Sáng tác thơ ca là một nhu cầu tự biểu hiện, một sự thôi thúc mãnh liệt bên irong. Bởi thế, irong thơ. vấn đề chủ đề, cái tôi trữ tình có một ý nghĩa đặc biệt quan irọng. Ngay từ thế ký XVIII-XIX, một số nhà mỹ học tiến bộ đã xem thơ trữ tình là sự biểu hiện và cảm thụ của chủ thể. Với định nghĩa của Hêghen: “Nguồn gốc và điểm tựa của trữ tình là của chủ thể và chủ thể là người duy nhất mang nội dung”.
Có thể quan niệm rằng, cái tôi trữ tình là nội dung, đối tượng cũng như bản chất của tác phẩm trữ tình. Đối với thơ trữ tình, vai trò chủ thể có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Cái tồi trữ tình là hình tượng trung tâm trong thơ trữ tình, là chủ thế sáng tạo của thơ ca. “Thơ ca muôn đời vẫn là sự bộc lộ cảm xúc của chủ thể sáng tạo trước con người và tạo vật. Mây gió cỏ hoa xinh tươi kỳ diệu đến đâu hết thảy cũng đều tự lòng mình nảy ra” (Lý Hoài Thu - Thơ Xuân Diệu trước Cách mạng Tháng Tám - 1945, NXB Giáo dục - Tr. 9). Cái tôi trữ tình là sự tự ý thức của cái tỏi trong nghệ thuật, cái tôi của hành vi sáng tạo, là quan niệm về cái tôi được thê hiện thông qua phương tiện trữ tình. Nếu như trong tác phẩm văn xuôi tự sự cái tôi nghệ thuật bộc lộ gián tiếp qua những hình tượng khách quan, trong kịch - tác giả hoàn toàn giáu mình thì trong tác phám trữ tình cái tôi bộc lộ trực tiếp. Hình tượng cái tôi trữ tình trong thơ bộc lộ bán sắc tâm hồn, tài năng sáng tạo và khả năng đổng hóa hiện thực của mỗi nhà thơ. Việc nghiên cứu phong cách trong thơ trữ tình là nó có thể đề cập đến một thực thể gắn bó sâu sắc nhất, phản ánh trực tiếp nhất hay nói đúng hơn chính là trung tâm, là hạt nhân, là cốt lõi của khái niệm phong cách nhà thơ - đó là cái tôi trữ tình.
Xem xét cái tôi trữ tình trong thơ Xuân Quỳnh, ta cũng sẽ tiếp cận ở thi sĩ tài hoa này ở cách cảm thụ đa chiều nhưng vẫn rất mực bình dị
Là thế hệ các nhà thơ nữ trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ, Xuán Ọuỳnh cùng các nhà thơ khác đã đi qua cuộc chiến tranh đến cuộc sống hòa bình.
Những vần thơ của các chị mang dấu ấn của thời đại chống Mỹ - thời kỳ đau thương nhưng cũng đầy vẻ vang của dân tộc và dấu ấn của thời kỳ hòa bình - khi chiến tranh khép lại, con người trở về với cuộc sống thời bình với cuộc sống thường nhật, chồng chất những lo toan, băn khoăn, suy ngẫm về tình yêu và thân phận. Các chị đã
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
thổi vào thơ ca một luồng sinh khí của thời đại. Đa dạng, đa sắc, các chị đã góp phần thổ hiện tâm hổn con người Việt Nam với cái tôi trữ tình nhiều dáng vẻ.
Nổi bật trong vườn hoa đầy sắc hương của thơ ca chống Mỹ là gương mạt nữ si thĩ Xuân Quỳnh. Hổn thơ Xuân Quỳnh là một hồn thơ có nhiều dáng vẻ, sắc thái, luôn vận động biên đổi nhưng vẫn nhất quán trong suốt hành trình sáng tạo. Dù ớ giai đoạn nào, thơ chị vẫn lấy cái tôi nữ tính làm trung tâm cho mọi sự cảm nhận về thế giới. Đến với thơ Xuân Quỳnh, từ buổi ban đầu với những bài thơ còn mộc mạc.
