc, là giọng điệu của tâm hổn. Một giọng điệu không kiểu cách, khiên cưỡng, mà luôn tự nhiên, phóng khoáng. Chị thường hay chọn lời ru hoặc lấy cảm hứng từ lời ru làm giọng điệu cho bài thơ của mình” [91; 198]. Nếu nói giọng điệu không phải ỉà cách nói mà là cách cảm xúc giọng điệu của tâm hồn thì đây chính là điệu tâm hổn chị - rất thủ thỉ, tâm tình nhưng cũng đầy sôi nổi, mạnh mẽ.
Trong tâm thế của người mẹ, Xuân Quỳnh đã hát lên những lời ca dành cho con. Chị ru con bằng tiếng thơ hay cũng chính là tiếng lòng của mình:
"Ngủ nào ngủ ngoan Mí yêu của mẹ"
(Ngủ nào ngủ ngoan)
Bằng tiếng ru hiền hoà như ngàn năm vẫn thế, những tiếng ru như giọng hát thủ thỉ tâm tình, người mẹ như muốn giãi bày cùng con, muốn truyền cho con tình yêu thương, sự trân trọng. Người mẹ ấy hiểu sức mạnh của lời ru - giản dị mà kỳ diệu như phép lạ của cô tiên trong chuyện cổ tích:
"Lời ru của mẹ Bỗng hóa thành thuyền Chở con đi xem Bao bờ bến lạ"
Lời ru ấy không chỉ cất lên trong những lúc yên bình mà trong những lúc bom đạn hiểm nguy, lời ru của mẹ thành chiến hào che chở:
..."Ngủ yên con, ngủ đẫy giấc con nghe Lời ru mẹ làm chiến hào che chở"
(Lời ru)
108 Nguyễn Thị Kim Định
Phong cách thơ X uán Quỳnh
LỜI ru của mẹ đã biến thành sức mạnh vật chất đẩy lùi hiện thực khốc liệt cùa chiến tranh để giữ trọn cho con giấc ngủ yên lành. Sự tàn bạo của kẻ thù càng trở nên ghê tởm khi chúng phá hoại cả cuộc sống bình yên của trẻ thơ. Nhưng trong vòng tay yêu thương, lời ru ngọt ngào và sự chở che của mẹ, bé vẫn cảm nhạn được một không gian an toàn đê’ lớn khôn.
Trong lời ru, người mẹ gửi gấm nguyện vọng ước mơ của mình: "Ngủ đi con hãy ngủ đi". Sức mạnh của lời ru không chỉ có vậy, mà lời ru luôn thường trực bên bé, chăm sóc, nuôi dưỡng bé. Lời ru mẹ dành cho con như suối nguồn vô tận mà người phụ nữ Việt Nam luôn dành tặng cho đứa con yêu dấu của mình:
"Dẫu con đi đến suốt đời
Cũng không đi hết những lời mẹ ru".
Điệu hát ru là sản phẩm của tâm hổn người mẹ nhân hậu, bao dung. Bắt nguổn từ lời ru truyền thống của dân tộc, lời ru của người mẹ trong thơ Xuân Quỳnh giống mà cũng khác xưa. Giống vì nó mang hơi thở của ca dao, của điệu hồn dân gian ngọt ngào đầm thắm:
"Gió mùa thu mẹ ru con ngủ Năm canh chày thức đủ năm canh"
{Ca dao)
Khác là bới lời ru ấy mạnh mẽ, gần gũi với cuộc đời thực hơn.
Trong tâm thê người yêu, người vợ, Xuân Quỳnh đã mang đến cho thơ ca Việt Nam một giọng điệu mới. Ru người yêu, ru chồng - giọng thơ chị đắm say, táo bạo nhưng cũng thật sâu lắng, đằm thám.
Ru người yêu, việc đó không phải không có trong thơ. Trước Xuân Quỳnh, một thi sĩ của phong trào thơ mới - Huy Cận đã từng ru:
"Ngủ đi em mộng bình thường Ru em sẵn tiếng thuỳ dương mấy bờ Cây dài bóng xế ngẩn ngơ
Hồn em đã chín mấy mùa thương đau Tay anh em hãy tựa đầu
Cho anh nghe nặng trái sầu rụng rơi”
Cái lạ và cái độc đáo ở Xuân Quỳnh là sự chủ động dành quyền chăm sóc, che chở người yêu:
"Ngủ đi anh cứ ngủ Đã có em thức canh Cho đẹp giấc mơ anh Ngú đi anh! Hãy ngủ".