non nớt đến những bài thơ già dặn, đã đi vào độ chín của một phong cách thơ đều thấy có sự liền mạch thống nhất của một trái tim luôn đập những nhịp đập “dữ dội và dịu êm ”, "ồn ào và lặng lẽ". Chị mang đầy đủ phẩm chất của con người thời hiện đại lại đổng thời có những phẩm chất tự ngàn xưa, riêng biệt rất nữ tính: Nồng nàn, say đám, khao khái yêu thương nhưng cũng rất vị tha, sản sàng hy sinh, dâng hiên; rất mãnh liệt, táo bạo nhưng vản vô cùng đằm thắm , dịu dàng, nữ tính;
dầy dam mê, khao khát nhưng cũng rất biết chi chút cho cuộc sông đời thường;
tràn đầv tình yêu cuộc sống mà vản còn những mặc cảm, lo âu. Tất cả là những đối cực trong hổn thơ chị - hồn thơ giàu tính nữ của một người đàn bà Uyêu và làm thơ". Sự kết hợp khá hài hòa những phẩm chất vốn tương khấc thành mộl chính thê thống nhất, một nhân cách độc đáo, một cá tính sáng tạo, một cái tôi giàu nữ tính là điều tạo nên bản sắc riêng của Xuân Quỳnh. Trong phần trình bày này, người viết chủ yếu đi vào địa hạt thơ tình Xuân Quỳnh đây là vương quốc để Xuân Quỳnh bộc lộ mình, bộc lộ “cái tỏi” rất Xuân Quỳnh.
1.1. Cái tỏi nổng nàn, đám say, yêu thương, khát khao hạnh phúc mà vị tha, sẵn sàng hy sinh, dâng hiến.
1.1. 1. Cái tôi nổng nàn, đắm say, yêu thương, khát khao hạnh phúc...
Hành trình thơ Xuân Quỳnh bắc cầu giữa hai giai đoạn kháng chiến chống Mỹ và những nãm sau chiến tranh. Khi tập thơ đầu tay “Chồi biếc” ra đời, cũng là lúc cái tôi trữ tình trong thơ Xuân Quỳnh xuất hiện trong sự gắn bó với cái tôi trữ tình trong thơ Việt Nam giai đoạn chống Mỹ.Trong tập thơ đầu tay này, tâm hồn người thiếu nữ Xuân Quỳnh đã bộc lộ chân thực và cởi mở. Tinh cảm của chị thuớ ấy trong sáng, hồn nhiên kiểu như tình yêu đầu đời của một cô gái trẻ. Rất nhẹ nhàng, tinh tế, chị thấy mình như biển của “nliững đêm trăng hiền tiT đang “thầm thì" gửi tâm tư “quanh mạn thuyền sóng vỗ". Qua năm tháng, tình yêu của chị chín
Nguyễn Thị Kim Định
dần, cái tòi trong thơ chị không chị có vẻ đẹp mơ mộng, sôi nổi mà ngày càng thêm nồng nàn , tha thiết.
Xuân Quỳnh không phải là con người sinh ra để hướng hạnh phúc. Nhưng hạnh phúc, tình yêu lạ là cái đích cao cả để chị vươn tới. Có lẽ, chính vì vậy mà chị đã tìm đến với thơ tình như một cứu cánh của đời mình. Ở đó, chị là người đàn bà khi tính thì tinh hết mình, tỉnh để nhận biết tình yêu không là vĩnh viễn “Hôm nay yêu, mai có thế xa rồi” và khi say cũng say hết mình “Lòng em nhớ đến anh/ Cả trong mơ còn thức”. Nếu như trong lao động nghệ thuật cần có sự hết mình thì chính ớ đây Xuân Quỳnh đã đặt trọn cuộc đời mình để có những vần thơ tình cháy bỏng.
Trong sô những nhà thơ nữ Việt Nam, có lẽ ngoài Hổ Xuân Hương thì chỉ có duy nhất một Xuân Quỳnh luôn tự hát về mình bằng trái tim đắm đuối trong sóng nhạc tình yêu. Những bài thơ của chị là một bản giao hưởng về tình yêu nồng nàn.
tha thiết, rạo rực, mãnh liệt không bao giờ ngưng và mỗi cung nhạc là một giai điệu của cơn sóng tình trong trái tim yêu. Mỗi lần nhịp đập trong trái tim rung lên, niềm khát khao mãnh liệt không giấu giếm được lại bật lên thành lời và chị lại tự hát, những khúc hát tình ca say đắm để khẳng định mình, để giải toả những cảm xúc đang cháy bỏng trong lòng:
“Em yêu anh, yêu anh như điên
Em viết những bài thơ tình yêu tưởng anh là ý, tứ”
(Thơ viết cho mình và những người con gái khác) Người con gái dang yêu trong thơ Xuân Quỳnh thật là mạnh mẽ. Để có thể thốt lên cho cả thế giới biết rằng “yêu anh như điên” thì chỉ có ở một trái tim đắm say, nồng nàn và một tình yêu vượt qua cả bản thân mình của Xuân Quỳnh. Chị yêu đến nỗi lầm tưởng tiếng đập trong tim mình là “Tiếng tim anh đang đập vì em Rồi trong cả những bài thơ chị viết, từng câu, từng chữ choáng ngợp hình ảnh anh. Anh trờ thành “ý”, thành '"'tứ' nung nấu, thức giục hồn thơ chị, giúp chị cất cánh, hát lên những lời yêu thương tha thiết từ trái tim mình.
Xuân Quỳnh viết bài thơ Sóng năm 1967, nghĩa là khi chị mới 25 tuổi - cái tuổi căng đầy sức sống, dạt dào tình yêu. Bởi vậy, dù đã từng nếm trải sự đổ vỡ trong tình yêu nhưng người phụ nữ hồn nhiên, tha thiết yêu đời ấy vẫn còn ấp ù biết bao hy vọng, vẫn phơi phới một niềm tin vào tình yêu, hạnh phúc. Chị vẫn tin vào một tình yêu lớn như con sóng nhất định tới bờ “dù muôn vàn cách tr đ \ Trái tim dung dị, hồn nhiên của Xuân Quỳnh như một con sông vân hành ra biển khơi với những con sóng nồng nàn, đắm say, khao khát vị mặn mòi nơi biổn cả:
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
“Sông không hiểu nổi mình Sóng tìm ra tận bể”
(Sóng)
Hình tượng “sóng" ấy chính là sự hóa thân của cái tôi trữ tình của nhà thơ.
"Sóng” và ‘W chí là một, hoà nhập, quấn quýt trong sự khao khát vô bờ. “Sóng"
đối sánh với khao khát tình yêu và hạnh phúc của chủ thể trữ tình: em. “Sóng" và
"em” vừa hoà nhập làm một, lại vừa phân đôi ra để soi chiếu vào nhau. Xuân Quỳnh nói về nỗi niềm của “sóng”, để từ "sóng", chị hát về chính nỗi niềm mong ước thiết tha. cháy bỏng của mình:
“Con sóng dưới lòng sâu Con sóng trên mặt nước Ôi con sóng nhớ bờ Ngày đêm không ngú được”
(Sóng)
Bản chất nồng nhiệt trong tình yêu của Xuân Quỳnh dường như ứng với sức sống ồ ạt, tràn đầy của sóng, của sông, của biển. Chỉ có cháy bỏng, nôn nao, mong ngóng của riêng chị mới có thể viết da diết như thế về sóng và biển - một vùng sóng vỗ da diết, dào dạt trong trái tim đắm say, ngây ngất men tình:
“Những ngày không gặp nhau Biển bạc đầu thương nhớ.
Những ngày không gặp nhau Lòng thuyền đau - rạn vỡ”.
(Thuyền và biển)
Những câu thơ như những lời tự thú ấy đã nói lên rất rõ con người Xuân Quỳnh, nói rõ bản chất cái tồi trữ tình trong thơ chị - bao giờ cũng yêu người vượt qua cả bản thân mình:
Với Xuân Quỳnh, tình yếu nuôi dưỡng và chăm sóc tâm hổn chị, cơ thể chị.
Không gặp nhau, không được ở gần nhau thì trái tim đớn đau, quay quắt. Bứi vậy, chị yêu hết mình, yêu như chưa từng bao giờ được yêu “như giông, như gió, như đắm, như chìm”, đến nỗi chị phải bật lên tiếng tự thú về nỗi khát khao chảy bỏng của mình: “Lòng em nhớ đến anh - Cả trong mơ còn thức”.
Đời người là hữu hạn, thời gian là vĩnh hàng, không gian vũ trụ thì bao la, vô cùng vô tận. Con người để đạt được sự vĩnh cửu, sự hoàn thiện thì chỉ có tình yêu là bất tử:
24 Nguyễn Thị Kim Định
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
“Thời gian như là gió Mùa đi cùng tháng nãm Tuổi theo mùa đi mãi Chỉ còn anh và em Chí còn anh và em Cùng tình yêu ở lại..