(Ru)
Phong cách th ơ Xuân Quỳnh
Giọng điệu của lời ru dịu dàng mà cũng thât khoẻ khoán, trẻ trung biết mấy!
Người con gái ở tuổi yêu đương, ai chảng muốn được chăm sóc, chiều chuộng. Xuân Quỳnh cũng không ra khỏi cái lẽ thường tình ấy. Nhưng vốn chủ động, mạnh mẽ trong tình yêu, chị sẩn sàng làm tất cả vì người mình yêu dấu, không chút ngại ngần.
Táo bạo. mãnh liệt nhưng vẫn rất nữ tính. Bằng hình thức lời ru, chị như đang thú thỉ, muốn được bộc bạch, chia sẻ cùng chổng những âu lo, suy nghĩ. Lắng nghe trong lời ru của chị vỗ vê giấc ngủ người yêu thấy cả tạo vật cũng đang đi dần vào giấc ngủ êm đềm. Bức tranh trên tường, con tàu dưới bến, bình hoa trên bàn, ngọn đèn bên trang sách dần đi vào cõi yên bình. Người đọc cũng như bâng khuâng theo giọng thơ ngọt ngào, theo điệu hồn êm ả, yên tĩnh ấy của nhà thơ để rồi cùng thức dậy một tình yêu.
Tinh yêu trong thơ Xuân Quỳnh nồng nàn say đấm nhưng không nông nổi bồng bột, bao giờ cũng hướng tới hạnh phúc của tình yêu. Hạnh phúc đích thực là tình yêu dẫn đến hôn nhân với một mái ấm gia đình hạnh phúc. Bởi vậy, khi có một gia đình, chị luôn vun vén cho cái hạnh phúc ấy. Tiếng ru khi yêu táo bạo, mãnh liệt bao nhiêu, khi làm vợ, tiếng ru như đằm lại thắm thiết và bao dung bấy nhiêu. Trong giọng điệu ru có nét tảo tần của người phụ nữ Việt Nam chiều chồng và luôn lo lắng quan tâm đến chổng từ bữa ãn đến giấc ngủ:
"...khuya rồi anh hãy ngủ đi Để em trở dậy em che bớt đèn"
{Hát ru chổng những đém khó ngủ) Yêu thương chổng bao nhiêu, Xuân Quỳnh càng khao khát chia sẻ những nồi nhọc nhằn, ưu tư của người chồng. Hãy nghe chị an ủi chổng:
"Anh không ngủ được anh yêu Nghe chi con lũ đang triều nước dâng Ngày mai cây lúa lên đòng
Lại xanh như đã từng không mất mùa Con sông bạn với con đò
Con người bạn với câu hò trên sông".
{Hát ru chồng những đêm khó ngủ)
110 Nguyễn Thị Kim Định
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
Lời ru của người vợ như một bức tường thành ngăn cách giữa một bên là những bồn bề lo âu, một bên là giấc ngủ bình yên của chồng. Nó mang lại cho người ta niềm an ủi, thương yêu, khác với giọng điệu ru trong bài thơ "Rũ' của Song Hảo:
"Âu ơ em ngủ cho say Vòng tay anh khúc đoạ đầy với em
Vầng trăng ngáy ngủ bên thềm Đánh rơi số phân vàng đêm tự tình"
Lời ru của Xuân Quỳnh không ngậm ngùi, đau đớn mà chan chứa yêu thương và có cả trách nhiệm đối với tình yêu của mình chứ không buông xuôi chán nản. Lời ru trong thơ Xuân Quỳnh được viết ra từ tấm lòng của người vợ đồn hậu, giàu đức hy sinh, dâng hiến.