(Thơ tình cuối mùa thu)
Tinh yôu mãi muôn đời trẻ trung, bất tử như sóng biển cồn cào không bao giờ ngưng nghỉ, như nỗi khát vọng tình yêu mãi bổi hổi trong lổng ngực tuổi thanh xuân. Con sóng không đứng yên cũng như tình yêu khồng lặng gió. Lấy hình tượng sóng để biểu hiện khát vọng ước mơ của nhân vật trữ tình ‘Vm”, của chính mình bới chị nhìn thấy trong sóng chứa đựng cái không đơn giản, xuôi chiều, chứa đựng ước muốn vượt ra khỏi không gian mà tự nó cho là nhỏ hẹp tù túng.
Khi nồi khát khao dâng lên đến tột cùng, Xuân Quỳnh ước được tan ra với sóng, bởi chí như sóng, trái tim chị mới có thể cất lên tiếng hát yêu thương ngàn năm của mình:
“Làm sao được tan ra Thành trăm con sóng nhỏ Giữa biển lớn tình yêu Đé ngàn năm còn vỗ”.
(Sóng)
“Sóng” khao khát tới biển như tuổi trẻ khao khát tình yêu, khao khát đi đến tận cùng của cảm xúc. Con sóng từ sông ra bể. Con thuyền kia dù đi muôn nơi vẫn trở về biển lớn - tình yêu . Và em dẫu "‘xuôi về phương Bắc” hay “ngược về phương Nam” thì rồi cuối cùng cũng chỉ “hướng về anh”. Chỉ với nôn nao, mong ngóng cháy bỏng của riêng chị mới có thể viết da diết như thế về sóng. Chỉ có tình cảm đắm say, sâu thắm nơi tâm hồn chị mới có thể viết ra những lời thơ gan ruột như thế.
Từ chính cuộc đời mình, bằng chính tình cảm của mình, Xuân Quỳnh đã tìm được tiếng nói đồng điệu cùa bạn đọc khi đến với thơ của mình.
Xuân Quỳnh đã trải qua mọi cung bậc của tình yêu, có đắm say, có yêu thương, khát khao song cũng có những đắng cay, mất mát. Trải qua đổ vỡ, thơ Xuân Quỳnh đong đầy những dự cảm về cái mong manh của tình yêu, hạnh phúc. Nhưng ngay trong mất mát, đổ vỡ vẫn hiện lên mộl hình tượng tác giả bao dung độ lượng.
Chính vì bao dung độ lượng mà Xuân Quỳnh nhận thấy được những tính cách “Yêu
thương là lòng anh/ Bao dung là mái phô”. Hành động bên trong thường thấy ở Xuân Quỳnh là con người một mình với riêng mình “ ...đã đi đến tận cùng xứ sở/
Đến tận cùng đau đớn. đến tình yêu”. Có những lúc cái tôi trong thơ Xuân Quvnh cô đơn đến cùng cực như trong bài “Gửi lại thành phố nắng”, "Dẫu em biết chắc rằng anh trở lại” hay “C/í/ có sóng và em”. Nỗi cô đơn dội lại trong lòng Xuân Quỳnh vang lên rồi chìm trong tuyệt vọng:
“Lời Ihương nhớ ngàn lần em muốn nói Nhưng bây giờ chỉ có sóng và em”
Nhưng ngay cả trong những giây phút không bình lặng ấy vẫn hiện lên một Xuân Quỳnh với tha thiết một lòng yêu. Đó vẫn là người đắm đuối vì tình yêu. Dẫu cho là “Yêu là chết trong lòng một ít/ Cho rất nhiều nhưng nhận chẳng bao nhiêu”
như nhà thơ Xuân Diệu từng nói nhưng cái tôi Xuân Quỳnh vản không thôi khao khát, không thôi hy vọng. Có lẽ vì vậy mà lời cay đắng, bẽ bàng như thế này thì không hợp với cái tạng của Xuân Quỳnh:
“Đừng nói rằng em không yêu anh Nên nói rằng em yêu anh xong rồi”
(Tình ca cho người ly hôn) - Nguyễn Duy Nồng nàn, đảm say, tha thiết yêu thương là thế nhưng ở Xuân Quỳnh , tình yêu đồng nghĩa với tấm lòng chân thành, vị tha, sẩn sàng hy sinh, dâng hiến.
1.1.2. ...m à vị tha, sẵn sàng hy sinh, dâng hiến.
Trong thơ Xuân Quỳnh, tinh thần Irách nhiệm, sự đồng cảm sẻ chia và lương tâm của một người cầm bút, một người mẹ, người vợ trẻ luôn vang lên với âm hưởng cao độ. Điéu này được thể hiện ở “Hoa dọc chiến hào”, “Gió Lào cát trắng” đến những câu thơ cuối cùng, mà ta có thể coi như lời trăng trối trước khi vĩnh biệt cuộc đời của chị cũng mang đầy tinh thần trách nhiệm, sự hy sinh dâng hiến của Xuân Quỳnh:
“Trái tim này chẳng còn có ích Cho anh yêu, cho công việc, bạn bò”
(Thời gian trắng)
Dường như ta “nghe thấy trong những câu thơ ấy nỗi đau của một người đã sống hết mình, làm việc hết mình, yêu hết mình để hiến dâng cho nghệ thuật, cho cuộc đời, cho tình yêu chung và riêng bằng sức lực cuối cùng của sự sống phải tính đến từng nhịp đập của một trái tim đau” [ 125; 118]. Chính cách ứng xử nhân bản này đã làm nên phần khác biệt, rất quyến rũ, rất đam mê trong thơ Xuân Quỳnh.
Phong cách thơ Xuân Quỳnh _________ _______________
Nguyễn Thị Kim Định
Là một nhà thơ, một người đàn bà giàu tình thương, giàu tinh thần trách nhiệm, trước hết Xuân Quỳnh luôn biết đổng cảm, sẻ chia những nỗi vui buồn của cuộc đời mình bằng trái tim thiết tha, nhân hậu và tràn đầy nữ tính.
Tình yêu của chị không hoàn toàn chỉ có đắm say, “chị muốn bao bọc người yêu trong cái tình thương lớn mà một người đàn bà mạnh mẽ nhất nhân hậu nhất mới có thể có được”(Nguyễn Hoà Bình). Khi đau đớn như Xuân Quỳnh “Mấy năm rồi thơ em buồn hơn/ Áo em rộng và lòng em tan nát” , người ta có thể chỉ nghĩ đến nỗi đau của mình, song ở Xuân Quỳnh vẫn hiện lên một cái tôi đôn hậu thiết tha.
Nỗi đau không chỉ là của riêng mình, mà đó lại còn là nỗi đau của người mình yêu quý nhất. Tinh yêu trong chị là sự xẻ chia, đồng cảm:
“Tóc anh thì ướt đảm Lòng anh thì cô đơn Anh cần chi nơi em Sao mà anh chẳng nói”
(Anh)
Biết rằng trong cuộc đời mỗi con người, được tin, được yêu, được quan tâm sẻ chia là hạnh phúc lớn nhất không gì thay thế được. Và ờ đời, con người sợ nhất là sự cô đơn. Thấu hiểu được điều đó, Xuân Quỳnh thường nhắc nhở “anh”, tình yêu của mình với những lời thơ trìu mến như vậy.
Nhu cầu được đồng cảm và xẻ chia chính là nhu cầu tình cảm trong trái tim Xuân Quỳnh. Người con gái dịu dàng, hiền từ là chị luôn luôn nghĩ về người mình yêu, vun đắp nhiều mộng đẹp cho tình yêu của mình:
“Em sẽ kể anh nghe Chuyện con thuyền và biển Những đêm trăng hiền từ Biển như cô gái nhỏ Thì thầm gửi tâm tư
Quanh mạn thuyền sóng vỗ”.
(Thuyền và biển)
Trong tình yêu, cái tôi Xuân Quỳnh giản dị ngay trong những ước mơ bình thường nhất, một ước mơ về một ngọn cỏ mọc vô tình trên lối tiễn đưa người yêu.
Hay khúc hát ru người yêu ngủ nồng nàn, đầm ấm, có khi chi' là những cử chỉ chăm chút nhưng thấm đượm tấm lòng nhân hậu, bao dung:
“Ngủ đi anh! cứ ngủ Đã có em thức canh Cho đẹp giấc mơ anh Ngủ đi anh! Hãy ngủ”
(Ru)
Phong cách thơ Xuân Quỳnh ____ __