Xuân Quỳnh không chỉ dành những lời thơ để ru chổng, ru con mà chị còn viết những lời thơ để ru mình, ru đời. Chị đã biết tiếp thu một cách sáng tạo vốn dán ca, ca dao của dân tộc để làm nên vẻ đẹp cho những lời hát ru của mình. Từ những bài hát ru của Xuân Quỳnh, người đọc nhận ra giọng điệu riêng trong thơ chị - hiện đại, trẻ trung nhưng vẫn đậm đà bản sắc dân tộc; mạnh mẽ, táo bạo mà vẫn dịu dàng, đằm thắm.
Những vần thơ dùng giọng điệu lời ru để tự an ủi mình trong thơ Xuân Quỳnh thảm đẫm những suy tư. Với chị ru con hay ru chồng thực ra cũng là ru chính mình:
"Ngủ đi hòn đá thì mềm Bàn chân thì cứng ngọn đèn thì xa
Thời gian như gió thoảng qua Tình yêu là cánh đồng hoa giữa trời"
{Hát rù)
Ru người yêu, nhắn nhủ với người yêu nhưng cũng là tự nhủ với chính mình.
Cuộc đời của Xuân Quỳnh không mấy bình yên nhưng có lẽ chị chưa bao giờ tuyệt vọng. Lời ru Irong thơ chị đã thể hiện cái nghị lực bền bỉ ấy:
"Đâu phải tiếng ru buồn bên khung cửi lạnh Của mẹ xưa. Tôi cất lời ca.
Rằng: đời tôi không giống hạt mưa sa Mà ánh nấng của ngày xuân mơ ước".
(Tiếng mẹ)
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
Ru mình, Xuân Quỳnh có cái ngậm ngùi nhưng không chua xót như Lê Thị Kim:
"Mẹ như một cánh lá non Khi cha bặt vắng mẹ còn hư vô Vì con mẹ phải tự ru
Thôi thì ráng nốt kiếp hư vô này"
(Tự ru)
Xuân Quỳnh luôn hướng về những điều tốt đẹp. Vậy nên, không chi ru mình, chị còn ru đời. Chiến tranh chấm dứt, lời ru tươi thấm và thấm đượm tinh thần hoà bình dựng xây.
"À ơi ngọn lửa ngày xưa Mẹ nuôi dưới đất bây giờ về đâu Nhìn lên rực rỡ trên đầu
Lửa hôm qua đã trong màu cờ bay"
(Lời ru trên mặt đất)
Vẫn biết không phải bao giờ tiếng ru, tiếng thương, tiếng ngọt ngào cũng nói được điều nung nấu nhất, nhưng tiếng ru, đó lại ià tiếng hát tâm hồn của Xuân Quỳnh - ưa bộc bạch, muốn được cảm thông chia sẻ, khát khao đi đến tận cùng của bến bờ hạnh phúc. Sử dụng biện pháp nghệ thuật này, có lẽ chị muôn mượn những lời ru ngọt ngào, chân thành và sâu lắng để nói những điều chị muốn nói với cuộc đời, những suy nghĩ của chị về đất nước, con người, hạnh phúc, tình yêu. Sức mạnh của những lời ru đã từng được các nhà thơ lớn khẳng định. Raxungamzatop Irong
"Đaghextan của tôi" từng thú nhận: "Không một ngày nào, một giờ phút nào trong tôi không vang lcn bài ca mẹ tôi đã hát ru tôi bên nôi. Bài ca ấy là cái nôi của tất cả các bài ca của tôi. Nó là tấm gối mà tôi ngả cái đầu mệt mỏi của mình xuống. Nó là ngọn nguồn mà tỏi ghé môi xuống uống những lúc khô khát. Nó là bếp lửa sưởi ấm người tôi, hơi ấm của nó tôi đã mang theo suốt cuộc đời".
Tiếng ru, với Xuân Quỳnh vừa là hình thức vừa là phương tiện thư ca thích hợp để biểu thị phần sâu lấng và đằm thắm của hồn thơ chị. Với lời ru, Xuân Quỳnh đã nói được thật nhiều điều. Và chính giọng điệu lời ru vừa thủ thỉ tâm tình vừa mạnh mẽ táo bạo đã tạo nên nét riêng của thơ Xuân Quỳnh.